Bölüm 1: Giriş

İşletim Sistemleri
İşletim sistemi nedir?Kullanıcı ve çekirdek moduGenişletilmiş makine Kaynak yöneticisiTarihçeİşlemci ve yazmaçlar Bellek hiyerarşisiÇok çekirdekli yongalarYoklama, kesme, DMA İS çeşitleriPolitika ve mekanizmaProgramdan sürece
Sercan KÜLCÜ · Giresun Üniversitesi · Bilgisayar Mühendisliği

Giriş

Öğrenme Çıktıları

Tanım ve konum

İşletim sisteminin donanım ile uygulamalar arasındaki yerini ve iki temel rolünü (genişletilmiş makine, kaynak yöneticisi) açıklamak.

Koruma

Çekirdek modu ile kullanıcı modunu ve aralarındaki kontrollü geçişi (sistem çağrısı, kesme, istisna) açıklamak.

Tarihsel gelişim

Toplu iş, çoklu programlama ve zaman paylaşımı fikirlerinin hangi sorunları çözdüğünü anlatmak.

Donanım temelleri

İşlemci ve yazmaçların, bellek hiyerarşisinin ve çok çekirdekli yongaların İS’yi nasıl etkilediğini yorumlamak.

G/Ç yöntemleri

Yoklama, kesme ve DMA arasındaki temel farkı söylemek; kesme ile tuzağı ayırmak.

Kavramlar

İS çeşitlerini, politika–mekanizma ayrımını ve programın çalıştırılabilir dosyaya dönüşmesini örneklerle açıklamak.

Giriş

İşletim Sistemi Nedir?

  • Modern bir bilgisayar; çok çekirdekli işlemci, GB’larca bellek, SSD, ağ kartı, GPU ve onlarca aygıttan oluşur.
  • Uygulama geliştiricinin bu donanımın her ayrıntısını bilmesi ve doğrudan programlaması imkânsızdır.
  • İşletim sistemi (İS): donanımı yöneten, uygulamalara basit, güvenli ve ortak bir arayüz sunan yazılım katmanı.
  • Çekirdek (kernel): her zaman bellekte duran, ayrıcalıklı kısım; dar anlamda "işletim sistemi" budur.
  • Kullanıcılar bilgisayarla kabuk (shell, komut satırı) ya da GUI (grafik kullanıcı arayüzü) üzerinden etkileşir.
MasaüstüWindows 11, macOS, Linux dağıtımları (Ubuntu, Fedora), ChromeOS
MobilAndroid, iOS / iPadOS, HarmonyOS
Sunucu ve bulutLinux, Windows Server, FreeBSD
Gömülü ve IoTZephyr, FreeRTOS, Contiki-NG, VxWorks, QNX

Giriş

Bilgisayar Sisteminin Bileşenleri

KullanıcımoduÇekirdekmoduDonanımWeb tarayıcıE-posta istemcisiMüzik çalarKabuk / GUI (kullanıcı arayüzü programı)İşletim sistemi (çekirdek)İşlemciBellekSSD/DiskAğ kartıKlavye/FareEkranYazıcı
Donanım: işlemci, bellek, depolama ve G/Ç aygıtları. Yazılım: çekirdek modunda çalışan işletim sistemi ve kullanıcı modunda çalışan her şey; kabuk/GUI bile sıradan bir kullanıcı programıdır.

Giriş

Kabuk ve GUI

● ● ●Terminal: bash$ ls ~/notlarbolum1.md bolum2.md$ ps aux | grep firefoxsercan 4211 2.1 firefox$ uname -srLinux 6.12.8$ _Masaüstü (GUI)BelgelerAyarlarTarayıcıDosya Gezginipencere · simge · menü · işaretçi
  • Kabuk (shell): komut satırı arayüzü (CLI) · bash, zsh, fish, PowerShell, cmd.exe.
  • GUI (grafik kullanıcı arayüzü): pencere, simge, menü ve işaretçi (WIMP) ile görsel etkileşim · Windows Gezgini, macOS Finder, GNOME, KDE Plasma.
  • İkisi de çekirdeğin parçası değildir: kullanıcı modunda çalışan programlardır ve çekirdek hizmetlerini sistem çağrılarıyla ister. Bu yüzden değiştirilebilir, kişiselleştirilebilir; aynı anda birden fazlası çalışabilir.

Giriş

Kabuk mu, GUI mi?

Kabuk

  • Betiklerle (script) otomasyon: aynı işi binlerce kez tekrarlamak kolay.
  • Boru hattı: ps aux | grep ssh | wc -l gibi küçük araçları birleştirme.
  • Az kaynak; SSH ile uzaktan sunucu yönetimi.
  • Belirli görevleri hızlı ve kesin biçimde yapar.

GUI

  • Sezgisel ve keşfedilebilir: komut ezberlemek gerekmez.
  • Görsel içerik (fotoğraf, harita, tasarım) için doğal.
  • Geniş bir kullanıcı kitlesine ulaşır; erişilebilirlik araçları.
  • Dokunmatik ve sesli arayüzler de bu ailededir.
İkisi birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır: günlük işler için GUI, tekrarlı ve uzaktan işler için kabuk. Her ikisi de aynı çekirdek hizmetlerini kullanır; çekirdek, isteğin hangi arayüzden geldiğini bilmez.

Giriş

Aygıt Yöneticisi

  • Windows’ta bilgisayara bağlı donanım aygıtlarını ve sürücülerini listeleyen yönetim aracıdır (devmgmt.msc, bir MMC eklentisi).
  • Aygıtın türünü, üreticisini, sürücü sürümünü ve kullandığı kaynakları (kesme, bellek aralığı) gösterir.
  • Sürücüyü güncelleme / geri alma, aygıtı devre dışı bırakma; sorunlu aygıtlar uyarı simgesiyle işaretlenir.
  • Asıl işi çekirdekteki Tak-Çalıştır (PnP) yöneticisi ve aygıt sürücüleri yapar; araç onların bir görünümüdür.
  • Linux karşılıkları: lspci, lsusb, lsblk, lsmod, /sys ve udev.
BILGISAYAR-01Disk sürücüleriNVMe SSD 1 TBEkran bağdaştırıcılarıGPU (ayrık)Ağ bağdaştırıcılarıWi-Fi 7Ethernet 2.5 GbEUSB denetleyicileriUSB kök hub (USB 3.2)Diğer aygıtlarBilinmeyen aygıt!

