Giriş

Öğrenme Çıktıları

Giriş

G/Ç Sistemine Genel Bakış

• İşletim sistemi aygıtlara komut verir, durumlarını okur, kesmeleri yakalar ve hataları ele alır.
• Uygulamalara aygıttan bağımsız, katmanlı ve tek tip bir arayüz sunar.
• Çekirdek kodunun büyük bölümü aygıt sürücüleridir (Linux kaynak kodunun yaklaşık %60–70'i drivers/).

Giriş

Veri Yolları: PCIe, USB4, SATA

• Veri yolu: bileşenler arasında veri, adres ve denetim sinyallerini taşıyan bağlantı. Eski PC'lerde paylaşılan paralel yol (ISA, PCI); bugün noktadan noktaya seri hatlar (PCIe, USB, SATA).
• PCIe bir hat (lane) tam çift yönlüdür; bağlantı x1, x4, x8, x16 hat birleştirir. Bant genişliği her yönde ayrı ayrıdır.

Hesap: PCIe 4.0 hattı 16 GT/s × 128/130 ÷ 8 = 1,97 GB/s. Eski sunumdaki FireWire, 56K modem ve 10/100 Mb/s Ethernet artık tarihseldir.

Giriş

Aygıt Veri Hızları

Klavye ile PCIe 5.0 x16 arasında ≈ 6 × 10⁹ kat fark var: aynı işletim sistemi hem saniyede birkaç tuşu hem saniyede milyonlarca NVMe isteğini yönetmelidir. Değerler tipik üst sınırlardır; gerçek hız sinyal kalitesi, protokol yükü ve aygıta bağlıdır. Eski tablodaki “SSD 1,5 GB/s” ve “HDD 200/150 MB/s” güncellendi.

Giriş

Aygıt Sınıfları: Blok, Karakter, Ağ

$ ls -l /dev/nvme0n1 /dev/ttyS0
brw-rw---- 1 root disk    259, 0  nvme0n1   b = blok, ana/yan numara 259,0
crw-rw---- 1 root dialout   4, 64 ttyS0     c = karakter

Eski sunum ağ arabirimlerini karakter aygıtı sayıyordu; Unix/Linux'ta ağ ayrı bir sınıftır. Blok boyutu bugün çoğunlukla 512 B (öykünmeli) ya da 4 KiB'dir; sınıflandırma kesin değildir (teyp ve saatler sınıfa tam uymaz).

G/Ç Donanımı

Aygıt Denetleyicileri

• G/Ç birimi = mekanik/aygıt kısmı + elektronik denetleyici (yonga ya da kart; bağlayıcı ile aygıta bağlanır).
• Öncül (preamble) eşzamanlama deseni ile silindir/sektör numarasını taşır. Denetleyici bit akışını bloğa çevirir, ECC ile hatayı düzeltir, bloğu kendi tamponuna koyar; sonra belleğe aktarır.
• İşletim sistemi aygıtla değil denetleyiciyle konuşur; SATA/NVMe gibi standart arayüzler sayesinde tek sürücü birçok üreticinin aygıtını sürer.
• Modern diskler 4 KiB fiziksel sektör kullanır (Advanced Format); dışarıya 512 B gösterenlere 512e denir.

G/Ç Donanımı

Aygıt Yazmaçları: Durum, Komut, Veri

• Denetleyicinin genellikle dört yazmacı vardır: durum (meşgul, hazır, hata), komut (ne yapılacağı), veri girişi ve veri çıkışı.
• Yazmaçlara yazmak = komut vermek; okumak = durum öğrenmek. Ayrıca büyük veri tamponları (ör. çerçeve tamponu, NIC halkaları) olabilir.
• Yazmaç düzeni aygıta özgüdür; bu ayrıntıyı yalnız sürücü bilir. Bit adları burada örnek amaçlıdır.

