İşletim Sistemleri: Terim Sözlüğü
Sunumlarda geçen her İngilizce terim, sunumlarda kullanılan tek Türkçe karşılığı ve kısa tanımı. Bölüm sütunu, terimin ayrıntılı anlatıldığı slayda bağlanır. Karşılıklar Bilgisayar ve Programlamaya Giriş, Veri Yapıları ve Algoritmalar sözlükleriyle uyumludur.
| İngilizce | Türkçe | Bölüm |
|---|---|---|
| abstraction | soyutlamaDonanımın karmaşık ayrıntılarını gizleyip süreç, dosya, adres alanı gibi kavramlar sunmak. | 1 · Giriş |
| access control list (ACL) | erişim denetim listesi (ACL)Bir nesneye kimin hangi hakla erişebileceğini sıralayan liste. | 10 · Dosya Sistemleri |
| address space | adres alanıBir sürecin kullanabildiği bellek adreslerinin kümesi. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| aging | yaşlanmaBekleyen sürecin önceliğini zamanla artırarak açlığı önleme; sayfa değiştirmede sayaç tekniği. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| Amdahl's law | Amdahl yasasıSeri bölümün, paralel hızlanmanın üst sınırını belirlediğini söyleyen yasa. | 4 · İş Parçacıkları |
| application programming interface (API) | API (uygulama programlama arayüzü)Programcının kullandığı kütüphane işlevleri; altta sistem çağrılarını kullanır. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| atomic instruction | atomik komutOkuma ve yazmayı bölünmeden yapan donanım komutu (TSL, XCHG, CAS). | 6 · Senkronizasyon |
| authentication | kimlik doğrulamaKullanıcının iddia ettiği kişi olduğunu doğrulama. | 13 · Güvenlik |
| backing store (swap space) | yedekleme deposu (takas alanı)Bellekte olmayan sayfaların diskte tutulduğu alan. | 8 · Bellek Yönetimi |
| banker's algorithm | bankacı algoritmasıAzami istekleri bilerek yalnızca güvenli durumlara izin veren kaçınma algoritması. | 7 · Kilitlenme |
| base and limit registers | taban ve limit yazmaçlarıSürecin bellek bölgesinin başlangıcını ve boyutunu tutan yazmaçlar. | 8 · Bellek Yönetimi |
| batch system | toplu iş sistemiİşlerin kullanıcı etkileşimi olmadan sırayla yürütüldüğü erken sistem türü. | 1 · Giriş |
| Belady's anomaly | Belady anomalisiFIFO'da çerçeve sayısı artınca sayfa hatası sayısının da artabilmesi. | 9 · Sanal Bellek |
| bitmap | biteşlemHer birim için bir bitle boş/dolu bilgisini tutan yapı. | 8 · Bellek Yönetimi |
| block / character device | blok / karakter aygıtıVeriyi adreslenebilir bloklarla ya da bayt akışı olarak aktaran aygıt sınıfları. | 11 · Giriş/Çıkış |
| blocking / nonblocking / asynchronous I/O | bloke eden / bloke etmeyen / eş zamansız G/ÇÇağıranı bekleten, hemen dönen ya da bitince bildiren G/Ç arayüzleri. | 11 · Giriş/Çıkış |
| booting | önyüklemeAçılışta firmware'den başlayıp çekirdeği belleğe yükleyen süreç. | 1 · Giriş |
| bootloader | önyükleyiciFirmware'den sonra çalışıp çekirdeği yükleyen küçük program (GRUB). | 16 · Linux |
| bounded waiting | sınırlı beklemeBir sürecin kritik bölgeye girmek için sınırlı sayıda sıra beklemesi koşulu. | 6 · Senkronizasyon |
| buddy system | buddy (kardeş) sistemiBelleği ikinin kuvvetleri boyutunda bölüp kardeş blokları birleştiren ayırıcı. | 8 · Bellek Yönetimi |
| buffer / buffering | tampon / tamponlamaAktarılan veriyi geçici olarak bellekte tutmak. | 11 · Giriş/Çıkış |
| buffer cache | tampon önbelleğiDisk bloklarını bellekte tutan önbellek. | 10 · Dosya Sistemleri |
| buffer overflow | tampon taşmasıTampon sınırını aşan yazmayla bitişik belleğin (dönüş adresi) bozulması. | 13 · Güvenlik |
| bus | veri yoluBileşenleri birbirine bağlayan ortak iletişim hattı (PCIe, USB). | 1 · Giriş |
| busy waiting | meşgul beklemeBir koşulu döngüde sürekli sınayarak beklemek; CPU harcar. | 3 · Süreçler |
| cache | önbellekSık kullanılan veriyi daha hızlı bir düzeyde tutan bellek. | 1 · Giriş |
| cache coherence | önbellek tutarlılığıAynı verinin farklı önbelleklerdeki kopyalarının tutarlı tutulması. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| cache hit / miss | isabet / ıskaAranan veri önbellekte bulunur (isabet) ya da bulunmaz (ıska). | 1 · Giriş |
| cache line | önbellek satırıÖnbellek ile bellek arasında taşınan en küçük blok (genellikle 64 bayt). | 1 · Giriş |
