Giriş

Öğrenme Çıktıları

Giriş

Neden Dosya Sistemi?

Dosya Kavramı

Dosya Adlandırma

Eski Windows sürümleri FAT16/FAT32, güncel Windows NTFS kullanır; FAT32 ve exFAT bugün USB bellek ve SD kartlarda yaşar. Adlar Unicode saklanır; Türkçe karakter sorun değildir.

Dosya Kavramı

Uzantılar ve Sihirli Sayılar

Dosya Kavramı

Dosya Yapısı

• Maksimum esneklik: işletim sistemi dosyayı yalnızca bayt dizisi olarak görür; içine her şey konabilir, yapıyı uygulama belirler.
• Kayıt yapısında okuma/yazma birimi kayıttır; ağaç yapısında “anahtarı Pony olan kaydı getir” gibi istekler doğrudan desteklenir.
• Bugün yapılandırılmış erişim işletim sisteminde değil, kütüphanelerde ve veritabanlarında (SQLite, B+ ağaçları) gerçekleştirilir.

Dosya Kavramı

Dosya Türleri

Dosya Kavramı

İkili Dosyalar: Yürütülebilir ve Arşiv

Her işletim sistemi kendi yürütülebilir biçimini tanır; çekirdek dosyayı yalnızca doğru sihirli sayıyla başlıyorsa çalıştırır. Eski sunumdaki “.exe” etiketi UNIX dosyası için yanlıştı: Tanenbaum'un şekli eski UNIX a.out biçimidir; arşiv uzantısı .a, içindeki modüller .o'dur.

Dosya Kavramı

Dosya Öznitelikleri

Eski listedeki Symlink, Device, Junction öznitelik değil dosya türüdür; Temporary dosyayı kendiliğinden silmez (yalnızca yazmayı geciktirme ipucu); Creator ve Max size eski sistemlere aittir.

Dosya Kavramı

stat Yapısı ve ls -l

struct stat {
  dev_t     st_dev;      /* aygıt (dosya sistemi)  */
  ino_t     st_ino;      /* i-node numarası        */
  mode_t    st_mode;     /* tür + izin bitleri      */
  nlink_t   st_nlink;    /* katı bağ sayısı         */
  uid_t     st_uid;      /* sahip kullanıcı         */
  gid_t     st_gid;      /* sahip grup              */
  dev_t     st_rdev;     /* aygıt dosyası ise no.   */
  off_t     st_size;     /* boyut (bayt)            */
  blksize_t st_blksize;  /* tercih edilen G/Ç boyu  */
  blkcnt_t  st_blocks;   /* ayrılmış 512 B birim    */
  struct timespec st_atim; /* son erişim   */
  struct timespec st_mtim; /* son içerik   */
  struct timespec st_ctim; /* son i-node   */
};

Eski sunumdaki yapıda st_mtime/st_ctime, st_blksize ve st_blocks eksikti; POSIX.1-2008'den beri zamanlar nanosaniyeli struct timespec alanlarıdır (st_atime makro olarak kalır). Linux'ta oluşturma zamanı statx() ile okunur.

Dosya Kavramı

Dosya İşlemleri ve Sistem Çağrıları

Güvenli kaydetme kalıbı: yeni içeriği geçici dosyaya yaz → fsync → rename(gecici, asil). Çökme olursa ya eski ya yeni dosya görünür, yarım dosya görünmez.

Dosya Kavramı

Açık Dosya Tabloları

• fd: çekirdeğin süreç başına tablosunda bir indis; 0, 1, 2 standart girdi/çıktı/hata, open en küçük boş numarayı verir.
• Açık dosya girdisi konumu (offset) ve erişim kipini tutar: fork ve dup girdiyi paylaşır (ortak konum); ikinci bir open yeni girdi açar (ayrı konum).
• i-node dosya başına bir kez bellektedir; diskte birden çok açılış onu tekrar okumaz. Windows'ta karşılığı tanıtıcı (handle) tablosudur.