G/Ç Donanımı

Kapı Eşlemeli ve Bellek Eşlemeli G/Ç

in  al, 0x60          ; kapı: özel komut
mov eax, [rbx+0x14]   ; MMIO: sıradan yükleme

Linux: inb()/outb()  ·  ioremap() + readl()/writel()
/proc/ioports  ·  /proc/iomem

Kapı eşlemeli G/Ç'de CPU özel IN/OUT komutları ve ayrı bir adres uzayı kullanır; bellek eşlemelide aygıt yazmacı sıradan bir bellek adresidir ve adres çözücü erişimi ilgili aygıta yönlendirir. ARM ve RISC-V yalnız MMIO kullanır; PCIe aygıtları da yazmaçlarını BAR'lar ile MMIO olarak sunar.

G/Ç Donanımı

Bellek Eşlemeli G/Ç: Artılar ve Eksiler

Programlanmış G/Ç · Kodu adım adım çalıştır

Yoklama: El Sıkışma Adım Adım

while (status & BUSY)
    ;          /* meşgul bekleme */
command = WRITE;
data_out = 'A';
command |= CMDRDY;
/* --- denetleyici tarafı --- */
/* CMDRDY görüldü → BUSY = 1 */
/* komutu oku, baytı aygıta yaz */
/* CMDRDY = ERR = BUSY = 0 */

Programlanmış G/Ç (PIO): her bayt için CPU bu el sıkışmayı kendisi yürütür. Basittir, ama bekleme boyunca CPU boşa döner; CPU başka sürece geçip bir baytı kaçırırsa (ör. tampon taşması) veri kaybolabilir.

Programlanmış G/Ç · Kodu adım adım çalıştır

Programlanmış G/Ç: Yazıcı Örneği

copy_from_user(buffer, p, count);
for (i = 0; i < count; i++) {
    while (*printer_status_reg != READY)
        ;   /* meşgul bekleme */
    *printer_data_register = p[i];
}
return_to_user();

Tanenbaum'un yazıcı örneği. Yazıcı saniyede 100 karakter basıyorsa her karakter için CPU ≈ 10 ms bekler; bu sürede milyonlarca komut çalıştırabilirdi. Gömülü sistemlerde CPU'nun başka işi yoksa PIO yine de mantıklıdır.

Kesmeler · Adım adım

Kesme Donanımı: Hattan MSI'ya

Eski PC: iki 8259 PIC, 15 IRQ hattı. Bugün x86'da I/O APIC + çekirdek başına yerel APIC (x2APIC), ARM'da GIC. Eski sunumdaki “adres satırına sayı koyar” anlatımı yalnızca bu tarihsel PIC düzeni için geçerlidir.

Kesmeler

Vektörler, Öncelik, NMI ve İstisnalar

Kesmeler · Adım adım

Kesme İşleme Adım Adım

Bu sıra Tanenbaum'un kesme işleyicisi adımlarını izler. Çizelgeleyici A'yı da seçebilir; seçim politikaya bağlıdır. Ayrıntılı benzetim: Kesme, DMA ve G/Ç Akışı Görselleştiricisi.

Kesmeler · Adım adım

Kesin ve Kesin Olmayan Kesmeler

• Boru hattında aynı anda birçok komut farklı aşamalardadır; üstün ölçekli işlemcide komutlar sıra dışı tamamlanır. “PC” tek başına durumu anlatmaz.
• Modern x86, ARM ve RISC-V işlemciler kesin kesme sağlar: yeniden sıralama arabelleği (ROB) komutları program sırasıyla emekliye ayırır; kesmede sonraki komutların etkileri atılır. Bedeli yonga alanı ve karmaşıklıktır.