| capability | yetenekBir nesneye belirli haklarla erişim veren, sürece ait değiştirilemez belirteç. | 13 · Güvenlik |
| circular wait | döngüsel beklemeSüreçlerin bir döngü oluşturacak biçimde birbirini beklemesi. | 7 · Kilitlenme |
| client–server model | istemci–sunucu modeliHizmetlerin sunucu süreçlerde çalışıp istemcilerle ileti alışverişi yaptığı yapı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| clock algorithm | saat algoritmasıİkinci şansı dairesel liste ve ibreyle gerçekleştiren algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| clock cycle | saat turu (tur)İşlemci saatinin bir periyodu; boru hattında her aşama bir tur sürer. | 1 · Giriş |
| Coffman conditions | kilitlenmenin dört koşuluKarşılıklı dışlama, tut ve bekle, kesme yok, döngüsel bekleme. | 7 · Kilitlenme |
| compaction | sıkıştırmaKullanılan bölgeleri bir araya kaydırıp boş alanı birleştirme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| compression (lossy / lossless) | sıkıştırma (kayıplı / kayıpsız)Veriyi daha az bitle gösterme; bilgi kaybıyla ya da kaybı olmadan. | 14 · Çoklu Ortam Sistemleri |
| concurrency | eş zamanlılıkBirden çok etkinliğin zaman içinde iç içe ilerlemesi; aynı anda çalışmaları gerekmez. | 3 · Süreçler |
| condition variable | koşul değişkeniBir koşul gerçekleşene dek wait ile bekleyip signal ile uyandırılan nesne. | 6 · Senkronizasyon |
| confidentiality / integrity / availability (CIA) | gizlilik / bütünlük / erişilebilirlikGüvenliğin üç temel hedefi. | 13 · Güvenlik |
| container | konteynerAynı çekirdeği paylaşan, ad alanları ve cgroups ile yalıtılmış süreç grubu. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| context switch | bağlam değiştirmeCPU'yu bir süreçten diğerine geçirmek için durumu kaydedip yenisini yüklemek. | 3 · Süreçler |
| contiguous allocation | bitişik tahsisHer sürece (ya da dosyaya) tek parça, ardışık bir bölge verme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| copy-on-write (COW) | yazınca kopyalamaPaylaşılan sayfanın yalnızca biri yazınca kopyalanması. | 9 · Sanal Bellek |
| covert channel | gizli kanalGüvenlik politikasının öngörmediği yoldan bilgi sızdıran kanal. | 13 · Güvenlik |
| CPU burst | CPU patlamasıSürecin iki G/Ç arasında kesintisiz CPU kullandığı süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| CPU scheduling | CPU çizelgelemeHazır süreçlerden hangisinin CPU'yu alacağına karar verme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| CPU-bound / I/O-bound | CPU’ya bağlı / G/Ç’ye bağlıZamanının çoğunu hesaplamada ya da G/Ç beklemede geçiren süreç. | 3 · Süreçler |
| critical section (region) | kritik bölgePaylaşılan veriye erişen ve aynı anda tek bir sürecin girmesi gereken kod parçası. | 6 · Senkronizasyon |
| deadlock | kilitlenmeHer sürecin kümedeki başka bir sürecin tuttuğu kaynağı sonsuza dek beklemesi. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock avoidance | kilitlenmeden kaçınmaHer isteği, sistemi güvensiz duruma sokmayacaksa kabul etme. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock detection | kilitlenme tespitiSistemde kilitlenme olup olmadığını çizge ya da matrislerle bulma. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock prevention | kilitlenmeyi önlemeDört koşuldan birini yapısal olarak imkânsız kılma. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock recovery | kilitlenmeden kurtarmaKaynak geri alma, geri sarma ya da süreç sonlandırmayla kilitlenmeyi çözme. | 7 · Kilitlenme |
| demand paging | talebe bağlı sayfalamaSayfaları yalnızca ilk erişildiklerinde belleğe getirme. | 9 · Sanal Bellek |
| device controller | aygıt denetleyicisiAygıtı doğrudan süren, yazmaçları ve tamponu olan donanım birimi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| device driver | aygıt sürücüsüBelirli bir denetleyiciyle konuşan, çekirdekte çalışan yazılım. | 11 · Giriş/Çıkış |
| digital signature | dijital imzaÖzel anahtarla imzalanan, açık anahtarla doğrulanan özet. | 13 · Güvenlik |
| dining philosophers problem | yemek yiyen filozoflar problemiPaylaşılan kaynaklarla kilitlenme ve açlığı gösteren klasik senkronizasyon problemi. | 3 · Süreçler |