Dosya Kavramı · Kodu adım adım çalıştır

open, read, close Adım Adım

#include <fcntl.h>
#include <unistd.h>

int main(void) {
  char buf[4096];
  int fd = open("notlar.txt", O_RDONLY);
  ssize_t n = read(fd, buf, sizeof buf);
  n = read(fd, buf, sizeof buf);
  n = read(fd, buf, sizeof buf);
  close(fd);
  return 0;
}

Dosya Kavramı · Kodu adım adım çalıştır

Dosya Kopyalama: copy abc xyz

#define BUF 4096

int kopyala(const char *src, const char *dst) {
  char buf[BUF];
  int in  = open(src, O_RDONLY);
  int out = open(dst, O_WRONLY | O_CREAT
                      | O_TRUNC, 0644);
  ssize_t n;
  while ((n = read(in, buf, BUF)) > 0)
    write(out, buf, n);
  close(in);
  close(out);
  return 0;
}

Gerçek kodda her çağrının −1 dönüşü denetlenmeli ve write'ın kısa yazması döngüyle tamamlanmalıdır; eski sunumdaki kod bildirimsiz değişkenler ve izin argümanı olmayan O_CREAT içeriyordu.

Dosya Kavramı

Erişim Yöntemleri

• Sıralı: baştan sona sırayla; atlama yerine sarma. Teyp ve kaset böyleydi; bugün de günlük dosyaları ve akışlar için en yaygın kalıptır.
• Doğrudan: dosya numaralı bloklar/kayıtlar dizisidir; istenen yerden başlanır (lseek, pread). Diskler ve SSD'ler bunu destekler.
• İndeksli: küçük bir indeks (gerekirse indeksin indeksi) anahtarla doğru bloğu bulur; doğrudan erişimin üzerine kurulur.
• Bellek eşlemeli erişimde (mmap) dosya sayfaları adres uzayına eşlenir; okuma/yazma sıradan bellek erişimidir.

Dizinler

Dizin İşlemleri

• Dizin de bir dosyadır: içeriği (ad → dosya) eşlemeleridir; ama kullanıcı onu write ile değil, yalnızca bu çağrılarla değiştirebilir.
• Eski listedeki “Link, dizini başka bir dizine bağlar” ifadesi yanlıştı: link dosyaya ikinci bir ad verir; dizinlere katı bağ kullanıcıya yasaktır (döngü önlenir).

Dizinler · Adım adım

Dizin Yapıları

Dizinler

Yol Adları

Eski sunumdaki /usr/sercan örneği tarihseldir; bugün kullanıcı dizinleri /home (macOS'ta /Users) altındadır, /usr salt okunur sistem yazılımı içindir.

Dizinler · Adım adım

Yol Çözümleme Adım Adım

Örnek Tanenbaum'un şeklidir (eski sunumda “mbox.conf” yazıyordu; doğrusu /usr/ast/mbox). Göreli yolda arama kök yerine çalışma dizininin i-node'undan başlar.

Dizinler · Adım adım

Katı ve Sembolik Bağlar

Katı bağ: aynı dosya sistemi içinde, dizinlere değil, ek maliyet yok. Sembolik bağ: dizinlere, başka dosya sistemlerine, hatta ağ yollarına gösterebilir; her erişimde ek yol çözümü gerekir, döngüleri çekirdek sınırlar (ELOOP). Windows: mklink /H, mklink, junction.

Dizinler · Adım adım

Bağlama (Mounting)

Açılışta kök dosya sistemi bağlanır, diğerleri /etc/fstab veya systemd birimleriyle; findmnt ağacı gösterir. Windows her birime sürücü harfi (C:, D:) verir, ama NTFS boş bir klasöre de bağlayabilir. Bağlama noktasından geçerken izinler ve nosuid, noexec, ro gibi seçenekler uygulanır.

