Bölüm 1: Giriş
Giriş
Öğrenme Çıktıları
İşletim sisteminin donanım ile uygulamalar arasındaki yerini ve iki temel rolünü (genişletilmiş makine, kaynak yöneticisi) açıklamak.
Çekirdek modu ile kullanıcı modunu ve aralarındaki kontrollü geçişi (sistem çağrısı, kesme, istisna) açıklamak.
Toplu iş, çoklu programlama ve zaman paylaşımı fikirlerinin hangi sorunları çözdüğünü anlatmak.
İşlemci ve yazmaçların, bellek hiyerarşisinin ve çok çekirdekli yongaların İS’yi nasıl etkilediğini yorumlamak.
Yoklama, kesme ve DMA arasındaki temel farkı söylemek; kesme ile tuzağı ayırmak.
İS çeşitlerini, politika–mekanizma ayrımını ve programın çalıştırılabilir dosyaya dönüşmesini örneklerle açıklamak.
Giriş
İşletim Sistemi Nedir?
- Modern bir bilgisayar; çok çekirdekli işlemci, GB’larca bellek, SSD, ağ kartı, GPU ve onlarca aygıttan oluşur.
- Uygulama geliştiricinin bu donanımın her ayrıntısını bilmesi ve doğrudan programlaması imkânsızdır.
- İşletim sistemi (İS): donanımı yöneten, uygulamalara basit, güvenli ve ortak bir arayüz sunan yazılım katmanı.
- Çekirdek (kernel): her zaman bellekte duran, ayrıcalıklı kısım; dar anlamda "işletim sistemi" budur.
- Kullanıcılar bilgisayarla kabuk (shell, komut satırı) ya da GUI (grafik kullanıcı arayüzü) üzerinden etkileşir.
Giriş
Bilgisayar Sisteminin Bileşenleri
Giriş
Kabuk ve GUI
- Kabuk (shell): komut satırı arayüzü (CLI) · bash, zsh, fish, PowerShell, cmd.exe.
- GUI (grafik kullanıcı arayüzü): pencere, simge, menü ve işaretçi (WIMP) ile görsel etkileşim · Windows Gezgini, macOS Finder, GNOME, KDE Plasma.
- İkisi de çekirdeğin parçası değildir: kullanıcı modunda çalışan programlardır ve çekirdek hizmetlerini sistem çağrılarıyla ister. Bu yüzden değiştirilebilir, kişiselleştirilebilir; aynı anda birden fazlası çalışabilir.
Giriş
Kabuk mu, GUI mi?
Kabuk
- Betiklerle (script) otomasyon: aynı işi binlerce kez tekrarlamak kolay.
- Boru hattı:
ps aux | grep ssh | wc -lgibi küçük araçları birleştirme. - Az kaynak; SSH ile uzaktan sunucu yönetimi.
- Belirli görevleri hızlı ve kesin biçimde yapar.
GUI
- Sezgisel ve keşfedilebilir: komut ezberlemek gerekmez.
- Görsel içerik (fotoğraf, harita, tasarım) için doğal.
- Geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşır; erişilebilirlik araçları.
- Dokunmatik ve sesli arayüzler de bu ailededir.
Giriş
Aygıt Yöneticisi
- Windows’ta bilgisayara bağlı donanım aygıtlarını ve sürücülerini listeleyen yönetim aracıdır (
devmgmt.msc, bir MMC eklentisi). - Aygıtın türünü, üreticisini, sürücü sürümünü ve kullandığı kaynakları (kesme, bellek aralığı) gösterir.
- Sürücüyü güncelleme / geri alma, aygıtı devre dışı bırakma; sorunlu aygıtlar uyarı simgesiyle işaretlenir.
- Asıl işi çekirdekteki Tak-Çalıştır (PnP) yöneticisi ve aygıt sürücüleri yapar; araç onların bir görünümüdür.
- Linux karşılıkları:
lspci,lsusb,lsblk,lsmod,/sysveudev.