Konum ve Modlar

İşletim Sisteminin Konumu

  • İS, donanım (fiziksel bileşenler: CPU, RAM, disk) ile yazılım (bilgisayarın yapacağı işleri tarif eden kod) arasındaki arayüzdür.
  • Uygulamalar donanıma doğrudan değil, İS’nin sunduğu sistem çağrıları üzerinden erişir.
KullanıcılarUygulamalar (tarayıcı, ofis, oyun, derleyici)Sistem çağrısı arayüzüİşletim sistemi (çekirdek)Donanım (CPU, RAM, SSD, aygıtlar)• yazılımın donanımı kullanmasını kontrol eder• donanım kullanımını optimize eder• sistem güvenliğini ve yalıtımı sağlar

Konum ve Modlar

Çekirdek Modu ve Kullanıcı Modu

  • İşlemcide bir mod biti / ayrıcalık düzeyi vardır: x86 ring 0–3, ARMv8 EL0–EL3, RISC-V U/S/M.
  • Çekirdek modu: tüm komutlar ve tüm bellek kullanılabilir; G/Ç, kesmeleri kapatma, sayfa tablosunu değiştirme gibi ayrıcalıklı komutlar serbesttir.
  • Kullanıcı modu: ayrıcalıklı komutlar yasaktır; denenirse işlemci bir istisna (trap) üretir ve çekirdek süreci sonlandırabilir.
  • Kabuk ve GUI, kullanıcı modu yazılımının en alt düzeyidir.
  • Kullanıcıdan çekirdeğe yalnızca kontrollü kapılardan geçilir: sistem çağrısı, kesme, istisna.
Ring 0çekirdekRing 1Ring 2Ring 3 · uygulamalarx86: ring 1–2 pratikte kullanılmaz

Konum ve Modlar · Animasyon

Mod Geçişi Adım Adım: read() Sistem Çağrısı

Kullanıcı moduÇekirdek moduKullanıcı sürecin = read(fd, buf, 100);libc: read() sarmalayıcısırax=0, rdi=fd, …; syscallSistem çağrısı tablosu[0] → sys_read()sys_read(): argümanlarıdenetle, veriyi kopyalatuzak (syscall)sysret (dönüş)mod biti1kullanıcı

Süreç kullanıcı modunda çalışıyor (mod biti = 1). Bir dosyadan okumak istiyor; diske kendisi erişemez.

Kullanıcı moduÇekirdek moduKullanıcı sürecin = read(fd, buf, 100);libc: read() sarmalayıcısırax=0, rdi=fd, …; syscallSistem çağrısı tablosu[0] → sys_read()sys_read(): argümanlarıdenetle, veriyi kopyalatuzak (syscall)sysret (dönüş)mod biti1kullanıcı

C kütüphanesindeki read() sarmalayıcısı çağrı numarasını (x86-64 Linux: read = 0, rax) ve argümanları yazmaçlara koyar, syscall komutunu çalıştırır.

Kullanıcı moduÇekirdek moduKullanıcı sürecin = read(fd, buf, 100);libc: read() sarmalayıcısırax=0, rdi=fd, …; syscallSistem çağrısı tablosu[0] → sys_read()sys_read(): argümanlarıdenetle, veriyi kopyalatuzak (syscall)sysret (dönüş)mod biti0çekirdek

Tuzak: donanım mod bitini 0 yapar, dönüş adresini kaydeder ve çekirdeğin sabit giriş noktasına atlar. Süreç nereye atlanacağını seçemez.

Kullanıcı moduÇekirdek moduKullanıcı sürecin = read(fd, buf, 100);libc: read() sarmalayıcısırax=0, rdi=fd, …; syscallSistem çağrısı tablosu[0] → sys_read()sys_read(): argümanlarıdenetle, veriyi kopyalatuzak (syscall)sysret (dönüş)mod biti0çekirdek

Çekirdek, numarayla sistem çağrısı tablosundan sys_read()’i bulur; argümanları doğrular (buf gerçekten sürecin mi?) ve işi yapar.

Kullanıcı moduÇekirdek moduKullanıcı sürecin = read(fd, buf, 100);libc: read() sarmalayıcısırax=0, rdi=fd, …; syscallSistem çağrısı tablosu[0] → sys_read()sys_read(): argümanlarıdenetle, veriyi kopyalatuzak (syscall)sysret (dönüş)mod biti1kullanıcı

Sonuç (okunan bayt sayısı) rax’a yazılır; sysret mod bitini 1 yapar ve süreç read()’ten sonraki komuttan devam eder.

Konum ve Modlar

Fiziksel Aygıtlar, Mikro Mimari, Makine Dili

BankaRezervasyonTarayıcıDerleyiciEditörKabukİşletim sistemiMakine dili (ISA)Mikro mimariFiziksel aygıtlarUygulamaSistemDonanımYazılım
Fiziksel aygıtlarYongalar, bellek modülleri, SSD, G/Ç aygıtları.
Mikro mimariİşlemcinin iç tasarımı: veri yolu, yazmaçlar, ALU, önbellekler, denetim birimi.
Makine dili (ISA)Donanımın doğrudan yürüttüğü ikili komutlar: x86-64, ARM64, RISC-V.
İS’nin işiSürücüler, üst katmanın isteklerini aygıtın anlayacağı düşük düzeyli komutlara çevirir.

Programı makine diline derleyici çevirir; işletim sistemi bunu yapmaz. İşletim sistemi, derlenmiş programı yükler, çalıştırır ve donanıma erişimine aracılık eder.

İS’nin Rolleri

Genişletilmiş Makine Olarak İS

  • Donanımın üstüne inşa edilmiş bir yazılımdır; donanımı kullanmayı kolaylaştırır.
  • Donanımın yeteneklerini kullanılabilir hâle getirir, karmaşık ayrıntılarını gizler.
  • Uygulamaların donanıma doğrudan erişmesini engeller: hem kolaylık hem koruma için.
  • Örnek: SSD’ye blok yazmak için NVMe kuyrukları, LBA, hata kodları… Uygulama ise yalnızca write(fd, buf, n) der.
  • Tanenbaum’un ifadesiyle: İS, çirkin donanımı güzel soyutlamalara dönüştürür.
Uygulama programlarıGüzel arayüzopen, read, write, fork …İşletim sistemiÇirkin arayüzyazmaçlar, kesmeler, zamanlamaDonanım

İS’nin Rolleri

Soyutlamalar ve Roller

DonanımİS soyutlaması
İşlemci (CPU)Süreç ve iş parçacığı
Bellek (RAM)Adres alanı (sanal bellek)
Depolama (SSD/disk)Dosya ve dizin
Ağ kartıSoket
Ekran, klavyePencere, terminal

Her soyutlama, donanımın sınırlı ve paylaşılan kaynağını her programa "kendine ait" gibi gösterir.

Donanım tasarımcısıISA’yı, aygıtları ve arayüzlerini tasarlar.
Çekirdek geliştiriciSoyutlamaları donanım üzerinde gerçekleştirir.
Uygulama geliştiriciSoyutlamaları sistem çağrıları ve API’lerle kullanır.
Son kullanıcıYalnızca uygulamaları ve arayüzü görür.

İS’nin Rolleri · Animasyon

Bir write() Çağrısının Yolculuğu

Uygulamawrite(fd, "Merhaba", 7)C kütüphanesi (libc)write() sarmalayıcısı → syscallSistem çağrısı arayüzükullanıcı → çekirdek moduVFS (sanal dosya sistemi)fd → açık dosya → inodeDosya sistemi (ext4, NTFS, APFS)dosya bağıl konumu → blok adresiSayfa önbelleği + blok katmanıkirli sayfa, G/Ç kuyruğuAygıt sürücüsü (NVMe)NVMe yazma komutu, DMASSD denetleyicisiflash sayfasına yazarkullanıcı modu ↑çekirdek modu ↓

Uygulama yalnızca dosya tanımlayıcısı (fd), bir tampon ve uzunluk verir; diskin türünü bile bilmez.

