Mikroişlemciler: Terim Sözlüğü
Sunumlarda geçen her İngilizce terim, sunumlarda kullanılan tek Türkçe karşılığı ve kısa tanımı. Bölüm sütunu, terimin ayrıntılı anlatıldığı slayda bağlanır. Karşılıklar Bilgisayar ve Programlamaya Giriş, İşletim Sistemleri ve Java sözlükleriyle uyumludur. Komut, yazmaç ve pin adları (MOV, AX, ALE…) olduğu gibi kullanılır.
| İngilizce | Türkçe | Bölüm |
|---|---|---|
| .COM program | .COM programıTek kesimde çalışan, ORG 100h ile başlayan en çok 64 KB'lık DOS programı. | 3 · Assembly |
| above / below | büyük / küçük (işaretsiz; above / below)İşaretsiz karşılaştırmanın sonuçları (JA, JB). | 7 · Akış Kontrolü |
| accumulator | akümülatörAritmetik işlemlerde örtük işlenen ve sonuç yazmacı olarak kullanılan AX. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| address bus | adres yoluİşlemcinin erişeceği bellek ya da G/Ç adresini taşıyan tek yönlü yol; 8086'da 20 bit. | 1 · 8086 Mimarisi |
| addressing mode | adresleme moduBir komutun işleneninin yerini (yazmaç, komut içi, bellek) belirleme biçimi. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| aligned / unaligned access | hizalı / hizasız erişimBir sözcüğe çift adresten (tek yol döngüsü) ya da tek adresten (iki yol döngüsü) erişim. | 2 · 8086 Pinler |
| arithmetic instruction | aritmetik komutToplama, çıkarma, çarpma, bölme yapan komutlar. | 10 · Komut Kümesi |
| arithmetic logic unit (ALU) | aritmetik-mantık birimi (ALU)Toplama, çıkarma, AND, OR gibi aritmetik ve mantıksal işlemleri yapan birim. | 1 · 8086 Mimarisi |
| array | diziBellekte ardışık yerleşmiş aynı türden öğeler. | 4 · Değişkenler |
| ASCII | ASCIIKarakterlere 0–127 arası kod veren standart; ör. 'A' = 41h. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| assembler | assemblerAssembly kaynak kodunu makine koduna çeviren program (MASM, NASM, emu8086…). | 3 · Assembly |
| assembly language | assembly (assembly dili)Makine komutlarını anımsatıcılarla yazan, işlemciye bağımlı alt düzey dil. | 1 · Programlama Dilleri |
| attribute byte | öznitelik baytıMetin modunda bir karakterin ön ve arka plan rengini belirten bayt. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| auxiliary carry flag (AF) | yardımcı elde bayrağı (AF)Düşük nibble'dan (bit 3'ten bit 4'e) elde ya da ödünç olduğunu gösteren bayrak; BCD düzeltmesinde kullanılır. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| base (radix) | tabanBir sayı sisteminde kullanılan rakam sayısı (2, 8, 10, 16). | 3 · Sayı Sistemleri |
| base pointer (BP) | taban işaretçisi (BP)Yığın çerçevesindeki parametre ve yerel değişkenlere erişmek için kullanılan yazmaç. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| base register | taban yazmacıDolaylı adreslemede adresin taban kısmını tutan BX ya da BP. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| based / indexed addressing | tabanlı / indisli adreslemeEtkin adresin taban ya da indis yazmacı ile yer değiştirmenin toplamı olduğu modlar. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| BCD (binary-coded decimal) | ikili kodlu onluk (BCD)Her onluk basamağın ayrı bir 4 bitlik grupta tutulduğu kodlama. | 3 · Sayı Sistemleri |
| BCD adjustment | BCD düzeltmesiİkili toplama/çıkarma sonucunu geçerli BCD'ye çeviren işlem (DAA, AAA…). | 6 · Aritmetik ve Mantıksal İşlemler |