Konum ve Modlar
İşletim Sisteminin Konumu
- İS, donanım (fiziksel bileşenler: CPU, RAM, disk) ile yazılım (bilgisayarın yapacağı işleri tarif eden kod) arasındaki arayüzdür.
- Uygulamalar donanıma doğrudan değil, İS’nin sunduğu sistem çağrıları üzerinden erişir.
Konum ve Modlar
Çekirdek Modu ve Kullanıcı Modu
- İşlemcide bir mod biti / ayrıcalık düzeyi vardır: x86 ring 0–3, ARMv8 EL0–EL3, RISC-V U/S/M.
- Çekirdek modu: tüm komutlar ve tüm bellek kullanılabilir; G/Ç, kesmeleri kapatma, sayfa tablosunu değiştirme gibi ayrıcalıklı komutlar serbesttir.
- Kullanıcı modu: ayrıcalıklı komutlar yasaktır; denenirse işlemci bir istisna (trap) üretir ve çekirdek süreci sonlandırabilir.
- Kabuk ve GUI, kullanıcı modu yazılımının en alt düzeyidir.
- Kullanıcıdan çekirdeğe yalnızca kontrollü kapılardan geçilir: sistem çağrısı, kesme, istisna.
Konum ve Modlar · Animasyon
Mod Geçişi Adım Adım: read() Sistem Çağrısı
Süreç kullanıcı modunda çalışıyor (mod biti = 1). Bir dosyadan okumak istiyor; diske kendisi erişemez.
C kütüphanesindeki read() sarmalayıcısı çağrı numarasını (x86-64 Linux: read = 0, rax) ve argümanları yazmaçlara koyar, syscall komutunu çalıştırır.
Tuzak: donanım mod bitini 0 yapar, dönüş adresini kaydeder ve çekirdeğin sabit giriş noktasına atlar. Süreç nereye atlanacağını seçemez.
Çekirdek, numarayla sistem çağrısı tablosundan sys_read()’i bulur; argümanları doğrular (buf gerçekten sürecin mi?) ve işi yapar.
Sonuç (okunan bayt sayısı) rax’a yazılır; sysret mod bitini 1 yapar ve süreç read()’ten sonraki komuttan devam eder.
Konum ve Modlar
Fiziksel Aygıtlar, Mikro Mimari, Makine Dili
Programı makine diline derleyici çevirir; işletim sistemi bunu yapmaz. İşletim sistemi, derlenmiş programı yükler, çalıştırır ve donanıma erişimine aracılık eder.
İS’nin Rolleri
Genişletilmiş Makine Olarak İS
- Donanımın üstüne inşa edilmiş bir yazılımdır; donanımı kullanmayı kolaylaştırır.
- Donanımın yeteneklerini kullanılabilir hâle getirir, karmaşık ayrıntılarını gizler.
- Uygulamaların donanıma doğrudan erişmesini engeller: hem kolaylık hem koruma için.
- Örnek: SSD’ye blok yazmak için NVMe kuyrukları, LBA, hata kodları… Uygulama ise yalnızca
write(fd, buf, n)der. - Tanenbaum’un ifadesiyle: İS, çirkin donanımı güzel soyutlamalara dönüştürür.
İS’nin Rolleri
Soyutlamalar ve Roller
| Donanım | İS soyutlaması |
|---|---|
| İşlemci (CPU) | Süreç ve iş parçacığı |
| Bellek (RAM) | Adres alanı (sanal bellek) |
| Depolama (SSD/disk) | Dosya ve dizin |
| Ağ kartı | Soket |
| Ekran, klavye | Pencere, terminal |
Her soyutlama, donanımın sınırlı ve paylaşılan kaynağını her programa "kendine ait" gibi gösterir.
İS’nin Rolleri · Animasyon
Bir write() Çağrısının Yolculuğu
Uygulama yalnızca dosya tanımlayıcısı (fd), bir tampon ve uzunluk verir; diskin türünü bile bilmez.
libc sarmalayıcısı argümanları yazmaçlara koyar ve syscall ile çekirdeğe geçer.