Uygulamawrite(fd, "Merhaba", 7)C kütüphanesi (libc)write() sarmalayıcısı → syscallSistem çağrısı arayüzükullanıcı → çekirdek moduVFS (sanal dosya sistemi)fd → açık dosya → inodeDosya sistemi (ext4, NTFS, APFS)dosya bağıl konumu → blok adresiSayfa önbelleği + blok katmanıkirli sayfa, G/Ç kuyruğuAygıt sürücüsü (NVMe)NVMe yazma komutu, DMASSD denetleyicisiflash sayfasına yazarkullanıcı modu ↑çekirdek modu ↓

libc sarmalayıcısı argümanları yazmaçlara koyar ve syscall ile çekirdeğe geçer.

Uygulamawrite(fd, "Merhaba", 7)C kütüphanesi (libc)write() sarmalayıcısı → syscallSistem çağrısı arayüzükullanıcı → çekirdek moduVFS (sanal dosya sistemi)fd → açık dosya → inodeDosya sistemi (ext4, NTFS, APFS)dosya bağıl konumu → blok adresiSayfa önbelleği + blok katmanıkirli sayfa, G/Ç kuyruğuAygıt sürücüsü (NVMe)NVMe yazma komutu, DMASSD denetleyicisiflash sayfasına yazarkullanıcı modu ↑çekirdek modu ↓

VFS: fd, sürecin açık dosya tablosundan bir dosya nesnesine ve i-node’una çözülür. Tüm dosya sistemleri için ortak katman.

Uygulamawrite(fd, "Merhaba", 7)C kütüphanesi (libc)write() sarmalayıcısı → syscallSistem çağrısı arayüzükullanıcı → çekirdek moduVFS (sanal dosya sistemi)fd → açık dosya → inodeDosya sistemi (ext4, NTFS, APFS)dosya bağıl konumu → blok adresiSayfa önbelleği + blok katmanıkirli sayfa, G/Ç kuyruğuAygıt sürücüsü (NVMe)NVMe yazma komutu, DMASSD denetleyicisiflash sayfasına yazarkullanıcı modu ↑çekirdek modu ↓

Dosya sistemi, dosyadaki konumu (bağıl konum) diskteki blok adresine çevirir; gerekirse yeni blok ayırır.

Uygulamawrite(fd, "Merhaba", 7)C kütüphanesi (libc)write() sarmalayıcısı → syscallSistem çağrısı arayüzükullanıcı → çekirdek moduVFS (sanal dosya sistemi)fd → açık dosya → inodeDosya sistemi (ext4, NTFS, APFS)dosya bağıl konumu → blok adresiSayfa önbelleği + blok katmanıkirli sayfa, G/Ç kuyruğuAygıt sürücüsü (NVMe)NVMe yazma komutu, DMASSD denetleyicisiflash sayfasına yazarkullanıcı modu ↑çekirdek modu ↓

Veri genelde önce sayfa önbelleğine yazılır ve write() hemen döner; diske yazma sonra yapılır (kalıcılık için fsync()).

Uygulamawrite(fd, "Merhaba", 7)C kütüphanesi (libc)write() sarmalayıcısı → syscallSistem çağrısı arayüzükullanıcı → çekirdek moduVFS (sanal dosya sistemi)fd → açık dosya → inodeDosya sistemi (ext4, NTFS, APFS)dosya bağıl konumu → blok adresiSayfa önbelleği + blok katmanıkirli sayfa, G/Ç kuyruğuAygıt sürücüsü (NVMe)NVMe yazma komutu, DMASSD denetleyicisiflash sayfasına yazarkullanıcı modu ↑çekirdek modu ↓

Sürücü bir NVMe komutu hazırlar; SSD veriyi DMA ile bellekten alıp flash’a yazar ve bitince kesme üretir.

İS’nin Rolleri

Kaynak Yöneticisi Olarak İS

  • Birden çok programın aynı anda çalışmasına izin verir; CPU, bellek, G/Ç aygıtları gibi kaynakları dağıtır ve korur.
  • Hedef: kaynakları verimli kullanmak ve programlar arasında adil paylaştırmak.
  • Yukarıdan aşağı bakış: uygulamalara soyutlamalar sağlar. Aşağıdan yukarı bakış: karmaşık sistemin parçalarını yönetir.
  • Kaynaklar iki biçimde paylaştırılır: zamanda (sırayla) ve alanda (parçalara bölerek).
Sorular: Birçok program aynı anda yazdırmak isterse? Her sürecin kaynak kullanımı nasıl ölçülür? Kaynaklar çoğaldığında adalet ve verimlilik nasıl sağlanır?
Zamanda çoklama: tek CPUABCABCAzamanAlanda çoklama: bellekİSABCboşYazıcı → zamanda · disk blokları → alanda

İS’nin Rolleri · Animasyon

Birçok Program Aynı Anda Yazdırmak İsterse

Kelime işlemciPDF görüntüleyiciTarayıcıYazıcıçıktılar karışır!

Üç program neredeyse aynı anda yazdırmak istiyor; yazıcı tek. Hepsi yazıcıya doğrudan yazabilseydi sayfalar birbirine karışırdı.

Kelime işlemciPDF görüntüleyiciTarayıcıbiriktirme kuyruğu (disk)iş 1: rapor.pdfiş 2: foto.jpgiş 3: not.txtYazıcı

Programlar işlerini yazıcıya değil, İS’nin diskteki biriktirme (spool) kuyruğuna yazar ve hemen kendi işlerine döner.

Kelime işlemciPDF görüntüleyiciTarayıcıbiriktirme kuyruğu (disk)iş 1: rapor.pdfiş 2: foto.jpgiş 3: not.txtBiriktirmehizmetiCUPS / Print SpoolerYazıcı

Yazıcıyı kullanan tek süreç biriktirme hizmetidir (Linux: CUPS, Windows: Print Spooler); karışıklık bu tekellikle önlenir.

Kelime işlemciPDF görüntüleyiciTarayıcıbiriktirme kuyruğu (disk)iş 1: rapor.pdfiş 2: foto.jpgiş 3: not.txtBiriktirmehizmetiCUPS / Print SpoolerYazıcışu an: rapor.pdf

Hizmet işleri genellikle geliş sırasıyla (FCFS) gönderir; yönetici öncelik ya da duraklatma uygulayabilir. Şimdi iş 1 basılıyor.

Kelime işlemciPDF görüntüleyiciTarayıcıbiriktirme kuyruğu (disk)iş 1: rapor.pdfiş 2: foto.jpgiş 3: not.txtBiriktirmehizmetiCUPS / Print SpoolerYazıcışu an: foto.jpg

İş 1 bitti, sıradaki iş 2. Yavaş yazıcı beklenirken programlar ve CPU başka işler yapabildi: G/Ç ile hesaplama örtüşür.