| binary | ikili0 ve 1 rakamlarından oluşan 2 tabanlı sayı sistemi; b sonekiyle yazılır. | 3 · Sayı Sistemleri |
| bit | bitİkili sistemin tek basamağı; 0 ya da 1. | 3 · Sayı Sistemleri |
| borrow | ödünçÇıkarmada bir üst basamaktan alınan değer; 8086'da CF ile gösterilir. | 3 · Sayı Sistemleri |
| branch | dallanmaProgram akışını sıradaki komut yerine başka bir adrese aktaran her komut (JMP, Jcc, CALL, RET, INT). | 1 · 8086 Mimarisi |
| branch prediction | dallanma tahminiBir dallanmanın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini önceden kestirerek boru hattını dolu tutma. | 1 · Giriş |
| buffer (bus transceiver) | tamponYoldaki sinyalleri güçlendiren ve yönünü belirleyen devre (8286). | 2 · 8086 Pinler |
| bus | yolBirimler arasında adres, veri ve kontrol bilgisini taşıyan paralel hat grubu. | 1 · 8086 Mimarisi |
| bus controller | yol denetleyicisiMaksimum modda kontrol sinyallerini üreten yonga (8288). | 2 · 8086 Pinler |
| bus cycle | yol döngüsüBir bellek ya da G/Ç okuma/yazma işlemi; 8086'da en az dört T durumu (T1–T4). | 2 · 8086 Pinler |
| bus interface unit (BIU) | yol arayüz birimi (BIU)8086'da komut getirme, adres hesaplama ve yol işlemlerini yürüten birim. | 1 · 8086 Mimarisi |
| byte | bayt8 bitten oluşan veri birimi. | 3 · Sayı Sistemleri |
| BIOS | BIOSAnakarttaki ROM'da bulunan, donanımı doğrudan süren temel G/Ç yordamları. | 5 · Kesmeler |
| BIOS data area | BIOS veri alanı0040h kesimindeki, BIOS'un aygıt durumlarını tuttuğu bellek bölgesi. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| cache | önbellekSık kullanılan veriyi işlemciye yakın tutan küçük ve hızlı bellek. | 1 · Giriş |
| carry | eldeBir basamaktaki toplamın bir üst basamağa aktarılan kısmı. | 3 · Sayı Sistemleri |
| carry flag (CF) | elde bayrağı (CF)İşaretsiz işlemde en üst bitten elde ya da ödünç çıktığını gösteren bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| central processing unit (CPU) | merkezî işlem birimi (CPU)Komutları getirip çözen ve yürüten, yazmaçlar, ALU ve kontrol biriminden oluşan birim. | 1 · Giriş |
| chip | yongaTümleşik devrenin üretildiği yarı iletken parça. | 1 · Giriş |
| clock cycle | saat turu (tur)Saat sinyalinin bir periyodu; 8086'da T durumu olarak da anılır. | 1 · Giriş |
| clock generator | saat üreteci8086'ya CLK, READY ve RESET sinyallerini sağlayan yonga (8284A). | 2 · 8086 Pinler |
| clock signal | saat sinyaliİşlemcinin tüm işlemlerini eş zamanlayan kare dalga. | 1 · Giriş |
| clock speed (frequency) | saat hızı (frekansı)Saniyedeki saat turu sayısı; Hz cinsinden ölçülür. | 1 · Giriş |
| code / data / stack / extra segment | kod / veri / yığın / ek kesimCS, DS, SS ve ES yazmaçlarının gösterdiği dört etkin kesim. | 1 · 8086 Mimarisi |
| comment | yorumNoktalı virgülden sonra yazılan, assembler'ın yok saydığı açıklama. | 1 · Programlama Dilleri |
| comparison (CMP) | karşılaştırma (CMP)İki işleneni çıkarıp yalnız bayrakları ayarlayan işlem. | 7 · Akış Kontrolü |
| compiler | derleyiciYüksek seviyeli kaynak kodu bütün olarak makine koduna çeviren program. | 1 · Programlama Dilleri |
| constant (EQU) | sabit (EQU)Bellekte yer kaplamayan, derleme anında yerine konan ad. | 4 · Değişkenler |
| control bus | kontrol yoluOkuma, yazma, bellek/G/Ç seçimi gibi kontrol sinyallerini taşıyan yol. | 1 · 8086 Mimarisi |