VFS: fd, sürecin açık dosya tablosundan bir dosya nesnesine ve i-node’una çözülür. Tüm dosya sistemleri için ortak katman.
Dosya sistemi, dosyadaki konumu (bağıl konum) diskteki blok adresine çevirir; gerekirse yeni blok ayırır.
Veri genelde önce sayfa önbelleğine yazılır ve write() hemen döner; diske yazma sonra yapılır (kalıcılık için fsync()).
Sürücü bir NVMe komutu hazırlar; SSD veriyi DMA ile bellekten alıp flash’a yazar ve bitince kesme üretir.
İS’nin Rolleri
Kaynak Yöneticisi Olarak İS
- Birden çok programın aynı anda çalışmasına izin verir; CPU, bellek, G/Ç aygıtları gibi kaynakları dağıtır ve korur.
- Hedef: kaynakları verimli kullanmak ve programlar arasında adil paylaştırmak.
- Yukarıdan aşağı bakış: uygulamalara soyutlamalar sağlar. Aşağıdan yukarı bakış: karmaşık sistemin parçalarını yönetir.
- Kaynaklar iki biçimde paylaştırılır: zamanda (sırayla) ve alanda (parçalara bölerek).
İS’nin Rolleri · Animasyon
Birçok Program Aynı Anda Yazdırmak İsterse
Üç program neredeyse aynı anda yazdırmak istiyor; yazıcı tek. Hepsi yazıcıya doğrudan yazabilseydi sayfalar birbirine karışırdı.
Programlar işlerini yazıcıya değil, İS’nin diskteki biriktirme (spool) kuyruğuna yazar ve hemen kendi işlerine döner.
Yazıcıyı kullanan tek süreç biriktirme hizmetidir (Linux: CUPS, Windows: Print Spooler); karışıklık bu tekellikle önlenir.
Hizmet işleri genellikle geliş sırasıyla (FCFS) gönderir; yönetici öncelik ya da duraklatma uygulayabilir. Şimdi iş 1 basılıyor.
İş 1 bitti, sıradaki iş 2. Yavaş yazıcı beklenirken programlar ve CPU başka işler yapabildi: G/Ç ile hesaplama örtüşür.
İS’nin Rolleri · Kodu adım adım çalıştır
Kod İzleme: Biriktirme Kuyruğu
char *kuyruk[4]; int giris = 0, cikis = 0, adet = 0; void ekle(char *dosya) { /* programlar */ kuyruk[giris] = dosya; giris = (giris + 1) % 4; adet++; } void biriktirme_hizmeti(void) { while (adet > 0) { yazici_gonder(kuyruk[cikis]); kuyruk[cikis] = NULL; /* yuva boşalır */ cikis = (cikis + 1) % 4; adet--; } }
Kuyruk 4 yuvalı ve dairesel: giris sıradaki boş yuvayı, cikis basılacak ilk işi gösterir. Kuyruk boş: adet = 0.
Program 1 ekle("a.pdf") çağırır: dosya [0] yuvasına yazılır, giris = 1, adet = 1. Program yazıcıyı beklemeden işine döner.
ekle("b.txt") → [1], giris = 2, adet = 2.
ekle("c.doc") → [2], giris = 3, adet = 3.
ekle("d.png") → [3]; giris = (3 + 1) % 4 = 0: dizinin başına sarar. Kuyruk dolu: adet = 4, giris = cikis.
Biriktirme hizmeti çalışır: adet = 4 > 0. Yazıcıya en eski iş, kuyruk[cikis] = a.pdf gönderilir (FCFS).
Yuva boşaltılır (kuyruk[0] = NULL): cikis = 1, adet = 3. Yazıcı yavaştır; programlar bu sırada başka iş yapar.
adet = 3 > 0: b.txt gönderilir; cikis = 2, adet = 2.
adet = 2 > 0: c.doc gönderilir; cikis = 3, adet = 1.
adet = 1 > 0: d.png gönderilir; cikis = 0, adet = 0.
cikis de 0’a sardı; adet = 0 → döngü biter. Yazıcıyı yalnızca hizmet kullandığı için çıktılar karışmadı. Eş zamanlı adet++ / adet-- yarışa açık olduğundan gerçek kuyruklar kilitle korunur.