Kesmeler · Kodu adım adım çalıştır

Kesme Güdümlü G/Ç: Yazıcı Örneği

/* sistem çağrısı */
copy_from_user(buffer, p, count);
enable_interrupts();
while (*printer_status_reg != READY) ;
*printer_data_register = p[0];
i = 1; count = count - 1;
scheduler();      /* süreç bloke */
/* kesme hizmet yordamı */
if (count == 0) {
    unblock_user();
} else {
    *printer_data_register = p[i];
    count = count - 1;
    i = i + 1;
}
acknowledge_interrupt();
return_from_interrupt();

Her karakter için bir kesme: 3 karakter → 3 kesme. Eski sunumdaki kodda i ve count ilk karakterden sonra güncellenmiyordu; 6. satır eklendi. Bedel: kesme başına bağlam kaydı ve işleyici süresi (≈ 1–2 µs).

Kesmeler

Üst Yarı, Alt Yarı ve Hibrit Yoklama

DMA

Doğrudan Bellek Erişimi (DMA)

• Bayt bayt aktarımda CPU zamanı boşa gider; DMA denetleyicisi blok aktarımını CPU olmadan yapar. CPU yalnız kurulum ve bitiş kesmesiyle uğraşır.
• Yazmaçlar: bellek adresi, bayt sayısı, denetim (G/Ç kapısı, yön: okuma/yazma, birim: bayt/sözcük, patlama boyutu). Çok kanallı denetleyici aynı anda birçok aktarımı yönetir.
• Eski sunum DMA denetleyicisinin anakartta olduğunu söylüyordu: bu yalnız tarihsel 8237 için doğrudur. Bugün aygıtların çoğu kendi DMA motoruna sahiptir ve belleğe doğrudan PCIe yazması yapar.

DMA · Adım adım

DMA Aktarımı Adım Adım

Döngü çalma (cycle stealing): DMA her sözcük için yolu kısa süre alır, CPU belleğe erişirken biraz yavaşlar. Patlama (burst) kipinde yol bir blok boyunca tutulur. Geçişsiz (fly-by) kipte veri aygıttan belleğe doğrudan gider; aksi halde DMA önce okuyup sonra yazar.

DMA

Dağıt-Topla ve IOMMU

DMA · Kodu adım adım çalıştır

DMA ile G/Ç: Yazıcı Örneği

/* sistem çağrısı */
copy_from_user(buffer, p, count);
set_up_DMA_controller();
scheduler();     /* süreç bloke */

/* kesme hizmet yordamı */
acknowledge_interrupt();
unblock_user();
return_from_interrupt();

DMA, CPU'yu G/Ç'den kurtarır, ama DMA denetleyicisi genellikle CPU'dan yavaştır. Aygıt çok yavaşsa ya da CPU'nun yapacak başka işi yoksa kesme güdümlü G/Ç ya da PIO daha basit ve yeterli olabilir (Tanenbaum).

DMA · Adım adım hesap

Üç Yöntemin Maliyeti

G/Ç Yazılımı

G/Ç Yazılımının Hedefleri

G/Ç Yazılımı

G/Ç Yazılım Katmanları

Her katmanın iyi tanımlı bir görevi ve üst katmana arayüzü vardır. Tanenbaum dört katman sayar: kullanıcı düzeyi G/Ç yazılımı, aygıttan bağımsız yazılım, aygıt sürücüleri, kesme işleyicileri. Linux'ta “aygıttan bağımsız” kısım VFS, sayfa önbelleği, dosya sistemi ve blok katmanına ayrılır.

G/Ç Yazılımı · Adım adım

Bir read() Çağrısının Yolu

G/Ç Yazılımı

Aygıt Sürücüleri

G/Ç Yazılımı

Aygıttan Bağımsız G/Ç Yazılımı

struct file_operations nvme_fops = {
  .open           = nvme_open,
  .release        = nvme_release,
  .read_iter      = nvme_read,
  .unlocked_ioctl = nvme_ioctl,
  .poll           = nvme_poll,
};

G/Ç Yazılımı · Adım adım

Ara Belleğe Alma (Tamponlama)

Tamponlamanın üç nedeni (Silberschatz): üretici ile tüketici arasındaki hız farkı, aktarım boyutu farkı (paketlerin birleştirilmesi) ve kopya anlamı (write döndükten sonra kullanıcı tamponunu değiştirebilmek).