| direct memory access (DMA) | doğrudan bellek erişimi (DMA)Denetleyicinin CPU'yu meşgul etmeden veriyi doğrudan belleğe aktarması. | 11 · Giriş/Çıkış |
| directory | dizinDosya adlarını dosyalara eşleyen özel dosya. | 10 · Dosya Sistemleri |
| directory entry | dizin girdisiDizinde bir adı i-node numarasıyla eşleyen kayıt. | 10 · Dosya Sistemleri |
| disk scheduling | disk kolu çizelgelemeBekleyen disk isteklerinin sırasını seçme (SSTF, SCAN, C-LOOK). | 11 · Giriş/Çıkış |
| dispatcher | görev dağıtıcıSeçilen sürece CPU'yu veren modül: bağlam değiştirme ve mod geçişi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| dual-mode operation | çift modlu çalışmaDonanımın çekirdek ve kullanıcı modunu ayırarak İS'yi koruması. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| earliest deadline first (EDF) | en erken teslim zamanı önce (EDF)Teslim zamanı en yakın görevi çalıştıran dinamik öncelikli algoritma. | 14 · Çoklu Ortam Sistemleri |
| effective access time (EAT) | etkin erişim süresiTLB ya da sayfa hatası olasılıkları hesaba katılarak ortalama bellek erişim süresi. | 8 · Bellek Yönetimi |
| encryption | şifrelemeVeriyi anahtar olmadan okunamaz hâle getirme. | 13 · Güvenlik |
| exception | istisnaKomutun yürütülmesi sırasında oluşan olağan dışı durum (sıfıra bölme, sayfa hatası). | 1 · Giriş |
| executable file | çalıştırılabilir dosyaYükleyicinin belleğe alıp çalıştırabileceği biçimdeki program dosyası (ELF, PE). | 1 · Giriş |
| exokernel | exokernelYalnızca kaynakları korumalı biçimde dağıtan, soyutlamayı kütüphaneye bırakan çekirdek. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| false sharing | yanlış paylaşımFarklı değişkenlerin aynı önbellek satırında olması yüzünden oluşan gereksiz tutarlılık trafiği. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| fetch–decode–execute cycle | getir–çöz–yürüt döngüsüCPU'nun her komut için tekrarladığı temel çalışma döngüsü. | 1 · Giriş |
| file descriptor | dosya tanımlayıcısıAçık dosyayı temsil eden, süreç tablosundaki küçük tam sayı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| file locking | dosya kilitlemeBir dosyanın ya da bölgesinin eş zamanlı erişime karşı kilitlenmesi. | 16 · Linux |
| file system | dosya sistemiDiskte dosyaları ve dizinleri düzenleyen, adlandıran ve koruyan yazılım. | 10 · Dosya Sistemleri |
| first-come, first-served (FCFS) | ilk gelen ilk hizmet alır (FCFS)Süreçleri geliş sırasıyla çalıştıran kesmesiz algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| frame (page frame) | çerçeveFiziksel belleğin sayfayla aynı boyuttaki bloğu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| gang scheduling | çete çizelgelemeBirbirine bağlı iş parçacıklarını aynı zaman diliminde birlikte çalıştırma. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| graphical user interface (GUI) | GUI (grafik kullanıcı arayüzü)Pencere, simge, menü ve işaretçiyle görsel etkileşim sağlayan arayüz. | 1 · Giriş |
| guest operating system | misafir işletim sistemiSanal makinenin içinde çalışan işletim sistemi. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| hard disk drive (HDD) | sabit disk (HDD)Dönen manyetik plakalarda veri saklayan ikincil depolama aygıtı. | 1 · Giriş |
| hard link / symbolic link | katı bağ / sembolik bağAynı i-node'u gösteren ikinci ad ya da başka bir yolu içeren özel dosya. | 10 · Dosya Sistemleri |
| hash function (cryptographic) | özet fonksiyonuVeriden sabit boyutlu, geri döndürülemez bir özet üreten fonksiyon. | 13 · Güvenlik |
| hashed page table | hash sayfa tablosuSanal sayfa numarasının hash değeriyle aranan sayfa tablosu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| hierarchical page table | hiyerarşik sayfa tablosuSayfa tablosunu sayfalayarak çok seviyeli ağaç biçiminde tutmak. | 8 · Bellek Yönetimi |
| hold and wait | tut ve bekleKaynak tutan sürecin yenisini beklemesi koşulu. | 7 · Kilitlenme |
| hybrid kernel | hibrit çekirdekMikro çekirdek fikirlerini monolitik çekirdekle birleştiren yapı (Windows, macOS). | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| hypervisor | hipervizörSanal makineleri oluşturup çalıştıran yazılım katmanı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| i-node | i-nodeBir dosyanın özniteliklerini ve blok adreslerini tutan yapı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| indexed allocation | indisli tahsisDosyanın tüm blok adreslerini bir indis bloğunda (i-node) tutma. | 10 · Dosya Sistemleri |