İS’nin Rolleri · Kodu adım adım çalıştır

Kod İzleme: Biriktirme Kuyruğu

char *kuyruk[4];
int giris = 0, cikis = 0, adet = 0;
void ekle(char *dosya) {   /* programlar */
  kuyruk[giris] = dosya;
  giris = (giris + 1) % 4;
  adet++;
}
void biriktirme_hizmeti(void) {
  while (adet > 0) {
    yazici_gonder(kuyruk[cikis]);
    kuyruk[cikis] = NULL;   /* yuva boşalır */
    cikis = (cikis + 1) % 4;
    adet--;
  }
}
Biriktirme kuyruğu (diskte)[0][1][2][3]giriscikisadet = 0YazıcıboştaBasılanlar:

Kuyruk 4 yuvalı ve dairesel: giris sıradaki boş yuvayı, cikis basılacak ilk işi gösterir. Kuyruk boş: adet = 0.

Biriktirme kuyruğu (diskte)a.pdf[0][1][2][3]giriscikisadet = 1YazıcıboştaBasılanlar:

Program 1 ekle("a.pdf") çağırır: dosya [0] yuvasına yazılır, giris = 1, adet = 1. Program yazıcıyı beklemeden işine döner.

Biriktirme kuyruğu (diskte)a.pdf[0]b.txt[1][2][3]giriscikisadet = 2YazıcıboştaBasılanlar:

ekle("b.txt") → [1], giris = 2, adet = 2.

Biriktirme kuyruğu (diskte)a.pdf[0]b.txt[1]c.doc[2][3]giriscikisadet = 3YazıcıboştaBasılanlar:

ekle("c.doc") → [2], giris = 3, adet = 3.

Biriktirme kuyruğu (diskte)a.pdf[0]b.txt[1]c.doc[2]d.png[3]giriscikisadet = 4YazıcıboştaBasılanlar:

ekle("d.png") → [3]; giris = (3 + 1) % 4 = 0: dizinin başına sarar. Kuyruk dolu: adet = 4, giris = cikis.

Biriktirme kuyruğu (diskte)a.pdf[0]b.txt[1]c.doc[2]d.png[3]giriscikisadet = 4Yazıcıa.pdfBasılanlar:

Biriktirme hizmeti çalışır: adet = 4 > 0. Yazıcıya en eski iş, kuyruk[cikis] = a.pdf gönderilir (FCFS).

Biriktirme kuyruğu (diskte)[0]b.txt[1]c.doc[2]d.png[3]giriscikisadet = 3Yazıcıa.pdfBasılanlar:a.pdf

Yuva boşaltılır (kuyruk[0] = NULL): cikis = 1, adet = 3. Yazıcı yavaştır; programlar bu sırada başka iş yapar.

Biriktirme kuyruğu (diskte)[0][1]c.doc[2]d.png[3]giriscikisadet = 2Yazıcıb.txtBasılanlar:a.pdfb.txt

adet = 3 > 0: b.txt gönderilir; cikis = 2, adet = 2.

Biriktirme kuyruğu (diskte)[0][1][2]d.png[3]giriscikisadet = 1Yazıcıc.docBasılanlar:a.pdfb.txtc.doc

adet = 2 > 0: c.doc gönderilir; cikis = 3, adet = 1.

Biriktirme kuyruğu (diskte)[0][1][2][3]giriscikisadet = 0Yazıcıd.pngBasılanlar:a.pdfb.txtc.docd.png

adet = 1 > 0: d.png gönderilir; cikis = 0, adet = 0.

Biriktirme kuyruğu (diskte)[0][1][2][3]giriscikisadet = 0YazıcıboştaBasılanlar:a.pdfb.txtc.docd.png

cikis de 0’a sardı; adet = 0 → döngü biter. Yazıcıyı yalnızca hizmet kullandığı için çıktılar karışmadı. Eş zamanlı adet++ / adet-- yarışa açık olduğundan gerçek kuyruklar kilitle korunur.

İS’nin Rolleri

Kaynak Kullanımını Ölçmek

KaynakÖlçütLinuxWindows
CPUKullanıcı / çekirdek modu CPU zamanı, kullanım yüzdesi/proc/[pid]/stat, top, timeGörev Yöneticisi, Performans İzleyicisi
BellekYerleşik küme (RSS), sanal boyut, çalışma kümesi; ayırma/serbest bırakma örüntüsü/proc/[pid]/status, smem"Çalışma kümesi" sütunu
G/ÇOkunan/yazılan bayt, sistem çağrısı ve G/Ç isteği sayısı/proc/[pid]/io, iotop, strace -cKaynak İzleyicisi
$ grep -E 'VmRSS|Threads' /proc/4211/status
VmRSS:    412360 kB
Threads:  57
Ölçümün kaynağı çekirdektir: her bağlam değiştirmede, sistem çağrısında ve sayfa hatasında süreç başına sayaçları günceller.

İS’nin Rolleri

Adalet ve Verimlilik

Kaynakların çoğalması (çok çekirdek, büyük bellek) performans ve tepki süresi kazandırır; ama onları adil ve verimli paylaştırmayı zorlaştırır.

ÇizelgelemeHangi süreç ne zaman, hangi çekirdekte çalışacak? Linux 6.6 (2023) ile CFS yerine EEVDF çizelgeleyicisi geldi.
Önceliklendirmenice değerleri, Windows öncelik sınıfları, gerçek zamanlı sınıflar.
Kotalar ve sınırlarLinux cgroups v2 (konteynerler), ulimit, disk kotaları, Windows Job nesneleri.
ÖdünleşimVerim ↔ tepki süresi ↔ adalet: biri iyileşirken diğeri kötüleşebilir.
Doğru yaklaşım iş yüküne bağlıdır: sunucuda verim, masaüstünde tepki süresi, gerçek zamanlı sistemde son tarihlere uymak önceliklidir.

İS’nin Rolleri

Üç Büyük Fikir: Dört Küçük Deney

$./yaz X & ./yaz Y & ./yaz Z &[1] 3101 [2] 3102 [3] 3103XYZZXY…yaz X“CPU benim”yaz Y“CPU benim”yaz Z“CPU benim”gerçekte tek CPU, sırayla:XYZXYZXYZzamandilim başına birkaç ms; ne zaman kiminçalışacağına İS karar verir

CPU’yu sanallaştırma: tek çekirdekte üç program aynı anda çalışıyor gibi görünür. İS zaman paylaşımıyla her birine kendi CPU’su varmış yanılsaması verir; sıranın kime geleceği politika (çizelgeleme), geçişin nasıl yapılacağı mekanizmadır (bağlam değiştirme).

$setarch -R ./sayac & setarch -R ./sayac &(4012) p = 0x5555555592a0(4013) p = 0x5555555592a0(4012) *p = 1(4013) *p = 1(4013) *p = 2(4012) *p = 2…süreç 4012sanal adres alanı0x5555555592a0süreç 4013sanal adres alanı0x5555555592a0fizikselbellekçerçeve 17çerçeve 42aynı sanal adres, farklı fiziksel çerçeve

Belleği sanallaştırma: iki süreç aynı adresi yazdırır ama değerleri birbirinden bağımsız artar. Her süreç kendi adres alanını görür; İS onları farklı fiziksel çerçevelere eşler. Aynı adresi görmek için ASLR kapatılır (setarch -R), yoksa adresler her çalıştırmada değişir.