G/Ç Yazılımı · Adım adım

Dairesel Tampon

Dairesel tamponlar her yerdedir: klavye ve seri port sürücüleri, NIC alma/gönderme halkaları, NVMe gönderim/tamamlanma kuyrukları, io_uring. Tek üretici–tek tüketicide kilit gerekmez; yalnız bellek bariyerleri gerekir.

G/Ç Yazılımı

Önbellek, Biriktirme ve Hata Ele Alma

Kullanıcı alanındaki G/Ç yazılımı: printf/scanf gibi kütüphane yordamları biçimlendirme ve kullanıcı tamponlaması yapar (stdio satır/blok tamponu), sonra write/read sistem çağrılarını kullanır.

G/Ç Arayüzleri

Engelleyen, Engellemeyen ve Eşzamansız G/Ç

G/Ç Arayüzleri · Kodu adım adım çalıştır

Olay Döngüsü: epoll

int ep = epoll_create1(0);
for (k = 0; k < nsock; k++)   /* O_NONBLOCK */
    epoll_ctl(ep, EPOLL_CTL_ADD, s[k], &ev);
for (;;) {
  int n = epoll_wait(ep, evs, 64, -1);
  for (int i = 0; i < n; i++) {
    int fd = evs[i].data.fd;
    ssize_t r = read(fd, buf, sizeof buf);
    if (r < 0 && errno == EAGAIN) continue;
    handle(fd, buf, r);
  }
}

Tek iş parçacığı on binlerce bağlantıyı yönetir (nginx, Node.js, Redis). epoll “okuyabilirsin” der, işi yine read yapar; disk dosyaları her zaman “hazır” görünür, bu yüzden disk için gerçek eşzamansızlık io_uring ile gelir.

G/Ç Arayüzleri · Adım adım

io_uring: Paylaşılan Halkalar

Bu bir tamamlanma modelidir (Windows IOCP gibi): “işin bitti” bildirilir. Ağ, dosya, accept, zamanlayıcı dahil yüzlerce işlem türü vardır. Güvenlik açıkları yüzünden bazı ortamlarda (ör. Android, bazı kapsayıcılar) kapalıdır.

Saatler ve Diğer Aygıtlar

Saat Donanımı

Saatler ve Diğer Aygıtlar · Adım adım

Saat Yazılımı: Tik ve Tiksiz Çekirdek

Tiksiz çalışma dizüstü ve sanal makinelerde enerji ile işlemci zamanı kazandırır. Kısa süreli (µs) bekleme için ise yumuşak zamanlayıcılar ve yoklama birlikte kullanılır.

Saatler ve Diğer Aygıtlar

Terminaller, Giriş Aygıtları ve Güç Yönetimi

Diskler

Manyetik Disk Geometrisi

• Plakalar 5400–7200 rpm (sunucu: 10–15 bin) döner; her yüzeye bir kafa. Aynı yarıçaptaki izler silindiri oluşturur. Dış bölgelerde iz başına daha çok sektör vardır.
• İşletim sistemi CHS (silindir, kafa, sektör) yerine LBA görür; disk içindeki denetleyici bunu gerçek geometriye, yedek sektörlere ve önbelleğe kendisi çevirir. Eski CHS sınırı: 1024 × 255 × 63 × 512 B ≈ 8,4 GB.