| internal / external fragmentation | iç / dış parçalanmaTahsis edilen bölge içinde ya da bölgeler arasında kullanılamayan boş alan. | 8 · Bellek Yönetimi |
| interprocess communication (IPC) | süreçler arası iletişim (IPC)Süreçlerin veri alışverişi ve eşgüdümü için kullandığı yöntemler. | 3 · Süreçler |
| interrupt | kesmeAygıtın ya da olayın CPU'nun akışını durdurup işleyiciye geçirmesi. | 1 · Giriş |
| interrupt handler | kesme işleyicisiBir kesme geldiğinde çekirdekte çalışan yordam. | 11 · Giriş/Çıkış |
| interrupt vector | kesme vektörüKesme numarasına göre işleyici adresini veren tablo girdisi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| interrupt-driven I/O | kesme güdümlü G/ÇAygıt hazır olunca kesmeyle CPU'yu uyaran G/Ç yöntemi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| inverted page table | ters sayfa tablosuFiziksel çerçeve başına bir girdi tutan tek, sistem çapında tablo. | 8 · Bellek Yönetimi |
| journaling | günlüklemeDeğişiklikleri önce günlüğe yazıp sonra yerine uygulayarak çökmeye dayanıklılık. | 10 · Dosya Sistemleri |
| kernel | çekirdekİşletim sisteminin çekirdek modunda çalışan, donanıma doğrudan erişen merkezi bölümü. | 1 · Giriş |
| kernel mode | çekirdek moduTüm komutların ve donanımın kullanılabildiği ayrıcalıklı çalışma modu. | 1 · Giriş |
| layered system | katmanlı yapıHer katmanın yalnızca alt katmanın hizmetlerini kullandığı İS yapısı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| least recently used (LRU) | en uzun süredir kullanılmayan (LRU)En uzun süredir erişilmemiş sayfayı çıkaran algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| linked allocation | bağlı liste ile tahsisDosya bloklarını birbirine işaretçilerle bağlama. | 10 · Dosya Sistemleri |
| livelock | canlı kilitSüreçlerin durumunu sürekli değiştirdiği ama ilerleyemediği durum. | 7 · Kilitlenme |
| load balancing | yük dengelemeİşleri işlemciler arasında eşit dağıtmak (itme/çekme göçü). | 5 · CPU Çizelgeleme |
| loadable kernel module (LKM) | yüklenebilir çekirdek modülüÇalışırken çekirdeğe eklenip çıkarılabilen kod parçası (sürücüler). | 16 · Linux |
| locality | yerellikProgramların kısa sürede küçük bir adres bölgesine erişme eğilimi. | 9 · Sanal Bellek |
| logical / physical address | mantıksal / fiziksel adresCPU'nun ürettiği adres ile bellek biriminin gördüğü adres. | 8 · Bellek Yönetimi |
| lottery scheduling | piyango çizelgelemeSüreçlere bilet verip rastgele çekilişle CPU dağıtan orantılı çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| main memory (RAM) | ana bellekCPU'nun doğrudan eriştiği, programların ve verilerin çalışırken tutulduğu bellek. | 1 · Giriş |
| malware | kötü amaçlı yazılımVirüs, solucan, truva atı, fidye yazılımı gibi zararlı yazılımlar. | 13 · Güvenlik |
| mandatory access control (MAC) | zorunlu erişim denetimiSistem politikasının sahibin isteğinden bağımsız uyguladığı erişim denetimi (SELinux). | 13 · Güvenlik |
| memory barrier (fence) | bellek bariyeriÖnceki bellek işlemlerinin sonrakilerden önce görünmesini zorlayan komut. | 6 · Senkronizasyon |
| memory hierarchy | bellek hiyerarşisiHızlı-küçük-pahalı düzeylerden yavaş-büyük-ucuz düzeylere bellek katmanları. | 1 · Giriş |
| memory management | bellek yönetimiBelleği süreçlere tahsis etme, koruma ve geri alma işleri. | 8 · Bellek Yönetimi |
| memory management unit (MMU) | bellek yönetim birimi (MMU)Mantıksal adresleri çalışma anında fiziksel adrese çeviren donanım. | 8 · Bellek Yönetimi |
| memory-mapped file | bellek eşlemeli dosyaDosyanın sayfalarının adres alanına eşlenip bellek gibi okunup yazılması (mmap). | 9 · Sanal Bellek |
| memory-mapped I/O | bellek eşlemeli G/ÇAygıt yazmaçlarının bellek adres alanına eşlenmesi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| message | iletiSüreçler ya da makineler arasında gönderilen veri birimi. | 3 · Süreçler |
| message passing | ileti geçirmeSüreçlerin send/receive ile çekirdek üzerinden ileti alışverişi yapması. | 3 · Süreçler |