$./artir 1000sonuç: 2000$./artir 1000000sonuç: 1318442$./artir 1000000sonuç: 1407715(beklenen: 2000000)T1: N kez sayac++T2: N kez sayac++sayacsayac++ aslında üç komut:okuartıryazaraya diğer iş parçacığı girerse bir artışkaybolur: sonuç 2N’den küçük olur

Eş zamanlılık: iki iş parçacığı ortak sayacı N’er kez artırır. Küçük N’de sonuç doğru görünür; büyük N’de 2N’den küçük ve her çalıştırmada farklıdır, çünkü sayac++ atomik değildir (örnek çıktı).

$./kaydet$cat not.txtmerhaba disk$sudo reboot… (sistem kapanıp yeniden açılır)$cat not.txtmerhaba diskprogram: open, write, closeİS: dosya sistemiaygıt sürücüsü: G/Ç isteğiSSD / disk: kalıcıblok seçimi, meta veri, sıralama: hepsi İS’de

Kalıcılık: DRAM uçucudur; veri yeniden başlatmadan sonra da kalsın istiyorsak dosya sistemiyle diske yazarız. Program yalnızca open, write, close çağırır; hangi bloğa yazılacağı, meta veri ve aygıtla konuşma İS’nin işidir.

Tarihçe

İşletim Sistemlerinin Tarihi

1945–55Vakum tüpleriİS yok; kablo panoları1. nesil1955–65TransistörlerToplu iş (batch)2. nesil1965–80TümleşikdevrelerÇoklu programlama,zaman paylaşımı3. nesil1980–Kişisel bilgisayarMS-DOS, Mac, Windows,Linux4. nesil1990–Mobil aygıtlarSymbian, iOS,Android5. nesil2000–Sanallaştırmave bulutHipervizör, konteyner,IoTgünümüz
  • Nesiller, donanım teknolojisindeki sıçramalarla (tüp → transistör → tümleşik devre → mikroişlemci) birlikte değişir.
  • Her nesilde aynı soru yeniden sorulur: pahalı kaynağı (CPU, bellek, insan zamanı) nasıl daha iyi kullanırız?
  • Son satır Tanenbaum’un nesillerinden biri değildir; bugünkü sistemleri anlamak için eklenmiştir.

Tarihçe

1. ve 2. Nesil

1. nesil (1945–55): vakum tüpleri
  • Oda büyüklüğünde, yavaş, sık arızalanan makineler (ENIAC, 1945).
  • Aynı mühendis grubu tasarlar, kurar, programlar, bakımını yapar.
  • Makine diliyle ya da kablo panolarıyla programlama; 1950’lerin başında delikli kartlar.
  • Programlama dili ve işletim sistemi yok; çoğunlukla sayısal tablolar hesaplanır.
2. nesil (1955–65): transistör ve toplu iş
  • Transistörler tüplerin yerini aldı: daha küçük, güvenilir, enerji verimli.
  • Ana bilgisayarlar klimalı odalarda; programcı ile makine arasında operatör.
  • Toplu iş: işler teybe toplanır, küçük bir monitör programı onları sırayla, otomatik çalıştırır; operatör yalnızca teypleri taşır.
  • Bellekte tek iş: G/Ç sırasında CPU boşta; etkileşim yok.
Toplu işin amacı işler arasındaki el ile geçiş süresini ortadan kaldırmaktı. Etkileşimli ve gerçek zamanlı kullanıma ise uygun değildi.

Tarihçe · Animasyon

Erken Bir Toplu İş Sistemi

Kartokuyucu1401Girişteybi7094Çıkışteybi1401YazıcıSistemteybioperatör taşıroperatör taşır(a)(b)(c)(d)(e)(f)

(a) Programcılar delikli kart destelerini 1401’in kart okuyucusuna getirir.

Kartokuyucu1401Girişteybi7094Çıkışteybi1401YazıcıSistemteybioperatör taşıroperatör taşır(a)(b)(c)(d)(e)(f)

(b) Ucuz 1401, bir grup işin kartlarını okuyup giriş teybine yazar (yavaş kart okumayı pahalı makineden ayırır).

Kartokuyucu1401Girişteybi7094Çıkışteybi1401YazıcıSistemteybioperatör taşıroperatör taşır(a)(b)(c)(d)(e)(f)

(c) Operatör giriş teybini pahalı 7094’e taşır.

Kartokuyucu1401Girişteybi7094Çıkışteybi1401YazıcıSistemteybioperatör taşıroperatör taşır(a)(b)(c)(d)(e)(f)

(d) 7094, sistem teybindeki monitör programıyla işleri sırayla hesaplar; çıktıları çıkış teybine yazar.

Kartokuyucu1401Girişteybi7094Çıkışteybi1401YazıcıSistemteybioperatör taşıroperatör taşır(a)(b)(c)(d)(e)(f)

(e) Operatör çıkış teybini yeniden 1401’e taşır.

Kartokuyucu1401Girişteybi7094Çıkışteybi1401YazıcıSistemteybioperatör taşıroperatör taşır(a)(b)(c)(d)(e)(f)

(f) 1401 çıktıları yazıcıdan basar (çevrim dışı yazdırma). Pahalı 7094 hiç kart okumak ya da yazdırmakla uğraşmadı.

Tarihçe

IBM 1401, 7094 ve System/360

MakineYılÖzellik
IBM 14011959Ticari veri işleme; karakter tabanlı, görece ucuz. Kart okuma, teybe kopyalama, yazdırma gibi G/Ç işlerinde de kullanıldı. 1960’ların en yaygın bilgisayarlarından.
IBM 70941962Bilimsel hesaplama; 36 bit sözcüklü, 1401’den tamamen farklı bir mimari. IBSYS / FMS altında toplu iş çalıştırdı. MIT’de değiştirilmiş bir 7094 üzerinde CTSS ile zaman paylaşımı denendi.
System/3601964Küçükten büyüğe aynı mimariyi paylaşan bir aile. İşletim sistemi OS/360: çoklu programlama, biriktirme; milyonlarca satırlık, hatalarla dolu dev bir proje (Brooks, The Mythical Man-Month).
1401 ve 7094, OS/360 altında çalışmazdı; OS/360, 1964’te duyurulan System/360 ailesi için yazıldı. 7094 de 1401’in güçlü bir sürümü değil, onu tamamlayan ayrı bir makineydi.

Tarihçe

Tipik Bir FMS İşi

$ENDProgram verisi$RUN$LOADFORTRAN programı$FORTRAN$JOB, 10,7710802, OGRENCI
  • FMS = Fortran Monitor System: IBM 709/7094 için bir toplu iş izleme (monitör) programı.
  • $ ile başlayan denetim kartları monitöre ne yapacağını söyler: işi başlat, derleyiciyi yükle, programı bağla, çalıştır, bitir.
  • Bu kartlar bugünkü kabuk betiklerinin ve IBM JCL’nin atasıdır.
Buradaki FMS (FORTRAN Monitor System), fabrika otomasyonundaki "Esnek Üretim Sistemi" (Flexible Manufacturing System) ile karıştırılmamalıdır; iki kavram arasında bağlantı yoktur.