| control character | kontrol karakteriEkrana yazılmayıp imleci ya da yazıcıyı yöneten karakter (CR, LF, BS, BEL). | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| control flag | kontrol bayrağıİşlemcinin davranışını belirleyen ve programcının ayarladığı TF, IF, DF bayrakları. | 1 · 8086 Mimarisi |
| control signal | kontrol sinyaliOkuma, yazma, bellek/G/Ç seçimi gibi işlemleri yöneten işaret. | 1 · Giriş |
| control unit (CU) | kontrol birimi (CU)Komutları çözen ve diğer birimlere ne zaman ne yapacaklarını bildiren kontrol sinyallerini üreten birim. | 1 · Giriş |
| control word (8255) | kontrol sözcüğü8255 PPI'nin portlarının modunu ve yönünü belirleyen bayt. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| counter register | sayaç yazmacıLOOP, REP ve kaydırma komutlarında sayaç olarak kullanılan CX. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| cursor | imleçEkranda sonraki karakterin yazılacağı konum. | 5 · emu8086.inc Kütüphanesi |
| cycles per instruction (CPI) | komut başına tur (CPI)Bir komutun ortalama kaç saat turunda tamamlandığı. | 1 · Giriş |
| CISC | CISC (karmaşık komut kümeli bilgisayar)Çok sayıda, değişken uzunlukta ve karmaşık komut sunan işlemci tasarımı. | 1 · Giriş |
| data bus | veri yoluİşlemci ile bellek/G/Ç arasında veriyi iki yönlü taşıyan yol; 8086'da 16 bit. | 1 · 8086 Mimarisi |
| data definition (DB / DW / DD) | veri tanımlama (DB / DW / DD)Bellekte bayt, sözcük ya da çift sözcük yer ayıran direktifler. | 4 · Değişkenler |
| data transfer instruction | veri taşıma komutuYazmaç, bellek, yığın ve G/Ç arasında veri kopyalayan komutlar (MOV, XCHG, PUSH…). | 10 · Komut Kümesi |
| data type specifier (byte ptr / word ptr) | veri türü belirtici (byte ptr / word ptr)Bellek işleneninin bayt mı sözcük mü olduğunu belirten ek. | 4 · Bellek Erişimi |
| decimal | onluk10 tabanlı sayı sistemi; assembly'de soneksiz sayılar onluktur. | 3 · Sayı Sistemleri |
| default segment | varsayılan kesimBir bellek erişiminde kesim öneki yoksa kullanılan kesim (ör. BP için SS). | 1 · 8086 Mimarisi |
| digit | basamakSayıdaki her rakam konumu; değeri taban üzeri konumdur. | 3 · Sayı Sistemleri |
| digital signal processor (DSP) | sayısal sinyal işlemcisi (DSP)Çarp-topla gibi sinyal işleme işlemlerine özelleşmiş işlemci. | 1 · Giriş |
| direct addressing | doğrudan adreslemeBellek işleneninin bağıl konumunun komutta sabit olarak verildiği mod. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| direction flag (DF) | yön bayrağı (DF)Dizgi komutlarında SI/DI'nin artacağını (0) ya da azalacağını (1) belirleyen bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| directive | direktifMakine kodu üretmeyen, assembler'a bilgi veren ifade (ORG, DB, PROC, END…). | 4 · Değişkenler |
| displacement | yer değiştirmeEtkin adres hesabına eklenen, komutun içindeki 8 ya da 16 bitlik işaretli sabit (d8/d16). | 4 · Bellek Erişimi |
| dividend / divisor / quotient / remainder | bölünen / bölen / bölüm / kalanBölme işleminin öğeleri. | 6 · Aritmetik ve Mantıksal İşlemler |
| DMA (direct memory access) | doğrudan bellek erişimi (DMA)Bir aygıtın işlemciyi atlayarak belleğe doğrudan veri aktarması; HOLD/HLDA ile istenir. | 2 · 8086 Pinler |
| double word | çift sözcük32 bitlik (4 baytlık) veri birimi; DD ile tanımlanır. | 4 · Değişkenler |
| duty cycle | görev çevrimi (duty cycle)Saat sinyalinin bir periyotta yüksek kaldığı sürenin oranı; 8086 için %33. | 2 · 8086 Pinler |