| microkernel | mikro çekirdekÇekirdekte yalnızca IPC, çizelgeleme ve adres alanı yönetimini bırakan yapı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| middleware | ara yazılımDağıtık sistemde uygulamalara ortak bir model sunan yazılım katmanı. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| monitor | monitörPaylaşılan veriyi ve onu kullanan yordamları otomatik karşılıklı dışlamayla saran yapı. | 6 · Senkronizasyon |
| monolithic kernel | monolitik çekirdekTüm İS hizmetlerinin tek adres alanında, çekirdek modunda çalıştığı yapı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| mount | bağlamaBir dosya sistemini dizin ağacındaki bir noktaya eklemek. | 10 · Dosya Sistemleri |
| multicore | çok çekirdekliTek yongada birden çok bağımsız işlemci çekirdeği. | 1 · Giriş |
| multilevel feedback queue (MLFQ) | çok düzeyli geri beslemeli kuyrukDavranışına göre süreçleri kuyruklar arasında taşıyan çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| multilevel queue (MLQ) | çok düzeyli kuyrukSüreçleri sabit sınıflara ve ayrı kuyruklara bölen çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| multiprogramming | çoklu programlamaBellekte birden çok iş tutup biri G/Ç beklerken diğerini çalıştırma. | 1 · Giriş |
| multithreaded process | çok iş parçacıklı süreçAynı adres alanını paylaşan birden çok iş parçacığı çalıştıran süreç. | 4 · İş Parçacıkları |
| mutex | mutexKarşılıklı dışlama için kullanılan, sahibi olan ikili kilit. | 6 · Senkronizasyon |
| mutual exclusion | karşılıklı dışlamaKritik bölgede aynı anda en çok bir sürecin bulunması koşulu. | 3 · Süreçler |
| namespace | ad alanıSüreç grubuna PID, ağ, bağlama gibi kaynakların ayrı bir görünümünü veren Linux özelliği. | 16 · Linux |
| network file system (NFS) | ağ dosya sistemi (NFS)Uzak makinedeki dosyalara yerel gibi erişim sağlayan protokol. | 10 · Dosya Sistemleri |
| open-file table | açık dosya tablosuAçık dosyaların konum ve durum bilgisini tutan çekirdek tablosu. | 10 · Dosya Sistemleri |
| operating system (OS) | işletim sistemi (İS)Donanımı yöneten ve uygulamalara soyutlamalar sunan temel yazılım. | 1 · Giriş |
| operating system services | işletim sistemi hizmetleriİS'nin kullanıcıya ve programlara sunduğu program yürütme, G/Ç, dosya, iletişim gibi işlevler. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| optimal page replacement (OPT) | optimal algoritma (OPT)En uzun süre kullanılmayacak sayfayı çıkaran, gerçeklenemeyen ölçüt algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| orphan process | yetim süreçEbeveyni kendisinden önce sonlanmış süreç. | 3 · Süreçler |
| page | sayfaMantıksal adres alanının sabit boyutlu bloğu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| page cache | sayfa önbelleğiDosya verisini sayfa birimiyle bellekte tutan önbellek. | 10 · Dosya Sistemleri |
| page fault | sayfa hatasıBellekte olmayan bir sayfaya erişilince oluşan tuzak. | 9 · Sanal Bellek |
| page replacement | sayfa yer değiştirmeBoş çerçeve yokken bellekten çıkarılacak sayfayı seçme. | 9 · Sanal Bellek |
| page table | sayfa tablosuHer sayfanın hangi çerçevede olduğunu tutan tablo. | 8 · Bellek Yönetimi |
| page table entry (PTE) | sayfa tablosu girdisiÇerçeve numarası ile geçerli, koruma, kirli ve referans bitlerini tutan girdi. | 8 · Bellek Yönetimi |
| paging | sayfalamaMantıksal belleği sayfalara, fiziksel belleği çerçevelere bölüp eşleme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| parallelism | paralellikBirden çok işin gerçekten aynı anda, ayrı işlemcilerde çalışması. | 3 · Süreçler |
| paravirtualization | yarı sanallaştırmaMisafir İS'nin hipervizörle doğrudan çağrılarla (hiperçağrı) işbirliği yapması. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| parent / child process | ebeveyn / çocuk süreçfork ile süreç oluşturan süreç ebeveyn, oluşturulan süreç çocuktur. | 3 · Süreçler |
| parity | eşlikVerilerin XOR'u; bir disk bozulunca kayıp bloğu yeniden kurmaya yarar. | 11 · Giriş/Çıkış |
| path name (absolute / relative) | yol adı (mutlak / göreli)Bir dosyayı kökten ya da çalışma dizininden başlayarak gösteren ad. | 10 · Dosya Sistemleri |