Koruma

Erişim Hakları: rwx

• Denetim sırası: sahip mi? → sahip hakları; değilse grupta mı? → grup hakları; değilse diğer. İlk eşleşen kullanılır.
• setuid: program dosya sahibinin kimliğiyle çalışır (passwd). sticky dizinde: herkes yazabilir ama yalnız sahip siler (/tmp: drwxrwxrwt). Eski sunumdaki -rwxrwx--T: sticky açık, diğerlerinde x yok → büyük T.

Koruma

Erişim Denetim Listeleri (ACL)

$ setfacl -m u:ayse:rw- rapor.txt
$ getfacl rapor.txt
# file: rapor.txt
# owner: ali   # group: ogr
user::rw-
user:ayse:rw-      <- adlı kullanıcı
group::r--
mask::rw-          <- üst sınır
other::---

Paylaşım anlambilimi: UNIX'te yazma diğer süreçlere hemen görünür; AFS gibi dağıtık sistemlerde değişiklik dosya kapatılınca (oturum anlambilimi) yayılır.

Disk Düzeni

Disk Bölümleme: MBR ve GPT

• Disk bir veya daha çok bölüme (partition) ayrılır; her bölümde ayrı bir dosya sistemi olabilir (ya da takas alanı, LVM, şifreli kap).
• MBR'nin sonunda bölüm tablosu: her girdi başlangıç ve uzunluk tutar; BIOS yalnızca etkin işaretli bölümden açılır.
• GPT UEFI standardının parçasıdır; 2 TiB üzeri diskler ve Windows 11 için gereklidir. Koruyucu MBR, eski araçların diski “boş” sanmasını önler.

Disk Düzeni · Adım adım

Açılış: BIOS/MBR ve UEFI/GPT

Eski sunum yalnızca BIOS/MBR akışını anlatıyordu; 2020'den beri PC'ler UEFI ile gelir ve uyumluluk kipi (CSM) çoğunlukla kaldırılmıştır. Ayrıntı: Bölüm 2 (açılış süreci).

Disk Düzeni

Dosya Sistemi Düzeni

• Süperblok: dosya sisteminin kimliği (sihirli sayı), blok boyutu, blok ve i-node sayıları, boş sayaçlar, bağlama durumu. Bağlarken ilk okunan yapıdır.
• Önyükleme bloğu bölümün ilk bloğudur (eski sunumdaki “diskin ilk bloğu” MBR'dir); boş olsa da her bölümde yer ayrılır.
• ext4 ilgili i-node'u ve verisini aynı gruba koyarak baş hareketini azaltır (BSD FFS silindir grupları fikri).

Tahsis Yöntemleri · Adım adım

Tahsis Yöntemleri: Aynı Dosya, Dört Yol

Tahsis Yöntemleri · Adım adım

Bitişik Tahsis

Tahsis Yöntemleri · Adım adım

Bağlı Liste ile Tahsis

• Dış parçalanma yoktur, dosya kolayca büyür; iç parçalanma (son blok) her yöntemde vardır. Eski sunumdaki “dahili parçalanmayı en aza indirir” ifadesi düzeltildi.
• Bloktaki veri miktarı ikinin kuvveti değildir (4096 − 4 bayt); tek bir işaretçi bozulursa zincirin geri kalanı kaybolur.

Tahsis Yöntemleri · Adım adım

FAT: Tablo ile Tahsis

Tahsis Yöntemleri

FAT Ailesi: FAT12/16/32 ve exFAT

Boyut alanı 32 bit olduğundan FAT32'de 4 GiB'lık dosya sınırı vardır; exFAT bunu kaldırır ve bitişik dosyalarda FAT zincirini hiç kullanmayabilir. Windows'un grafik biçimlendirme aracı FAT32'yi tarihsel olarak 32 GB ile sınırlar; bu dosya sisteminin değil, aracın sınırıdır.