İS’nin Rolleri
Kaynak Kullanımını Ölçmek
| Kaynak | Ölçüt | Linux | Windows |
|---|---|---|---|
| CPU | Kullanıcı / çekirdek modu CPU zamanı, kullanım yüzdesi | /proc/[pid]/stat, top, time | Görev Yöneticisi, Performans İzleyicisi |
| Bellek | Yerleşik küme (RSS), sanal boyut, çalışma kümesi; ayırma/serbest bırakma örüntüsü | /proc/[pid]/status, smem | "Çalışma kümesi" sütunu |
| G/Ç | Okunan/yazılan bayt, sistem çağrısı ve G/Ç isteği sayısı | /proc/[pid]/io, iotop, strace -c | Kaynak İzleyicisi |
$ grep -E 'VmRSS|Threads' /proc/4211/status VmRSS: 412360 kB Threads: 57
İS’nin Rolleri
Adalet ve Verimlilik
Kaynakların çoğalması (çok çekirdek, büyük bellek) performans ve tepki süresi kazandırır; ama onları adil ve verimli paylaştırmayı zorlaştırır.
nice değerleri, Windows öncelik sınıfları, gerçek zamanlı sınıflar.ulimit, disk kotaları, Windows Job nesneleri.İS’nin Rolleri
Üç Büyük Fikir: Dört Küçük Deney
CPU’yu sanallaştırma: tek çekirdekte üç program aynı anda çalışıyor gibi görünür. İS zaman paylaşımıyla her birine kendi CPU’su varmış yanılsaması verir; sıranın kime geleceği politika (çizelgeleme), geçişin nasıl yapılacağı mekanizmadır (bağlam değiştirme).
Belleği sanallaştırma: iki süreç aynı adresi yazdırır ama değerleri birbirinden bağımsız artar. Her süreç kendi adres alanını görür; İS onları farklı fiziksel çerçevelere eşler. Aynı adresi görmek için ASLR kapatılır (setarch -R), yoksa adresler her çalıştırmada değişir.
Eş zamanlılık: iki iş parçacığı ortak sayacı N’er kez artırır. Küçük N’de sonuç doğru görünür; büyük N’de 2N’den küçük ve her çalıştırmada farklıdır, çünkü sayac++ atomik değildir (örnek çıktı).
Kalıcılık: DRAM uçucudur; veri yeniden başlatmadan sonra da kalsın istiyorsak dosya sistemiyle diske yazarız. Program yalnızca open, write, close çağırır; hangi bloğa yazılacağı, meta veri ve aygıtla konuşma İS’nin işidir.
Tarihçe
İşletim Sistemlerinin Tarihi
- Nesiller, donanım teknolojisindeki sıçramalarla (tüp → transistör → tümleşik devre → mikroişlemci) birlikte değişir.
- Her nesilde aynı soru yeniden sorulur: pahalı kaynağı (CPU, bellek, insan zamanı) nasıl daha iyi kullanırız?
- Son satır Tanenbaum’un nesillerinden biri değildir; bugünkü sistemleri anlamak için eklenmiştir.
Tarihçe
1. ve 2. Nesil
- Oda büyüklüğünde, yavaş, sık arızalanan makineler (ENIAC, 1945).
- Aynı mühendis grubu tasarlar, kurar, programlar, bakımını yapar.
- Makine diliyle ya da kablo panolarıyla programlama; 1950’lerin başında delikli kartlar.
- Programlama dili ve işletim sistemi yok; çoğunlukla sayısal tablolar hesaplanır.
- Transistörler tüplerin yerini aldı: daha küçük, güvenilir, enerji verimli.
- Ana bilgisayarlar klimalı odalarda; programcı ile makine arasında operatör.
- Toplu iş: işler teybe toplanır, küçük bir monitör programı onları sırayla, otomatik çalıştırır; operatör yalnızca teypleri taşır.