| permission bits (rwx) | izin bitleriSahip, grup ve diğerleri için okuma, yazma, çalıştırma hakları. | 16 · Linux |
| Peterson's algorithm | Peterson algoritmasıİki süreç için yalnızca okuma/yazmayla karşılıklı dışlama sağlayan çözüm. | 6 · Senkronizasyon |
| pipe | boruİki süreci bağlayan, çekirdekte tamponlanan tek yönlü bayt akışı. | 3 · Süreçler |
| pipeline (CPU) | boru hattıKomutların aşamalarını üst üste bindirerek her turda bir komut bitirme tekniği. | 1 · Giriş |
| pipeline (shell) | boru hattıBir komutun çıktısını sonrakinin girdisine bağlayan komut zinciri. | 16 · Linux |
| policy / mechanism | politika / mekanizmaMekanizma bir işin nasıl yapılacağını, politika neyin yapılacağına karar verir. | 1 · Giriş |
| polling | yoklamaCPU'nun aygıtın durum yazmacını hazır olana dek sürekli okuması. | 11 · Giriş/Çıkış |
| preemptive / nonpreemptive scheduling | kesmeli / kesmesiz çizelgelemeÇalışan süreç CPU'dan zorla alınabilir (kesmeli) ya da kendisi bırakana dek çalışır (kesmesiz). | 5 · CPU Çizelgeleme |
| principle of least privilege | en az ayrıcalık ilkesiHer bileşene yalnızca işi için gereken en az hakkı verme. | 13 · Güvenlik |
| priority inheritance | öncelik kalıtımıKilidi tutan sürecin geçici olarak bekleyenin önceliğini alması. | 6 · Senkronizasyon |
| priority inversion | öncelik terslemesiYüksek öncelikli sürecin, düşük öncelikli sürecin tuttuğu kilidi beklemesi. | 6 · Senkronizasyon |
| priority scheduling | öncelik çizelgelemeEn yüksek öncelikli hazır süreci çalıştıran algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| process | süreçYürütülmekte olan program; kendi adres alanı ve kaynakları vardır. | 3 · Süreçler |
| process control block (PCB) | süreç kontrol bloğu (PCB)Bir sürecin durumu, yazmaçları ve kaynakları hakkında çekirdeğin tuttuğu kayıt. | 3 · Süreçler |
| process state | süreç durumuSürecin yaşam döngüsündeki konumu: yeni, hazır, çalışıyor, bekliyor, sonlandı. | 3 · Süreçler |
| processor affinity | işlemci afinitesiSürecin önbelleği sıcak kalsın diye aynı işlemcide çalıştırılması eğilimi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| producer–consumer problem | üretici-tüketici problemiSınırlı bir tamponu paylaşan üretici ve tüketicinin eşgüdümü problemi. | 3 · Süreçler |
| program counter (PC) | program sayacıSıradaki komutun adresini tutan yazmaç. | 1 · Giriş |
| programmed I/O | programlanmış G/ÇCPU'nun veriyi aygıta bayt bayt kendisinin aktardığı G/Ç. | 11 · Giriş/Çıkış |
| protection domain | koruma etki alanıBir sürecin erişebildiği (nesne, hak) çiftleri kümesi. | 13 · Güvenlik |
| public-key cryptography | açık anahtarlı şifrelemeAçık anahtarla şifrelenen veriyi yalnız özel anahtarın çözebildiği yöntem. | 13 · Güvenlik |
| race condition | yarış durumuSonucun paylaşılan veriye erişimin zamanlamasına bağlı olduğu hatalı durum. | 3 · Süreçler |
| ransomware | fidye yazılımıVerileri şifreleyip fidye isteyen kötü amaçlı yazılım. | 13 · Güvenlik |
| rate-monotonic scheduling (RM) | hız monoton çizelgelemePeriyodu kısa olan göreve yüksek sabit öncelik veren gerçek zamanlı algoritma. | 14 · Çoklu Ortam Sistemleri |
| RAID | RAIDBirden çok diski performans ve dayanıklılık için birleştiren düzenler. | 11 · Giriş/Çıkış |
| readers–writers problem | okur-yazar problemiÇok okura birlikte, yazara tek başına izin veren erişim problemi. | 6 · Senkronizasyon |
| ready queue | hazır kuyruğuCPU'yu bekleyen hazır süreçlerin kuyruğu. | 3 · Süreçler |
| real-time operating system (RTOS) | gerçek zamanlı işletim sistemiSonucun belirli bir süre içinde üretilmesini garanti eden işletim sistemi. | 1 · Giriş |
| reentrancy | yeniden girişlilikKodun kendisi yürürken yeniden çağrılabilmesi. | 15 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| reentrant / thread-safe | yeniden girilir / iş parçacığı güvenliAynı anda birden çok çağrı ya da iş parçacığı tarafından güvenle yürütülebilen kod. | 4 · İş Parçacıkları |
| reference bit / dirty bit | referans biti / kirli bitSayfaya erişildiğini (R) ve sayfanın değiştirildiğini (M) gösteren bitler. | 9 · Sanal Bellek |
| reference string | referans dizisiAlgoritmaları karşılaştırmak için kullanılan sayfa erişim sırası. | 9 · Sanal Bellek |