Tahsis Yöntemleri

İndeksli Tahsis ve i-node

Tahsis Yöntemleri

i-node Yapısı: Dolaylı Bloklar

ext2/ext3 ve klasik UNIX (V7: 10 doğrudan) yapısı. Küçük dosyalar yalnız doğrudan işaretçileri kullanır, dolaylı blok hiç ayrılmaz; dosya büyüdükçe ağaç derinleşir.

Tahsis Yöntemleri · Adım adım hesap

En Büyük Dosya Boyutu

Tanenbaum örneği (1 KiB blok, 256 adres, 10 doğrudan): 16.843.018 blok ≈ 16 GiB. Gerçekte ext2/ext3’te 4 KiB blokla sınır 2 TiB’dir (blok sayacı 32 bit × 512 B); ext4 extent’lerle 16 TiB.

Tahsis Yöntemleri · Adım adım

Ofsetten Disk Bloğuna

Tahsis Yöntemleri

ext4: Extent'ler

• Bir extent = (mantıksal başlangıç, uzunluk, fiziksel başlangıç): bitişik blok dizisi tek kayıtla anlatılır. 48 bit fiziksel adres → 1 EiB birim; dosya en fazla 16 TiB.
• i-node'a 4 extent sığar; daha fazlası gerekirse girdiler bir extent ağacının (derinlik > 0) indeks düğümlerini gösterir.
• Gecikmeli tahsis (delayed allocation) ve çoklu blok ayırıcı, veriyi diske yazarken büyük bitişik alanlar seçer. XFS, Btrfs, NTFS (run list) ve APFS de extent kullanır.

Tahsis Yöntemleri

NTFS: Ana Dosya Tablosu (MFT)

• NTFS'te her şey bir dosyadır; MFT'nin kendisi de (kayıt 0). Her dosya en az bir 1 KiB kayıttır; içeriği öznitelikler listesidir.
• Büyük veri run list (extent) olarak tutulur; dizinler B+ ağacıdır ($INDEX_ROOT, $INDEX_ALLOCATION). $LogFile meta veri günlüğüdür.
• Ek özellikler: katı bağ, reparse point, alternatif veri akışı (ADS), sıkıştırma, EFS şifreleme, kotalar. Sunucularda ReFS (CoW, sağlama toplamı) da var.

Tahsis Yöntemleri

Dosya Sistemlerinin Karşılaştırması

* kuramsal sınır; işletim sistemi ve küme boyutu daha düşük sınır koyar. Windows 10 (1709) sonrası NTFS 2 MiB kümeyle 8 PiB'a ulaşır. Eski sunumda adı geçen HFS+ yerini 2017'de APFS'e bıraktı; ext3 yerini ext4'e.

Dizin Gerçekleştirimi

Dizin Girdileri ve Uzun Adlar

Dizinin yerini bulmak için ilk bloğun adresi (bitişik), ilk bloğun numarası (bağlı liste/FAT) ya da i-node numarası (UNIX) yeterlidir. Uzun adlarda (a)/(b) gibi sabit girdi alan israf eder; (c) silinince delik bırakır ve ad sayfa sınırını aşabilir, (d) yığını yönetmeyi gerektirir.

Dizin Gerçekleştirimi · Adım adım

Dizin Arama: Liste, Karma, Ağaç

ext4 büyük dizinlerde ad özetine göre sıralı htree, NTFS, XFS ve Btrfs B+ ağacı kullanır: sıralı listeleme ve O(log n) arama birlikte. Linux en son kullanılan ad → i-node eşlemelerini ayrıca dentry önbelleğinde tutar.

Boş Alan Yönetimi

Blok Boyutu Seçimi

• Model (Tanenbaum): tüm dosyalar 4 KiB; ortalama arama 5 ms, dönüş 8,33 ms, iz 1 MB. Süre = 5 + 4,165 + (b / 1 MB) × 8,33 ms. Hesap Python ile.
• Büyük blok → daha iyi veri hızı, daha kötü alan kullanımı; küçük blok tersi. Eski sunumda bu ilişki ters yazılmıştı.
• Ölçümler dosyaların çoğunun küçük, alanın çoğunu ise az sayıda büyük dosyanın kapladığını gösterir. Bugün varsayılan 4 KiB (sayfa boyutu); büyük dosyalar extent ve küme seçenekleriyle desteklenir (eski sunumdaki “64 KB kullanılmalı” genel öneri değildir).