- Bellekte tek iş: G/Ç sırasında CPU boşta; etkileşim yok.
Tarihçe · Animasyon
Erken Bir Toplu İş Sistemi
(a) Programcılar delikli kart destelerini 1401’in kart okuyucusuna getirir.
(b) Ucuz 1401, bir grup işin kartlarını okuyup giriş teybine yazar (yavaş kart okumayı pahalı makineden ayırır).
(c) Operatör giriş teybini pahalı 7094’e taşır.
(d) 7094, sistem teybindeki monitör programıyla işleri sırayla hesaplar; çıktıları çıkış teybine yazar.
(e) Operatör çıkış teybini yeniden 1401’e taşır.
(f) 1401 çıktıları yazıcıdan basar (çevrim dışı yazdırma). Pahalı 7094 hiç kart okumak ya da yazdırmakla uğraşmadı.
Tarihçe
IBM 1401, 7094 ve System/360
| Makine | Yıl | Özellik |
|---|---|---|
| IBM 1401 | 1959 | Ticari veri işleme; karakter tabanlı, görece ucuz. Kart okuma, teybe kopyalama, yazdırma gibi G/Ç işlerinde de kullanıldı. 1960’ların en yaygın bilgisayarlarından. |
| IBM 7094 | 1962 | Bilimsel hesaplama; 36 bit sözcüklü, 1401’den tamamen farklı bir mimari. IBSYS / FMS altında toplu iş çalıştırdı. MIT’de değiştirilmiş bir 7094 üzerinde CTSS ile zaman paylaşımı denendi. |
| System/360 | 1964 | Küçükten büyüğe aynı mimariyi paylaşan bir aile. İşletim sistemi OS/360: çoklu programlama, biriktirme; milyonlarca satırlık, hatalarla dolu dev bir proje (Brooks, The Mythical Man-Month). |
Tarihçe
Tipik Bir FMS İşi
- FMS = Fortran Monitor System: IBM 709/7094 için bir toplu iş izleme (monitör) programı.
$ile başlayan denetim kartları monitöre ne yapacağını söyler: işi başlat, derleyiciyi yükle, programı bağla, çalıştır, bitir.- Bu kartlar bugünkü kabuk betiklerinin ve IBM JCL’nin atasıdır.
Tarihçe
3. Nesil: Tümleşik Devreler ve Çoklu Programlama
- Tümleşik devreler (1965–80): System/360 gibi uyumlu aileler; daha küçük, ucuz, güvenilir.
- Çoklu programlama: bellek bölümlere ayrılır, her bölümde bir iş. Bir iş G/Ç beklerken CPU başka işe geçer.
- Tek CPU’da işler iç içe ilerler: gerçek paralellik değil, eş zamanlılıktır (concurrency).
- İşlerin birbirinin belleğine dokunmaması için koruma donanımı gerekir.
- Biriktirme: kartlar doğrudan diske; bir iş bitince sıradaki diskten yüklenir.
- Zaman paylaşımı: CTSS (MIT, 1961) → MULTICS → UNIX (Bell Labs, 1969) → BSD, POSIX, MINIX, Linux (1991).
Tarihçe · Animasyon
Çoklu Programlama: CPU Neden Boş Kalmaz?
İki iş (birim zaman): A = CPU 2, G/Ç 4, CPU 2 · B = CPU 3, G/Ç 3, CPU 1. Toplam CPU ihtiyacı 8 birim.
Tek programlı: önce A (t = 0–8), sonra B (t = 8–15). G/Ç sırasında CPU boşta: kullanım 8 / 15 ≈ %53.
Çoklu programlı: A t = 2’de G/Ç’ye gidince CPU hemen B’ye geçer (t = 2–5). A’nın G/Ç’si arka planda sürer.
B t = 5’te G/Ç’ye gider (5–8). A’nın G/Ç’si t = 6’da biter: CPU yalnız 5–6 arasında boşta; A 6–8, B 8–9 çalışır.