Tarihçe

3. Nesil: Tümleşik Devreler ve Çoklu Programlama

  • Tümleşik devreler (1965–80): System/360 gibi uyumlu aileler; daha küçük, ucuz, güvenilir.
  • Çoklu programlama: bellek bölümlere ayrılır, her bölümde bir iş. Bir iş G/Ç beklerken CPU başka işe geçer.
  • Tek CPU’da işler iç içe ilerler: gerçek paralellik değil, eş zamanlılıktır (concurrency).
  • İşlerin birbirinin belleğine dokunmaması için koruma donanımı gerekir.
  • Biriktirme: kartlar doğrudan diske; bir iş bitince sıradaki diskten yüklenir.
  • Zaman paylaşımı: CTSS (MIT, 1961) → MULTICS → UNIX (Bell Labs, 1969) → BSD, POSIX, MINIX, Linux (1991).
İş 3İş 2İş 1İşletim sistemibellek bölümleriBellekte üç iş

Tarihçe · Animasyon

Çoklu Programlama: CPU Neden Boş Kalmaz?

Tek programlıCPUG/ÇÇoklu programlıCPUG/Ç (A)G/Ç (B)A: CPU 2 · G/Ç 4 · CPU 2B: CPU 3 · G/Ç 3 · CPU 10123456789101112131415

İki iş (birim zaman): A = CPU 2, G/Ç 4, CPU 2 · B = CPU 3, G/Ç 3, CPU 1. Toplam CPU ihtiyacı 8 birim.

Tek programlıCPUG/ÇÇoklu programlıCPUG/Ç (A)G/Ç (B)AABBABboştaboşta0123456789101112131415bitiş t=15 · CPU %53

Tek programlı: önce A (t = 0–8), sonra B (t = 8–15). G/Ç sırasında CPU boşta: kullanım 8 / 15 ≈ %53.

Tek programlıCPUG/ÇÇoklu programlıCPUG/Ç (A)G/Ç (B)AABBABboştaboştaABA0123456789101112131415bitiş t=15 · CPU %53

Çoklu programlı: A t = 2’de G/Ç’ye gidince CPU hemen B’ye geçer (t = 2–5). A’nın G/Ç’si arka planda sürer.

Tek programlıCPUG/ÇÇoklu programlıCPUG/Ç (A)G/Ç (B)AABBABboştaboştaABAABB0123456789101112131415bitiş t=15 · CPU %53

B t = 5’te G/Ç’ye gider (5–8). A’nın G/Ç’si t = 6’da biter: CPU yalnız 5–6 arasında boşta; A 6–8, B 8–9 çalışır.

Tek programlıCPUG/ÇÇoklu programlıCPUG/Ç (A)G/Ç (B)AABBABboştaboştaABAABB0123456789101112131415bitiş t=15 · CPU %53bitiş t=9 · CPU %89

Aynı iki iş 15 yerine 9 birimde bitti; CPU kullanımı 8 / 9 ≈ %89. Çoklu programlamanın kazancı, CPU ile G/Ç’nin örtüşmesidir.

Tarihçe

4. Nesil: Kişisel Bilgisayarlar

YılGelişme
1974Intel 8080 için CP/M (Gary Kildall): mikrobilgisayarlar için disk tabanlı ilk yaygın İS.
1981IBM PC ve MS-DOS (86-DOS’tan türetildi); BASIC yorumlayıcı ROM’da.
1973–84Xerox PARC’ın GUI fikirleri → Apple Lisa (1983) ve Macintosh (1984): kullanıcı dostu arayüz.
1985–2000Windows 1.0 … 3.x MS-DOS üzerinde grafik ortamdı; Windows 95/98/ME hâlâ MS-DOS tabanlıydı.
1993–Sıfırdan yazılan Windows NT → 2000, XP, 7, 10, 11: bugünkü Windows’un çekirdeği.
1991–Linus Torvalds’ın Linux çekirdeği; 2001’de UNIX tabanlı Mac OS X (Darwin/XNU) → bugünkü macOS.

Fiyatların hızla düşmesi bilgisayarı herkese açtı; İS’nin hedefi "makineyi verimli kullan"dan "kullanıcıya kolaylık"a kaydı.

Tarihçe

5. Nesil: Mobil ve Günümüz

Mobil aygıtlar (1990–)

  • 1990’lar: PDA’lar, Palm OS; 2000’ler: Symbian, BlackBerry OS.
  • 2007 iOS (iPhone), 2008 Android (Linux çekirdeği üzerinde).
  • Windows Phone 2010’da çıktı, 2017’de geliştirmesi durduruldu.
  • Bugün pazarı Android ve iOS paylaşır; dokunmatik arayüz, pil yönetimi, izin modeli öne çıkar.
Sanallaştırma ve bulutHipervizörler (KVM, Hyper-V, Xen); tek sunucuda çok sayıda sanal makine.
KonteynerlerDocker, Kubernetes: aynı çekirdeği paylaşan yalıtılmış ortamlar (namespaces, cgroups).
Heterojen donanımCPU + GPU + NPU; büyük ve küçük çekirdekli hibrit işlemciler.
GüvenlikBellek güvenli diller: Linux 6.1’den beri çekirdekte Rust desteği.

Donanım

Kişisel Bilgisayarın Bileşenleri

CPUBellekEkrandenetleyicisiKlavyedenetleyicisiUSBdenetleyicisiDiskdenetleyicisiMMUVeri yoluMonitörKlavyeYazıcı (USB)SSD / diskAygıtlar →
  • CPU, bellek ve G/Ç aygıtları bir veri yolu üzerinden haberleşir; her aygıtın bir denetleyicisi vardır.
  • MMU (bellek yönetim birimi) CPU içindedir ve sanal adresleri fiziksel adrese çevirir.
  • Gerçek sistemlerde tek ortak hat yerine noktadan noktaya bağlantılar (PCIe) kullanılır; ama kavramsal model aynıdır.

Donanım

İşlemci ve Yazmaçlar

  • Bilgisayarın "beyni": tüm komutları işlemci (CPU) yürütür.
  • Temel döngü: komutu getir (fetch), çöz (decode), yürüt (execute).
  • Bellek yavaş olduğu için değişkenler ve ara sonuçlar yazmaçlarda tutulur: yükle (bellek → yazmaç), sakla (yazmaç → bellek).
  • Her işlemci ailesinin kendi komut kümesi vardır: x86-64 programı ARM’da doğrudan çalışmaz.
  • Performans: saat hızı, çekirdek sayısı, önbellek boyutu, boru hattı derinliği, bellek bant genişliği.
  • İS, bağlam değiştirirken (süreç değişimi) tüm yazmaçları kaydeder ve geri yükler.
Yazmaçx86-64ARM64
Program sayacı: sıradaki komutRIPPC
Yığın işaretçisi: yığının üstüRSPSP
PSW: koşul bitleri, mod, kesme izniRFLAGSPSTATE
Genel amaçlı16 adet31 adet
PC0x1008SP0x7FF0PSWmod, koşul, kesmeR0 … R15ara sonuçlarBellek0x1004komut0x1008komut0x100Ckomut…0x7FF0yığın üstü0x7FF8yığın