| register | yazmaçİşlemci içindeki çok hızlı küçük depolama birimi. | 1 · Giriş |
| relocation | yer değiştirmeProgramın bellekte farklı bir yere yüklenebilmesi için adreslerin kaydırılması. | 8 · Bellek Yönetimi |
| remote procedure call (RPC) | uzak prosedür çağrısı (RPC)Başka makinedeki bir yordamı yerel çağrı gibi çağırma. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| resource allocation graph | kaynak tahsis çizgesiSüreç ve kaynak düğümleriyle istek ve tahsisleri gösteren yönlü çizge. | 7 · Kilitlenme |
| response time | tepki süresiİstekten ilk yanıtın (ilk çalışmanın) başlamasına kadar geçen süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| round robin (RR) | round robin (RR)Hazır süreçleri sırayla birer zaman dilimi çalıştıran kesmeli algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| safe / unsafe state | güvenli / güvensiz durumTüm süreçlerin bitebileceği bir sıranın var olduğu ya da olmadığı durum. | 7 · Kilitlenme |
| salt | tuzParola özetinden önce parolaya eklenen rastgele değer. | 13 · Güvenlik |
| sandbox | kum havuzuProgramı sınırlı haklarla yalıtılmış bir ortamda çalıştırma. | 13 · Güvenlik |
| scheduler | çizelgeleyiciÇizelgeleme kararını veren çekirdek bileşeni. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| second chance | ikinci şansReferans biti 1 olan sayfaya bir şans daha veren FIFO türevi. | 9 · Sanal Bellek |
| seek time / rotational latency | arama süresi / dönme gecikmesiKolun ize gitme süresi ve sektörün kafanın altına gelme süresi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| segmentation | kesimlemeAdres alanını kod, veri, yığın gibi değişken boyutlu mantıksal kesimlere bölme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| semaphore | semafordown/up (P/V) işlemleriyle kullanılan tam sayı sayaçlı senkronizasyon nesnesi. | 6 · Senkronizasyon |
| shared library | paylaşımlı kütüphaneBelleğe bir kez yüklenip birçok süreçte kullanılan kütüphane (.so, .dll). | 8 · Bellek Yönetimi |
| shared memory | paylaşımlı bellekBirden çok sürecin adres alanına eşlenen ortak bellek bölgesi. | 3 · Süreçler |
| shell | kabukKullanıcının komut yazarak işletim sistemiyle etkileştiği komut yorumlayıcısı. | 1 · Giriş |
| shortest job first (SJF) | en kısa iş önce (SJF)Sonraki CPU patlaması en kısa olan süreci seçen algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| shortest remaining time first (SRTF) | en kısa kalan süre önce (SRTF)SJF'nin kesmeli biçimi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| signal | sinyalBir sürece bir olayı bildiren asenkron yazılım bildirimi (SIGKILL, SIGINT). | 16 · Linux |
| simultaneous multithreading (SMT) | eş zamanlı çoklu iş parçacığı (SMT)Bir çekirdeğin iki donanım iş parçacığını aynı anda yürütmesi. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| slab allocator | slab ayırıcıSık kullanılan çekirdek nesneleri için önceden hazırlanmış önbellekler sunan ayırıcı. | 9 · Sanal Bellek |
| socket | soketAğ üzerinden ya da yerel olarak iki uç arasındaki iletişim uç noktası. | 3 · Süreçler |
| solid-state drive (SSD) | SSDHareketli parçası olmayan, NAND flash tabanlı depolama aygıtı. | 1 · Giriş |
| space–time trade-off | uzay-zaman ödünleşimiBellek harcayarak zaman kazanma ya da tersi. | 15 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| spinlock | spinlockKilit açılana dek döngüde bekleyen kilit; kısa kritik bölgeler için. | 6 · Senkronizasyon |
| spooling | biriktirmeYavaş aygıta gidecek işleri diskte sıraya alıp sırayla gönderme (ör. yazdırma). | 1 · Giriş |
| starvation | açlıkBir sürecin sürekli başkalarına yenik düşüp hiç ilerleyememesi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| superblock | süperblokDosya sisteminin boyut, blok sayısı gibi temel bilgilerini tutan blok. | 10 · Dosya Sistemleri |
| swapping | takasSürecin ya da sayfaların bellek ile disk arasında taşınması. | 8 · Bellek Yönetimi |
| symmetric multiprocessor (SMP) | simetrik çok işlemci (SMP)Tek bir İS kopyasının tüm işlemcilerde eşit haklarla çalıştığı model. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| synchronization | senkronizasyonEş zamanlı süreçlerin paylaşılan veriye erişimini düzenlemek. | 6 · Senkronizasyon |