Aynı iki iş 15 yerine 9 birimde bitti; CPU kullanımı 8 / 9 ≈ %89. Çoklu programlamanın kazancı, CPU ile G/Ç’nin örtüşmesidir.
Tarihçe
4. Nesil: Kişisel Bilgisayarlar
| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1974 | Intel 8080 için CP/M (Gary Kildall): mikrobilgisayarlar için disk tabanlı ilk yaygın İS. |
| 1981 | IBM PC ve MS-DOS (86-DOS’tan türetildi); BASIC yorumlayıcı ROM’da. |
| 1973–84 | Xerox PARC’ın GUI fikirleri → Apple Lisa (1983) ve Macintosh (1984): kullanıcı dostu arayüz. |
| 1985–2000 | Windows 1.0 … 3.x MS-DOS üzerinde grafik ortamdı; Windows 95/98/ME hâlâ MS-DOS tabanlıydı. |
| 1993– | Sıfırdan yazılan Windows NT → 2000, XP, 7, 10, 11: bugünkü Windows’un çekirdeği. |
| 1991– | Linus Torvalds’ın Linux çekirdeği; 2001’de UNIX tabanlı Mac OS X (Darwin/XNU) → bugünkü macOS. |
Fiyatların hızla düşmesi bilgisayarı herkese açtı; İS’nin hedefi "makineyi verimli kullan"dan "kullanıcıya kolaylık"a kaydı.
Tarihçe
5. Nesil: Mobil ve Günümüz
Mobil aygıtlar (1990–)
- 1990’lar: PDA’lar, Palm OS; 2000’ler: Symbian, BlackBerry OS.
- 2007 iOS (iPhone), 2008 Android (Linux çekirdeği üzerinde).
- Windows Phone 2010’da çıktı, 2017’de geliştirmesi durduruldu.
- Bugün pazarı Android ve iOS paylaşır; dokunmatik arayüz, pil yönetimi, izin modeli öne çıkar.
Donanım
Kişisel Bilgisayarın Bileşenleri
- CPU, bellek ve G/Ç aygıtları bir veri yolu üzerinden haberleşir; her aygıtın bir denetleyicisi vardır.
- MMU (bellek yönetim birimi) CPU içindedir ve sanal adresleri fiziksel adrese çevirir.
- Gerçek sistemlerde tek ortak hat yerine noktadan noktaya bağlantılar (PCIe) kullanılır; ama kavramsal model aynıdır.
Donanım
İşlemci ve Yazmaçlar
- Bilgisayarın "beyni": tüm komutları işlemci (CPU) yürütür.
- Temel döngü: komutu getir (fetch), çöz (decode), yürüt (execute).
- Bellek yavaş olduğu için değişkenler ve ara sonuçlar yazmaçlarda tutulur: yükle (bellek → yazmaç), sakla (yazmaç → bellek).
- Her işlemci ailesinin kendi komut kümesi vardır: x86-64 programı ARM’da doğrudan çalışmaz.
- Performans: saat hızı, çekirdek sayısı, önbellek boyutu, boru hattı derinliği, bellek bant genişliği.
- İS, bağlam değiştirirken (süreç değişimi) tüm yazmaçları kaydeder ve geri yükler.
| Yazmaç | x86-64 | ARM64 |
|---|---|---|
| Program sayacı: sıradaki komut | RIP | PC |
| Yığın işaretçisi: yığının üstü | RSP | SP |
| PSW: koşul bitleri, mod, kesme izni | RFLAGS | PSTATE |
| Genel amaçlı | 16 adet | 31 adet |
Donanım
Çok Çekirdekli Yongalar
İS açısından sonuç: paralellik, senkronizasyon ve önbellek tutarlılığı sorunları.