Diskler · Adım adım hesap

Erişim Süresi: Çalışılmış Örnek

Diskler

Disk Biçimlendirme ve Silindir Eğriliği

• Düşük düzey format fabrikada yapılır: izler, sektörler, öncül, ECC ve yedek sektörler. Biçimlendirilmiş kapasite ham kapasiteden azdır.
• Eğrilik hesabı (Tanenbaum): 10 000 rpm → tur 6 ms; 300 sektör/iz → sektör başına 20 µs. İz değiştirme 800 µs ise eğrilik = 800 / 20 = 40 sektör.
• Serpiştirme (interleaving) yavaş denetleyiciler için ardışık sektörleri aralıklı dizerdi; bugün denetleyici tüm izi tampona okuduğundan gereksizdir.
• Bugünkü diskler: 4 KiB fiziksel sektör (Advanced Format); 512e diskler 512 B öykünür, hizasız yazma okuma-değiştir-yaz gerektirir.

Diskler

Bölümleme ve Önyükleme: MBR ve GPT

Üst düzey format: bölüme boş bir dosya sistemi yazmak (önyükleme bloğu, boş alan yönetimi, kök dizin). Eski sunum yalnızca BIOS/MBR akışını anlatıyordu; 2012'den beri PC'ler UEFI + GPT ile gelir.

Diskler

Optik Diskler (Kısaca)

• Tek bir sarmal iz; çukur ile düzlük arasındaki geçiş 1 bitidir. Basılı disklerde çukurlar kalıpla polikarbonata basılır; lazerle yakılmaz. CD-R/DVD-R'de lazer organik boya katmanını ısıtıp yansıtıcılığı değiştirir.
• CD-ROM'da her bayt EFM ile 14 bitlik kanal sembolüne çevrilir (bu bir modülasyon kodudur, ECC değildir); hata düzeltme CIRC ile yapılır. 98 çerçeve × 24 veri baytı = 2352 B; mod 1'de bunun 2048 B'ı kullanıcı verisi, kalanı senkron, başlık ve ek ECC/EDC'dir.
• DVD'nin iki katmanı yarı saydamdır; lazer odağını değiştirerek alttakini okur. Optik ortam bugün çoğunlukla arşiv ve dağıtım içindir; yoğunlukta manyetik ve flash ortamın gerisindedir.

Disk Çizelgeleme

Disk Kolu Çizelgeleme

• Amaç kol hareketini (arama süresi) azaltıp verimi artırmak; sürücü (silindir, istek zamanı) listesini tutar. Ölçüt: toplam kafa hareketi (silindir).
• Bugün LBA → fiziksel eşleme diskin içindedir; diskin kendisi NCQ ile 32 isteği dönme konumuna göre yeniden sıralar. İşletim sistemi yaklaşık olarak “LBA yakınlığı” ile çizelgeler.

Örnekler Silberschatz'ın kuyruğunu kullanır: kafa 53, istekler 98, 183, 37, 122, 14, 124, 65, 67. Silindirler 0–199.

Disk Çizelgeleme · Adım adım

FCFS

İlk gelen ilk hizmet alır: istekler geliş sırasıyla.

Toplam 640 silindir. Adil ve açlıksız, ama 122 → 14 → 124 gibi gidip gelmeler çok pahalı.

Disk Çizelgeleme · Adım adım

SSTF

En kısa arama süresi önce: her adımda kafaya en yakın istek.

Toplam 236 (FCFS'nin %37'si). Açgözlüdür ve en iyi sonucu garanti etmez: 53 → 37 → 14 → 65 … daha kısa (208). Yoğun yükte merkezdeki istekler uçtakileri aç bırakabilir.

Disk Çizelgeleme · Adım adım

SCAN (Asansör)

SCAN: kafa bir yönde (burada 0'a doğru) uca kadar gider, sonra döner; asansör gibi.

Toplam 236. Eski sunumda “açgözlü, kafa bir bölgede sıkışabilir” denmişti: bu SSTF'nin özelliğidir, SCAN açlığı önler. Uca kadar gitmek (53 → 0) boşa harcanan 14 silindir demektir.

Disk Çizelgeleme · Adım adım

C-SCAN

Dairesel SCAN: yalnız yukarı yönde hizmet; uca varınca hizmet vermeden başa döner.