Boş Alan Yönetimi · Adım adım

Boş Alan Yönetimi: Dört Yöntem

Boş Alan Yönetimi

Boş Alan: Sayısal Karşılaştırma

• Biteşlem sabit boyutludur; liste yalnızca disk neredeyse doluyken daha küçüktür (çünkü yalnız boş blokları listeler).
• Bellekte tek bir işaretçi bloğu tutmak yeterlidir: dolunca diske yazılır, boşalınca yenisi okunur. Tanenbaum'un iyileştirmesi: bellekte yarı dolu blok tutarak geçici dosyaların sürekli disk G/Ç'sine yol açmasını önlemek.
• Gerçek sistemler: ext4 blok grubu başına biteşlem; XFS konuma ve boyuta göre iki B+ ağacı (sayma); ZFS ayırma/serbest bırakma günlüğü (space map); Btrfs extent ağacı.

Boş Alan Yönetimi

Disk Kotaları

• Her açık dosya girdisi sahibinin kota kaydını gösterir; her yeni blok ya da i-node tahsisinde sayaçlar artar ve sınırlarla karşılaştırılır.
• Yumuşak sınır aşılabilir ama uyarı verilir ve bir süre (ör. 7 gün) başlar; süre biterse ya da sert sınıra ulaşılırsa yazma EDQUOT ile reddedilir.
• Bugün: Linux quota araçları (ext4, XFS proje kotaları), NTFS birim kotaları, ZFS veri kümesi ve Btrfs alt birim (qgroup) kotaları.

Performans

Tampon Önbelleği (Buffer Cache)

Performans · Adım adım

Sayfa Önbelleği ve Birleşik Tampon Önbelleği

Sayfa önbelleği sanal bellekle aynı sayfa değiştirme algoritmalarını paylaşır (Bölüm 9). İstisna: ZFS kendi ARC önbelleğini tutar. O_DIRECT veritabanlarının önbelleği atlamasını sağlar.

Performans

Önden Okuma, Yerleşim ve Birleştirme

• Önden okuma: k. blok istenince k+1 de (önbellekte yoksa) okunur. Yalnız sıralı erişimde işe yarar; dosya başına bir “sıralı mı?” izi tutulur. Linux pencereyi uyarlar (varsayılan 128 KiB), uygulama posix_fadvise ile ipucu verir.
• Kol hareketini azaltmak: ardışık okunacak blokları yakına koy; biteşlemle bitişik blok bulmak kolaydır. Bloklar ikişer ayrılır (eski öneri) ya da bugünkü gibi extent, gecikmeli tahsis ve çoklu blok ayırıcı kullanılır.
• Birleştirme (defrag): zamanla dosyalar parçalanır. Windows “Sürücüleri birleştir ve iyileştir”; Linux'ta da vardır: e4defrag, xfs_fsr, btrfs filesystem defragment (eski sunumdaki “Linux desteklemez” yanlış). ext4'ün tahsis politikası ihtiyacı azaltır.
• SSD'de arama süresi yoktur: birleştirme gereksiz yazma (aşınma) demektir; Windows SSD'de birleştirme yerine TRIM gönderir.

Performans · Adım adım

SSD Dikkat Noktaları: FTL ve TRIM

Linux: haftalık fstrim.timer ya da discard bağlama seçeneği; Windows “İyileştir” TRIM gönderir. Ayrıca: bölümleri 1 MiB sınırına hizala, SSD'yi birleştirme; flaş için tasarlanan F2FS (Android) günlük yapılıdır.