Donanım
Bellek Hiyerarşisi
| Düzey | Erişim (yakl.) | Kapasite (tipik) |
|---|---|---|
| Yazmaçlar | < 1 ns | < 1 KB |
| L1 önbellek | ~1 ns | 32–64 KB |
| L2 / L3 | 3–20 ns | 1–100+ MB |
| DRAM | 60–100 ns | 8–64 GB |
| NVMe SSD | 20–100 µs | 0,5–4 TB |
| HDD | 5–10 ms | 2–24 TB |
DRAM ve üstü uçucudur (güç gidince silinir); SSD ve HDD kalıcıdır. Değerler 2026 itibarıyla yaklaşık büyüklüklerdir. Her düzey altındakinin önbelleği gibi çalışır: yerellik sayesinde erişimlerin çoğu üstteki hızlı düzeylerde karşılanır.
G/Ç
Üç G/Ç Yöntemi
Her G/Ç aygıtının bir denetleyicisi vardır; çekirdekteki aygıt sürücüsü denetleyicinin yazmaçlarına komut yazar, durumunu okur. İşin bitip bitmediği üç yoldan öğrenilir:
| Yöntem | Temel fark |
|---|---|
| Yoklama (polling) | CPU, aygıt hazır olana kadar durum yazmacını döngüde okur: beklerken başka iş yapamaz (meşgul bekleme). |
| Kesme (interrupt) | Aygıt her iş biriminin sonunda CPU’ya sinyal gönderir; CPU arada başka süreci çalıştırır. |
| DMA (doğrudan bellek erişimi) | Denetleyici bütün bloğu belleğe kendisi taşır; CPU yalnızca başta (programlama) ve sonda (tek kesme) devreye girer. |
İS Çeşitleri
İşletim Sistemi Çeşitleri (1)
İS Çeşitleri
İşletim Sistemi Çeşitleri (2)
İS Çeşitleri
Gerçek Zamanlı İşletim Sistemleri
- Önemli olan hız değil, öngörülebilirlik: iş belirli bir son tarihten (deadline) önce bitmelidir.
- Katı (hard): son tarihi kaçırmak felakettir (fren, hava yastığı, uçuş kontrolü, endüstriyel robot).
- Yumuşak (soft): ara sıra kaçırmak kabul edilir, kalite düşer (ses/video akışı, oyun).
- Örnekler: VxWorks (Mars gezginleri), QNX (araç sistemleri), FreeRTOS, Zephyr.
- Linux’un PREEMPT_RT yamaları 2024’te (6.12) ana çekirdeğe katıldı; eski RTLinux projesi sona erdi.
- Ses, video, hareket ve algılayıcı verisi işleyen; tren kontrolü, savunma gibi alanlarda kullanılır.
Temel Kavramlar
Politika ve Mekanizma
- Politika (policy): ne yapılacak?
- Mekanizma (mechanism): nasıl yapılacak?
- İkisini ayırmak temel bir tasarım ilkesidir: politika kararları sonradan değiştiğinde mekanizmayı yeniden yazmak gerekmez → en yüksek esneklik.
sched_setscheduler() ile, G/Ç çizelgeleyicisi /sys üzerinden çalışırken değiştirilebilir; çekirdek kodu değişmez.| Mekanizma | Politika |
|---|---|
| Zamanlayıcı kesmesi | Zaman dilimi kaç ms olmalı? |
| Öncelikli çizelgeleyici | Hangi süreç yüksek öncelikli? |
| Dosya izin bitleri (rwx) | Kime hangi izin verilecek? |
| Sayfa yer değiştirme altyapısı | Hangi sayfa dışarı atılacak? |
| cgroups | Hangi konteynere ne kadar CPU/bellek? |
İS tasarımı, bu dengeleri kurmak için mühendislik kadar yaratıcılık da gerektirir.
Temel Kavramlar
MS-DOS ve FreeBSD
MS-DOS: tek görevli, tek bellek alanı. Açılışta kabuk (COMMAND.COM) yüklenir; program onun geçici kısmının üzerine yazılarak yüklenir; bitince kabuk kendini diskten yeniden yükler. Çoklu görev ve koruma yoktur.
FreeBSD (UNIX türevi): çok görevli. Kullanıcı giriş yapınca kabuk başlar; kabuk fork() ile yeni süreç yaratır, exec() ile programı o sürece yükler; sonra programı bekler ya da (& ile) arka planda çalıştırıp komut almaya devam eder.