Toplam 382 (dönüş sayılmazsa 183). Disk bir halka gibi görülür; bekleme süreleri SCAN'e göre daha eşittir.

Disk Çizelgeleme · Adım adım

LOOK ve C-LOOK

Linux'un eski deadline ve CFQ zamanlayıcıları ile günümüzdeki mq-deadline LBA'ya göre sıralı gönderir; bu C-LOOK'a benzer bir davranıştır.

Disk Çizelgeleme

Algoritmaların Karşılaştırması

SCAN yukarı yönde başlasaydı 331 olurdu: yön seçimi sonucu değiştirir. Tanenbaum'un asansörü uca gitmediği için aslında LOOK'tur.

Disk Çizelgeleme · Adım adım

Denetleyici Önbelleği ve Bozuk Sektörler

SSD ve NVMe

SSD: NAND Flash

SSD ve NVMe · Adım adım

FTL, Çöp Toplama, TRIM, Aşınma Dengeleme

SSD ve NVMe

NVMe ve Çoklu Kuyruk

• NVMe, PCIe üzerindeki flash için tasarlanmış protokoldür; M.2 ise bir form faktörüdür (M.2 kart SATA da olabilir). U.2/U.3 ve E1.S/E3.S kablolu/yuvalı sunucu biçimleridir.
• Eski sunumdaki “64 KB'a kadar komut dizisi” ifadesi düzeltildi: 64 K kuyruk × 64 K komut. Sürücü desteği 2013'ten beri tüm işletim sistemlerinde yerleşiktir; AHCI ile uyumsuzluk yalnız protokol düzeyindedir.
• Gecikme ≈ 10–100 µs; PCIe 5.0 x4 sürücüler ≈ 14 GB/s ve > 2 milyon IOPS. NVMe-oF ile ağ üzerinden, ZNS ile bölgeli ad alanları.

SSD ve NVMe

Linux blk-mq ve G/Ç Zamanlayıcıları

$ cat /sys/block/nvme0n1/queue/scheduler
[none] mq-deadline kyber bfq
$ echo bfq | sudo tee /sys/block/sda/queue/scheduler

Linux 5.0'da tek kuyruklu eski blok katmanı (noop, deadline, CFQ) kaldırıldı. SSD'de arama olmadığından zamanlayıcının işi sıralamak değil, adaleti ve gecikmeyi korumaktır.

RAID ve Kararlı Depolama

RAID: Diskleri Birleştirmek

• RAID (Patterson, Gibson, Katz, 1988): birçok diski işletim sistemine tek disk gibi gösterir; şeritleme paralellik, aynalama ve eşlik artıklık sağlar. Karşıtı SLED: tek, büyük, pahalı disk.
• Açılımı bugün Redundant Array of Independent Disks. Eski sunumdaki “SCSI ucuzdur, denetleyici başına 7 disk, seviye 0–7” bilgileri tarihseldir: SCSI pahalıydı, SAS genişleticiler yüzlerce disk bağlar, standart seviyeler 0–6'dır.
• Donanım RAID kartı ya da yazılım RAID (Linux mdadm, ZFS RAID-Z, Btrfs, Windows Depolama Alanları). RAID yedek değildir: silinen dosya her diskte silinir.

RAID ve Kararlı Depolama · Adım adım

RAID Düzenleri

RAID ve Kararlı Depolama · Adım adım

Eşlik ve XOR: Çalışılmış Örnek

Yeniden kurma riski: tüketici diskte düzeltilemeyen okuma hatası (URE) ≈ 10¹⁴ bitte 1. 12 TB'lık yeniden kurmada beklenen hata 12×10¹²×8 / 10¹⁴ ≈ 0,96: RAID 5'te ikinci bir sorun neredeyse kesin, bu yüzden büyük dizilerde RAID 6 seçilir.