Donanım

Çok Çekirdekli Yongalar

(a) Paylaşımlı L2Çekirdek 1L1Çekirdek 2L1Çekirdek 3L1Çekirdek 4L1Paylaşımlı L2(b) Çekirdeğe özel L2Çekirdek 1L2Çekirdek 2L2Çekirdek 3L2Çekirdek 4L2(c) Günümüz: özel L1+L2, ortak L3Çekirdek 1L1L2Çekirdek 2L1L2Çekirdek 3L1L2Çekirdek 4L1L2Paylaşımlı L3 (LLC)
Çok çekirdekBir yongada birden çok bağımsız CPU; İS her birini ayrı işlemci olarak görür ve çizelgeler.
SMT / Hyper-ThreadingBir çekirdek iki donanım iş parçacığı çalıştırır; İS’ye iki "mantıksal CPU" görünür ama kaynakları paylaşırlar.
Hibrit çekirdeklerPerformans (P) ve verimlilik (E) çekirdekleri (ARM big.LITTLE, Intel 2021+): çizelgeleyici hangisini seçeceğini bilmelidir.

İS açısından sonuç: paralellik, senkronizasyon ve önbellek tutarlılığı sorunları.

Donanım

Bellek Hiyerarşisi

YazmaçlarÖnbellek L1/L2/L3Ana bellek (DRAM)SSD (NVMe)Sabit disk (HDD)Arşiv: teyp, buluthızlıpahalıbüyükucuz
DüzeyErişim (yakl.)Kapasite (tipik)
Yazmaçlar< 1 ns< 1 KB
L1 önbellek~1 ns32–64 KB
L2 / L33–20 ns1–100+ MB
DRAM60–100 ns8–64 GB
NVMe SSD20–100 µs0,5–4 TB
HDD5–10 ms2–24 TB

DRAM ve üstü uçucudur (güç gidince silinir); SSD ve HDD kalıcıdır. Değerler 2026 itibarıyla yaklaşık büyüklüklerdir. Her düzey altındakinin önbelleği gibi çalışır: yerellik sayesinde erişimlerin çoğu üstteki hızlı düzeylerde karşılanır.

G/Ç

Üç G/Ç Yöntemi

Her G/Ç aygıtının bir denetleyicisi vardır; çekirdekteki aygıt sürücüsü denetleyicinin yazmaçlarına komut yazar, durumunu okur. İşin bitip bitmediği üç yoldan öğrenilir:

YöntemTemel fark
Yoklama (polling)CPU, aygıt hazır olana kadar durum yazmacını döngüde okur: beklerken başka iş yapamaz (meşgul bekleme).
Kesme (interrupt)Aygıt her iş biriminin sonunda CPU’ya sinyal gönderir; CPU arada başka süreci çalıştırır.
DMA (doğrudan bellek erişimi)Denetleyici bütün bloğu belleğe kendisi taşır; CPU yalnızca başta (programlama) ve sonda (tek kesme) devreye girer.
Aygıttan gelen kesme ile yürütülen komutun kendisinden doğan tuzak (sıfıra bölme, sayfa hatası, sistem çağrısı) aynı yolla çekirdeğe geçer: işlemci çekirdek moduna girer ve tablodaki işleyiciye atlar.

İS Çeşitleri

İşletim Sistemi Çeşitleri (1)

Anabilgisayar (mainframe)Çok yüksek G/Ç kapasitesi, güvenilirlik ve erişilebilirlik; toplu iş, işlem (transaction) ve zaman paylaşımı. Bankalar, havayolları. IBM z/OS, z/VM, Linux on Z, Unisys MCP, Fujitsu BS2000.
Sunucu (server)Ağ üzerinden çok kullanıcıya web, veritabanı, dosya, e-posta hizmeti. Veri merkezleri, bulut, sanallaştırma (KVM, Hyper-V), konteynerler. Linux, Windows Server, FreeBSD.
Çok işlemcili (multiprocessor)Birden çok çekirdek/soket; işleri paralel yürütür, senkronizasyon ve NUMA ile uğraşır. Bugün tüm genel amaçlı İS’ler bu sınıftadır. Linux, Windows, macOS.
Kişisel (personal)Tek kullanıcı, iyi GUI, çoklu görev; tarayıcı, ofis, oyun, dosya yönetimi. Windows 11, macOS, Linux dağıtımları, ChromeOS.

İS Çeşitleri

İşletim Sistemi Çeşitleri (2)

Mobil (handheld)Dokunmatik arayüz, pil ve ısı yönetimi, sensörler, uygulama mağazası ve izin modeli. Android, iOS/iPadOS, HarmonyOS. (Windows Phone 2017’de sona erdi.)
Gömülü (embedded)Araçlar, ev aletleri, ağ aygıtları, uçaklar; genellikle kullanıcı yazılım yüklemez, sistem flash’ta sabittir. Gömülü Linux (Yocto), Zephyr, FreeRTOS, QNX, VxWorks.
Algılayıcı düğümü (sensor node)Birkaç on KB RAM, pil ile yıllarca çalışma, olay güdümlü yapı, düşük güçlü radyo (802.15.4, BLE). IoT ve M2M ağları. Contiki-NG, RIOT, Zephyr; TinyOS artık tarihsel.
Akıllı kart (smart card)Çok kısıtlı CPU ve bellek; kimlik doğrulama, ödeme, kriptografi, güvenli saklama. Banka kartı, SIM/eSIM, kimlik kartı. Java Card, MULTOS.
1 KB1 MB1 GB1 TBtipik RAM (logaritmik) →akıllı kartalgılayıcı düğümügömülümobilkişiselsunucuanabilgisayar

İS Çeşitleri

Gerçek Zamanlı İşletim Sistemleri

Katı: fren denetimiher 5 ms, 2 ms işYumuşak: video karesison tarih ~16,7 msgecikti → kare atlandıson tarih0 ms5 ms10 ms15 ms20 ms
  • Önemli olan hız değil, öngörülebilirlik: iş belirli bir son tarihten (deadline) önce bitmelidir.
  • Katı (hard): son tarihi kaçırmak felakettir (fren, hava yastığı, uçuş kontrolü, endüstriyel robot).
  • Yumuşak (soft): ara sıra kaçırmak kabul edilir, kalite düşer (ses/video akışı, oyun).
  • Örnekler: VxWorks (Mars gezginleri), QNX (araç sistemleri), FreeRTOS, Zephyr.
  • Linux’un PREEMPT_RT yamaları 2024’te (6.12) ana çekirdeğe katıldı; eski RTLinux projesi sona erdi.
  • Ses, video, hareket ve algılayıcı verisi işleyen; tren kontrolü, savunma gibi alanlarda kullanılır.