Temel Kavramlar · Animasyon
Çalıştırılabilir Dosya Oluşturma
Kaynak dosya kod.c: insanın okuduğu C kodu.
Önişlemci (gcc -E): #include ile başlık dosyalarını ekler, makroları genişletir, #ifdef ile koşullu derlemeyi çözer → kod.i.
Derleyici (gcc -S): C kodunu hedef işlemcinin assembly diline çevirir, en iyileme yapar → kod.s.
Assembler (gcc -c): assembly’yi makine koduna çevirir → nesne dosyası kod.o. Dış işlevlerin (printf) adresleri henüz belli değildir.
Bağlayıcı (gcc kod.o diger.o -o prog): nesne dosyalarını ve kütüphaneleri birleştirir, adresleri çözer → çalıştırılabilir dosya (Linux: ELF, Windows: PE/.exe).
./prog: kabuk fork + exec yapar; çekirdeğin yükleyicisi ELF’i belleğe eşler, dinamik bağlayıcı libc.so’yu bağlar ve program bir süreç olarak çalışır.
Temel Kavramlar
Metrik Birimler
| Üs | Ad | Sembol | Üs | Ad | Sembol |
|---|---|---|---|---|---|
| 10−3 | mili | m | 103 | kilo | k |
| 10−6 | mikro | µ | 106 | mega | M |
| 10−9 | nano | n | 109 | giga | G |
| 10−12 | piko | p | 1012 | tera | T |
| 10−15 | femto | f | 1015 | peta | P |
| 10−18 | atto | a | 1018 | eksa | E |
| İkili (IEC) | Değer |
|---|---|
| 1 KiB (kibibayt) | 210 = 1024 B |
| 1 MiB | 220 B |
| 1 GiB | 230 B |
| 1 TiB | 240 B |
Özet
Kontrol Soruları
- Kullanıcı programı ayrıcalıklı bir komut çalıştırırsa ne olur?
- Çoklu programlama CPU kullanımını neden artırır? Gerçek paralellikten farkı nedir?
- 4 KB’lık bir disk bloğunu belleğe almak için yoklama, kesme ve DMA’dan hangisi uygundur? Neden?
- Bellek hiyerarşisinde üst düzeyler neden küçük, alt düzeyler neden büyüktür? Hiyerarşi neden işe yarar?
- Bağlam değiştirmede İS neden tüm yazmaçları kaydetmek zorundadır?
- Politika ile mekanizmayı bir örnekle ayırın.
Cevapları göster
- İşlemci istisna (trap) üretir; çekirdek genelde süreci sonlandırır.
- G/Ç beklenirken CPU başka işi çalıştırır; tek CPU’da işler iç içe ilerler, aynı anda değil.
- DMA: tüm blok CPU’yu meşgul etmeden taşınır, sonunda tek kesme gelir.
- Hızlı bellek pahalıdır ve az yer tutar, ucuz bellek yavaştır. Yerellik sayesinde erişimlerin çoğu küçük ve hızlı üst düzeylerde karşılanır.
- Yazmaçlar CPU’da tek takımdır ve sıradaki süreç onları ezer; kesilen süreç aynı PC, SP ve ara değerlerle kaldığı yerden sürmelidir.
- Zamanlayıcı kesmesi mekanizma, zaman dilimi uzunluğu politikadır.
Özet
Kaynaklar
- A. Silberschatz, P. B. Galvin, G. Gagne, Operating System Concepts, 10. baskı, Wiley, 2018.
- A. S. Tanenbaum, H. Bos, Modern Operating Systems, 4. baskı, Pearson, 2014; 5. baskı, 2023.
- R. H. Arpaci-Dusseau, A. C. Arpaci-Dusseau, Operating Systems: Three Easy Pieces (OSTEP), sürüm 1.10, pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP.
- Linux kılavuz sayfaları:
syscall(2),fork(2),execve(2),proc(5).