| synchronous / asynchronous communication | eş zamanlı / eş zamansız iletişimGönderenin yanıtı bekleyerek ya da beklemeden sürdüğü iletişim. | 15 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| system call | sistem çağrısıBir programın çekirdekten hizmet istemek için kullandığı arayüz. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| thrashing | thrashing (boşa çabalama)Sistemin zamanının çoğunu sayfa taşımakla geçirmesi. | 9 · Sanal Bellek |
| thread | iş parçacığıSüreç içindeki bağımsız yürütme akışı; kendi PC'si, yazmaçları ve yığını vardır. | 4 · İş Parçacıkları |
| thread pool | iş parçacığı havuzuÖnceden oluşturulmuş, kuyruktaki görevleri alan iş parçacıkları. | 4 · İş Parçacıkları |
| thread-local storage (TLS) | iş parçacığına yerel depolama (TLS)Her iş parçacığının kendi kopyasını tuttuğu değişkenler. | 4 · İş Parçacıkları |
| throughput | verimBirim zamanda tamamlanan süreç sayısı. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| time sharing | zaman paylaşımıCPU'yu kısa dilimlerle kullanıcılar arasında paylaştırarak etkileşimli kullanım sağlamak. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| time slice (quantum) | zaman dilimiBir sürecin kesilmeden önce kullanabileceği en uzun CPU süresi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| timer | zamanlayıcıBelirli süre sonunda kesme üreten donanım sayacı; CPU'nun İS'ye geri dönmesini sağlar. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| trade-off | ödünleşimBir özelliği iyileştirirken başka bir özellikten vazgeçmek. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| translation lookaside buffer (TLB) | TLBSon kullanılan sayfa–çerçeve eşlemelerini tutan küçük, hızlı önbellek. | 8 · Bellek Yönetimi |
| trap | tuzakProgramın kendi isteğiyle (sistem çağrısı) ya da hatayla çekirdeğe geçmesi; yazılım kesmesi. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| turnaround time | dönüş süresiSürecin gelişinden bitişine kadar geçen süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| UMA / NUMA | UMA / NUMABellek erişim süresinin tüm işlemciler için aynı olduğu ya da yakınlığa göre değiştiği mimari. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| user mode | kullanıcı moduAyrıcalıklı komutların yasak olduğu, uygulamaların çalıştığı mod. | 1 · Giriş |
| user-level / kernel-level thread | kullanıcı düzeyi / çekirdek düzeyi iş parçacığıKütüphanece ya da çekirdekçe yönetilen iş parçacıkları. | 4 · İş Parçacıkları |
| valid–invalid bit | geçerli / geçersiz bitiSayfanın adres alanında ve bellekte olup olmadığını gösteren bit. | 8 · Bellek Yönetimi |
| virtual address | sanal adresSürecin gördüğü, MMU'nun fiziksel adrese çevirdiği adres. | 9 · Sanal Bellek |
| virtual file system (VFS) | sanal dosya sistemi (VFS)Farklı dosya sistemlerini ortak bir arayüzün arkasında birleştiren çekirdek katmanı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| virtual machine (VM) | sanal makineGerçek bir bilgisayar gibi davranan, yazılımla oluşturulmuş makine. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| virtual memory | sanal bellekSüreçlere fiziksel bellekten büyük, kesintisiz bir adres alanı sunan teknik. | 9 · Sanal Bellek |
| virtualization | sanallaştırmaTek bir fiziksel kaynağı birden çok sanal kaynak gibi göstermek. | 1 · Giriş |
| waiting time | bekleme süresiSürecin hazır kuyruğunda geçirdiği toplam süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| wear leveling | aşınma dengelemeYazmaları flash blokları arasında eşit dağıtarak ömrü uzatma. | 11 · Giriş/Çıkış |
| work stealing | iş çalmaBoşta kalan iş parçacığının başka kuyruktan görev alması. | 4 · İş Parçacıkları |
| working set | çalışma kümesiSürecin son Δ erişimde kullandığı sayfalar kümesi. | 9 · Sanal Bellek |
| zombie process | zombi süreçBitmiş ama çıkış durumu ebeveyn tarafından alınmamış süreç. | 3 · Süreçler |
| I/O scheduler | G/Ç çizelgeleyicisiBlok isteklerini sıralayıp birleştiren çekirdek katmanı (mq-deadline, bfq). | 11 · Giriş/Çıkış |
Aramaya uyan terim yok.
Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.