Tutarlılık ve Kurtarma

Yedekleme Stratejileri

• İki amaç: felaketten kurtarma (disk, yangın, fidye yazılımı) ve dikkatsizlikten kurtarma (yanlışlıkla silinen dosya).
• Tam + artımlı: ör. ayda bir tam döküm, her gün yalnız son dökümden beri değişenler. Geri yükleme: boş dosya sistemine son tam döküm (önce dizinler, sonra dosyalar), ardından artımlılar sırayla.
• Geçici dosyalar ve özel dosyalar (/dev, /proc, /tmp) yedeklenmez. Sistem kullanılırken tutarlı yedek için anlık görüntü (LVM, ZFS/Btrfs, Windows VSS) alınır.
• 3-2-1 kuralı: 3 kopya, 2 farklı ortam, 1 kopya başka yerde (çevrimdışı ya da değiştirilemez). Teyp bugün de arşivde: LTO-9 kartuş 18 TB yerel (eski sunumdaki “yüzlerce GB” güncellendi).

Tutarlılık ve Kurtarma · Adım adım

Mantıksal Döküm Algoritması

Ek ayrıntılar: boş liste dökülmez, geri yüklemede yeniden kurulur; bir dosyanın birden çok katı bağı yalnız bir kez dökülmeli; seyrek dosyaların delikleri ve FIFO/aygıt dosyaları özel işlenir.

Tutarlılık ve Kurtarma · Adım adım

Tutarlılık Denetimi: fsck

• Dosya tutarlılığı: kökten tüm dizinler dolaşılır, her i-node için görülme sayısı tutulur ve i-node'daki bağ sayısıyla karşılaştırılır. Bağ sayısı büyükse yalnız alan israfı; küçükse tehlikeli (dosya erken silinir) → düzeltilir. Sahipsiz i-node'lar lost+found'a konur.
• Windows'ta karşılığı chkdsk (eski sunumdaki scandisk Windows 9x'e aitti). Tam tarama terabaytlık diskte saatler sürer; günlükleme ve CoW bu yüzden doğdu.

Tutarlılık ve Kurtarma

Çökme ve Atomiklik: Neden Günlük?

• Bir dosya işlemi birden çok bloğu değiştirir; diskler yalnızca tek sektörlük yazmayı atomik yapar. Arada çökme olursa yapı tutarsız kalır.
• Çözüm ailesi: (1) sonra onar: fsck; (2) önce niyeti yaz: günlükleme; (3) hiç üzerine yazma: CoW ve LFS; (4) yazma sırasını ayarla: BSD soft updates.
• Eşgüçlülük (idempotence): günlükteki işlemler kaç kez yeniden oynatılırsa oynatılsın aynı sonucu vermeli. “Blok n'yi boş işaretle” eşgüçlüdür; “boş listenin sonuna n'yi ekle” değildir (iki kez eklenebilir).

Tutarlılık ve Kurtarma · Adım adım

Günlükleme: Önce Günlüğe Yaz

Kipler: journal (veri de günlüğe, en güvenli, en yavaş), ordered, writeback (veri sırası yok). Günlük kullananlar: ext3/ext4 (jbd2), XFS, NTFS ($LogFile), JFS. Apple'da HFS+ yerini CoW tabanlı APFS'e bıraktı.

Tutarlılık ve Kurtarma · Adım adım

Yazınca Kopyala (CoW): ZFS, Btrfs, APFS

ZFS (Sun 2005, bugün OpenZFS), Btrfs (Linux), APFS (Apple, 2017), ReFS (Windows Server). Bedeli: rastgele üzerine yazmalarda parçalanma ve yazma büyütmesi; veritabanı dosyalarında CoW kapatılabilir.