| DIP (dual in-line package) | DIP paketiİki sıra pinli tümleşik devre paketi; 8086 40 pinli DIP olarak üretilir. | 2 · 8086 Pinler |
| effective address (EA) | etkin adres (EA)Taban + indis + yer değiştirme ile hesaplanan bağıl konum. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| emulator | öykünücüBir işlemciyi yazılımla taklit eden program; emu8086 bir 8086 öykünücüsüdür. | 3 · Assembly |
| encoder / decoder | kodlayıcı / çözücüBilgiyi bir koddan diğerine çeviren devre ya da program. | 1 · Programlama Dilleri |
| end of interrupt (EOI) | kesme sonu (EOI)ISR'nin bittiğini 8259A'ya bildiren komut. | 5 · Kesmeler |
| exception | istisnaİşlemcinin kendisinin ürettiği kesme (ör. sıfıra bölme, INT 0). | 5 · Kesmeler |
| exchange (XCHG) | takas (XCHG)İki işlenenin içeriğinin yer değiştirmesi. | 4 · Bellek Erişimi |
| executable file | çalıştırılabilir dosyaBağlama sonucunda oluşan, doğrudan yüklenip çalıştırılabilen dosya (.COM, .EXE). | 1 · Programlama Dilleri |
| execution unit (EU) | yürütme birimi (EU)8086'da komutları çözen ve yürüten, ALU ile genel yazmaçları içeren birim. | 1 · 8086 Mimarisi |
| fetch / decode / execute | getir / çöz / yürütKomutu bellekten alma, ne yapacağını belirleme ve işlemi gerçekleştirme aşamaları. | 1 · Giriş |
| fixed-point number | sabit noktalı sayıKesir noktasının yeri önceden belirlenmiş ikili sayı. | 3 · Sayı Sistemleri |
| flag | bayrakBir işlemin sonucunu ya da işlemcinin davranışını gösteren tek bitlik gösterge. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| flags register (FLAGS) | bayrak yazmacı (FLAGS)Durum ve kontrol bayraklarını tutan 16 bitlik yazmaç. | 1 · 8086 Mimarisi |
| flip-flop | flip-flopBir biti saklayan, saat kenarıyla durum değiştiren temel bellek devresi. | 3 · Sayı Sistemleri |
| floating-point number (IEEE 754) | kayan noktalı sayı (IEEE 754)İşaret, üs ve kesirden oluşan, ondalıklı değerleri yaklaşık tutan biçim. | 3 · Sayı Sistemleri |
| floating-point unit (FPU) | kayan nokta birimi (FPU)Kayan noktalı sayılarla aritmetik yapan işlemci birimi; 8086'da ayrı 8087 yongasıdır. | 1 · Giriş |
| flow control | akış kontrolüKomutların yürütülme sırasını atlama ve döngülerle değiştirme. | 7 · Akış Kontrolü |
| general-purpose register | genel amaçlı yazmaçVeri ve adres için serbestçe kullanılabilen AX, BX, CX, DX (ve SP, BP, SI, DI) yazmaçları. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| graphics processing unit (GPU) | grafik işlemcisi (GPU)Çok sayıda paralel çekirdekle görüntü ve vektör hesapları yapan işlemci. | 1 · Giriş |
| Gray code | Gray koduArdışık değerleri arasında yalnız bir bitin değiştiği kodlama. | 3 · Sayı Sistemleri |
| greater / less | büyük / küçük (işaretli; greater / less)İşaretli karşılaştırmanın sonuçları (JG, JL). | 7 · Akış Kontrolü |
| handshaking | el sıkışmaAygıt ile işlemcinin hazır/meşgul bitleriyle veri aktarımını eşlemesi. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| hardware / software interrupt | donanım / yazılım kesmesiBir aygıtın INTR/NMI ile ya da programın INT komutuyla başlattığı kesme. | 5 · Kesmeler |
| hexadecimal | onaltılık0–9 ve A–F rakamlarından oluşan 16 tabanlı sayı sistemi; h sonekiyle yazılır. | 3 · Sayı Sistemleri |