Temel Kavramlar

Politika ve Mekanizma

  • Politika (policy): ne yapılacak?
  • Mekanizma (mechanism): nasıl yapılacak?
  • İkisini ayırmak temel bir tasarım ilkesidir: politika kararları sonradan değiştiğinde mekanizmayı yeniden yazmak gerekmez → en yüksek esneklik.
Örnek: Linux’ta çizelgeleme sınıfı sched_setscheduler() ile, G/Ç çizelgeleyicisi /sys üzerinden çalışırken değiştirilebilir; çekirdek kodu değişmez.
Mekanizma (sabit çekirdek kodu)zamanlayıcı kesmesi → bağlam değiştirmedilim = 4 msdilim = 10 mspolitika takılırdeğiştirilebilir
MekanizmaPolitika
Zamanlayıcı kesmesiZaman dilimi kaç ms olmalı?
Öncelikli çizelgeleyiciHangi süreç yüksek öncelikli?
Dosya izin bitleri (rwx)Kime hangi izin verilecek?
Sayfa yer değiştirme altyapısıHangi sayfa dışarı atılacak?
cgroupsHangi konteynere ne kadar CPU/bellek?

İS tasarımı, bu dengeleri kurmak için mühendislik kadar yaratıcılık da gerektirir.

Temel Kavramlar

MS-DOS ve FreeBSD

(a) MS-DOS açılıştaserbest bellekkomut yorumlayıcıçekirdek(b) MS-DOS program çalışırkenserbest belleksüreçyorumlayıcı (kalıcı kısım)çekirdek(c) FreeBSD: çoklu süreçsüreç Dserbest belleksüreç Cyorumlayıcısüreç Bçekirdek

MS-DOS: tek görevli, tek bellek alanı. Açılışta kabuk (COMMAND.COM) yüklenir; program onun geçici kısmının üzerine yazılarak yüklenir; bitince kabuk kendini diskten yeniden yükler. Çoklu görev ve koruma yoktur.

FreeBSD (UNIX türevi): çok görevli. Kullanıcı giriş yapınca kabuk başlar; kabuk fork() ile yeni süreç yaratır, exec() ile programı o sürece yükler; sonra programı bekler ya da (& ile) arka planda çalıştırıp komut almaya devam eder.

Temel Kavramlar · Animasyon

Çalıştırılabilir Dosya Oluşturma

kod.cÖnişlemcikod.iDerleyicikod.sAssemblerkod.oBağlayıcıprog (ELF)Yükleyicisüreçlibc.so, diğer.o

Kaynak dosya kod.c: insanın okuduğu C kodu.

kod.cÖnişlemcikod.iDerleyicikod.sAssemblerkod.oBağlayıcıprog (ELF)Yükleyicisüreçlibc.so, diğer.o

Önişlemci (gcc -E): #include ile başlık dosyalarını ekler, makroları genişletir, #ifdef ile koşullu derlemeyi çözer → kod.i.

kod.cÖnişlemcikod.iDerleyicikod.sAssemblerkod.oBağlayıcıprog (ELF)Yükleyicisüreçlibc.so, diğer.o

Derleyici (gcc -S): C kodunu hedef işlemcinin assembly diline çevirir, en iyileme yapar → kod.s.

kod.cÖnişlemcikod.iDerleyicikod.sAssemblerkod.oBağlayıcıprog (ELF)Yükleyicisüreçlibc.so, diğer.o

Assembler (gcc -c): assembly’yi makine koduna çevirir → nesne dosyası kod.o. Dış işlevlerin (printf) adresleri henüz belli değildir.

kod.cÖnişlemcikod.iDerleyicikod.sAssemblerkod.oBağlayıcıprog (ELF)Yükleyicisüreçlibc.so, diğer.o

Bağlayıcı (gcc kod.o diger.o -o prog): nesne dosyalarını ve kütüphaneleri birleştirir, adresleri çözer → çalıştırılabilir dosya (Linux: ELF, Windows: PE/.exe).

kod.cÖnişlemcikod.iDerleyicikod.sAssemblerkod.oBağlayıcıprog (ELF)Yükleyicisüreçlibc.so, diğer.o

./prog: kabuk fork + exec yapar; çekirdeğin yükleyicisi ELF’i belleğe eşler, dinamik bağlayıcı libc.so’yu bağlar ve program bir süreç olarak çalışır.

Temel Kavramlar

Metrik Birimler

ÜsAdSembolÜsAdSembol
10−3milim103kilok
10−6mikroµ106megaM
10−9nanon109gigaG
10−12pikop1012teraT
10−15femtof1015petaP
10−18attoa1018eksaE
İkili (IEC)Değer
1 KiB (kibibayt)210 = 1024 B
1 MiB220 B
1 GiB230 B
1 TiB240 B
Bellek genelde ikili (16 GiB RAM), disk ve ağ ondalık ölçülür: 1 TB = 1012 B ≈ 0,91 TiB; 1 Gb/s = 109 bit/s. Bayt B, bit b.
1 ns1 µs1 ms1 sL1 isabetiDRAMbağlam değiştirmeNVMe okumaHDD erişimigöz kırpmaher çentik 1000 kat

Özet

Kontrol Soruları

  1. Kullanıcı programı ayrıcalıklı bir komut çalıştırırsa ne olur?
  2. Çoklu programlama CPU kullanımını neden artırır? Gerçek paralellikten farkı nedir?
  3. 4 KB’lık bir disk bloğunu belleğe almak için yoklama, kesme ve DMA’dan hangisi uygundur? Neden?
  4. Bellek hiyerarşisinde üst düzeyler neden küçük, alt düzeyler neden büyüktür? Hiyerarşi neden işe yarar?
  5. Bağlam değiştirmede İS neden tüm yazmaçları kaydetmek zorundadır?
  6. Politika ile mekanizmayı bir örnekle ayırın.
Cevapları göster
  1. İşlemci istisna (trap) üretir; çekirdek genelde süreci sonlandırır.
  2. G/Ç beklenirken CPU başka işi çalıştırır; tek CPU’da işler iç içe ilerler, aynı anda değil.
  3. DMA: tüm blok CPU’yu meşgul etmeden taşınır, sonunda tek kesme gelir.
  4. Hızlı bellek pahalıdır ve az yer tutar, ucuz bellek yavaştır. Yerellik sayesinde erişimlerin çoğu küçük ve hızlı üst düzeylerde karşılanır.
  5. Yazmaçlar CPU’da tek takımdır ve sıradaki süreç onları ezer; kesilen süreç aynı PC, SP ve ara değerlerle kaldığı yerden sürmelidir.
  6. Zamanlayıcı kesmesi mekanizma, zaman dilimi uzunluğu politikadır.

Özet

Kaynaklar

  • A. Silberschatz, P. B. Galvin, G. Gagne, Operating System Concepts, 10. baskı, Wiley, 2018.
  • A. S. Tanenbaum, H. Bos, Modern Operating Systems, 4. baskı, Pearson, 2014; 5. baskı, 2023.
  • R. H. Arpaci-Dusseau, A. C. Arpaci-Dusseau, Operating Systems: Three Easy Pieces (OSTEP), sürüm 1.10, pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP.
  • Linux kılavuz sayfaları: syscall(2), fork(2), execve(2), proc(5).

Son

Bölüm 1: Giriş
Sonraki bölüm: İşletim Sistemi Yapıları · Terim sözlüğü
1 / 1