Tutarlılık ve Kurtarma · Adım adım

Günlük Yapılı Dosya Sistemi (LFS)

Rosenblum ve Ousterhout, Sprite LFS (1991). Okumalar büyük önbellekten karşılanır varsayımıyla tasarlandı; yazma bant genişliğini neredeyse diskin sıralı hızına çıkarır. Eski sunumdaki “kullanılmıyor” güncel değil: fikir F2FS (Android), NILFS2, NetApp WAFL, ZFS/Btrfs CoW ve SSD'lerin FTL'lerinde yaşıyor.

VFS ve Ağ · Adım adım

Sanal Dosya Sistemi (VFS)

VFS'nin amacı farklı dosya sistemlerine aynı anda tek arayüz sunmaktır (aynı diskte birden çok sistem bölümlemeyle zaten mümkündür). Ek maliyeti bir dolaylı çağrıdır; eski sunumdaki “düşük performans” abartılıydı. Windows'ta karşılığı G/Ç yöneticisi ve dosya sistemi sürücüleridir.

VFS ve Ağ

Ağ Dosya Sistemi (NFS)

• Uzaktaki bir dizin yerel ağaca bağlanır; uygulama yerel dosya gibi kullanır. Sun 1984'te SunOS için tasarladı, açık standart oldu.
• Makine ve mimari bağımsızlığı RPC ve XDR ile sağlanır. NFSv3 durumsuzdur (UDP ya da TCP); NFSv4 durumludur, yalnız TCP, tek port, Kerberos güvenliği, kilitleme ve devretme (delegation) içerir; v4.1 pNFS.
• Windows dünyasının karşılığı SMB 3 (şifreleme, çok kanallı). Eski sunumdaki “Ethernet üzerinden UDP/IP” yerine bugün TCP tercih edilir; tek şart IP ağıdır.

Özet

Özet

Özet

Kontrol Soruları

1. 6000 baytlık dosyayı 4096 baytlık tamponla okuyan döngüde read sırasıyla ne döndürür?
2. ln a b ve ln -s a c sonrası rm a yapılırsa b ve c ne olur?
3. /usr/ast/mbox önbelleksiz kaç disk okumasıyla çözülür (kök i-node bellekte)?
4. 200 GiB disk, 1 KiB blok, 4 B girdi: FAT ne kadar bellek ister?
5. 4 KiB blok, 4 B işaretçi, 12 doğrudan + tek/çift/üç dolaylı: en büyük dosya?
6. Aynı yapıda 5.000.000. bayt hangi düzeydedir, kaç okuma gerekir?
7. Boş bloklar 2–5, 8–13, 17–18, 25–27: sayma yöntemiyle gösterin.
8. Günlüklemede TxE yazılmadan önce ve sonra çökmenin farkı nedir?
9. SSD'de dosya silindiğinde neden TRIM gerekir?

Özet

Kaynaklar

• A. Silberschatz, P. B. Galvin, G. Gagne, Operating System Concepts, 10. baskı, Wiley, 2018 — Bölüm 13 (File-System Interface), 14 (File-System Implementation), 15 (File-System Internals).
• A. S. Tanenbaum, H. Bos, Modern Operating Systems, 4. baskı (2014) / 5. baskı (2022), Pearson — Bölüm 4: File Systems.
• R. H. Arpaci-Dusseau, A. C. Arpaci-Dusseau, Operating Systems: Three Easy Pieces (OSTEP), ostep.org — “Files and Directories”, “File System Implementation”, “Fast File System”, “Crash Consistency: FSCK and Journaling”, “Log-structured File Systems”, “Flash-based SSDs”, “Data Integrity”, “Sun's NFS”.
• M. Rosenblum, J. K. Ousterhout, “The Design and Implementation of a Log-Structured File System”, ACM TOCS, 1992; M. K. McKusick ve diğ., “A Fast File System for UNIX”, ACM TOCS, 1984.
• Linux çekirdek belgeleri: “Overview of the Linux Virtual File System”, “ext4 Data Structures and Algorithms”; Microsoft Learn: NTFS ve exFAT belirtimi; OpenZFS ve Btrfs belgeleri; UEFI belirtimi (GPT).