RAID ve Kararlı Depolama · Adım adım

Kararlı Depolama

• Kararlı depolama: bir yazma ya doğru biçimde tamamlanır ya da eski veri yerinde kalır. Varsayımlar: iki diskte aynı bloğun birden bozulma olasılığı ihmal edilir; hatalı veri ECC ile fark edilir; CPU çökerse süren yazma durur.
• Kararlı yazma: disk 1'e yaz, geri oku, doğrula (n kez dene, gerekirse yedek sektör); sonra aynısını disk 2'ye yap. Kararlı okuma: disk 1'den geçerli ECC ile okunamazsa disk 2'den oku.

RAID bozulan sektörlere karşı korur, yazma sırasında çökmeye karşı korumaz. Bugün aynı fikir günlükleme (journaling), yazma bariyerleri/FUA ve kurumsal SSD'lerdeki güç kaybı koruma kapasitörleriyle uygulanır.

Özet

Özet

G/Ç tasarımının özü: yavaş ve çeşitli aygıtları hızlı CPU'dan ayırmak (tampon, kesme, DMA), farkları tek tip arayüzün arkasına gizlemek (sürücü, VFS) ve sırayı akıllıca seçmek (çizelgeleme, toplu gönderim).

Özet

Kontrol Soruları

1. Kapı eşlemeli ve bellek eşlemeli G/Ç'de aygıt yazmacına hangi komutla erişilir? MMIO'da önbellek sorunu nasıl çözülür?
2. 4096 karakter, saniyede 1000 karakter basan yazıcıya kesme güdümlü G/Ç ile gönderilecek; kesme başına 2 µs. CPU maliyeti nedir?
3. Döngü çalma nedir? DMA hangi durumlarda kendini geri ödemez?
4. 7200 rpm, ortalama arama 8 ms, ortam hızı 200 MB/s olan diskte 4 KiB rastgele okuma kaç ms sürer?
5. Kafa 53, kuyruk 98, 183, 37, 122, 14, 124, 65, 67 (0–199). SSTF ve C-LOOK (yukarı) toplam hareketi nedir?
6. Kafa 11, istekler 1, 36, 16, 34, 9, 12. FCFS, SSTF ve asansör (yukarı) kaç silindir hareket eder?
7. RAID 5'te D0 = 1011 0010, D2 = 1110 0111, P = 0000 1001. Bozulan D1 nedir?
8. SSD'de TRIM neden gerekir? Linux NVMe aygıtlarında varsayılan G/Ç zamanlayıcısı hangisidir, neden?
9. epoll ile io_uring arasındaki temel model farkı nedir?

Özet

Kaynaklar

• A. Silberschatz, P. B. Galvin, G. Gagne, Operating System Concepts, 10. baskı, Wiley, 2018 — Bölüm 11: Mass-Storage Structure; Bölüm 12: I/O Systems.
• A. S. Tanenbaum, H. Bos, Modern Operating Systems, 4. baskı (2014) / 5. baskı (2022), Pearson — Bölüm 5: Input/Output.
• R. H. Arpaci-Dusseau, A. C. Arpaci-Dusseau, Operating Systems: Three Easy Pieces (OSTEP), ostep.org — “I/O Devices”, “Hard Disk Drives”, “RAID”, “Flash-based SSDs”.
• D. A. Patterson, G. Gibson, R. H. Katz, “A Case for Redundant Arrays of Inexpensive Disks (RAID)”, SIGMOD 1988.
• NVM Express Base Specification 2.x; PCI-SIG PCIe 5.0/6.0; USB4 Specification; UEFI Specification (GPT).
• Linux çekirdek belgeleri: “Multi-Queue Block IO Queueing Mechanism (blk-mq)”, “NO_HZ: Reducing Scheduling-Clock Ticks”, io_uring (J. Axboe, “Efficient IO with io_uring”), “Linux Device Drivers” (Corbet, Rubini, Kroah-Hartman, 3. baskı).