| high / low byte | yüksek / düşük bayt16 bitlik bir değerin üst 8 biti (AH) ve alt 8 biti (AL). | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| high-level / low-level language | yüksek / düşük seviyeli dilDonanımdan bağımsız, okunaklı diller ile donanıma yakın diller. | 1 · Programlama Dilleri |
| immediate addressing | anlık adreslemeİşlenenin değerinin komutun içinde verildiği adresleme modu. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| immediate value | anlık değerKomutun içinde sabit olarak bulunan işlenen; kesim yazmacına doğrudan yüklenemez. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| implicit operand | örtük işlenenKomutta yazılmadan kullanılan işlenen (ör. MUL'de AX). | 3 · Assembly |
| index register | indis yazmacıDizi ve dizgi erişiminde konum tutan SI ve DI yazmaçları. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| initial value | ilk değerDeğişkene tanımlanırken verilen değer. | 4 · Değişkenler |
| instruction | komutİşlemcinin yürüttüğü tek bir makine işlemi; assembly'de bir satıra karşılık gelir. | 3 · Assembly |
| instruction cycle | komut döngüsüİşlemcinin her komut için yinelediği getir–çöz–yürüt adımları. | 1 · Giriş |
| instruction decoder | komut çözücüMakine kodunu kontrol sinyallerine ve mikro işlemlere çeviren devre. | 1 · 8086 Mimarisi |
| instruction format | komut biçimiBir makine komutunun alanlarının (işlem kodu, ModR/M, yer değiştirme, anlık veri) düzeni. | 10 · Komut Kümesi |
| instruction pointer (IP) | komut işaretçisi (IP)Sıradaki komutun kod kesimi içindeki bağıl konumunu tutan 8086 yazmacı. | 1 · 8086 Mimarisi |
| instruction register | komut yazmacıÇözülmekte olan komutu geçici olarak tutan iç yazmaç. | 1 · 8086 Mimarisi |
| instruction set | komut kümesiBir işlemcinin yürütebildiği komutların tümü. | 10 · Komut Kümesi |
| integrated circuit (IC) | tümleşik devre (IC)Çok sayıda transistörün tek bir yarı iletken yonga üzerinde üretildiği devre. | 1 · Giriş |
| interpreter | yorumlayıcıKaynak kodu satır satır okuyup çalıştıran program. | 1 · Programlama Dilleri |
| interrupt | kesmeİşlemcinin o anki işini bırakıp özel bir yordamı çalıştırmasını sağlayan olay. | 5 · Kesmeler |
| interrupt acknowledge (INTA) | kesme onayı (INTA)İşlemcinin INTR isteğini kabul edip kesme tipini okuduğu yol döngüleri. | 2 · 8086 Pinler |
| interrupt flag (IF) | kesme bayrağı (IF)Maskelenebilir donanım kesmelerinin kabul edilip edilmeyeceğini belirleyen bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| interrupt service routine (ISR) | kesme hizmet yordamı (ISR)Bir kesme oluştuğunda çalıştırılan ve IRET ile biten yordam. | 5 · Kesmeler |
| interrupt vector | kesme vektörüBir kesme tipinin hizmet yordamının adresi (IP ve CS). | 5 · Kesmeler |
| interrupt vector table (IVT) | kesme vektör tablosu (IVT)Belleğin ilk 1 KB'ında her kesme tipi için 4 baytlık CS:IP adresi tutan tablo. | 5 · Kesmeler |
| jump | atlamaYürütmenin başka bir adresten devam etmesi (JMP, Jcc). | 7 · Akış Kontrolü |
| jump displacement | uzaklıkAtlama hedefinin, atlamadan sonraki komutun adresine göre işaretli farkı. | 7 · Akış Kontrolü |
| keyboard buffer | klavye tamponuBIOS veri alanında basılan tuşların ASCII ve tarama kodlarını tutan dairesel tampon. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| label | etiketBir adrese verilen ve atlama/çağrı hedefi olarak kullanılan ad. | 7 · Akış Kontrolü |
| latch | kilitALE darbesiyle adresi yakalayıp yol döngüsü boyunca tutan devre (8282/74LS373). | 2 · 8086 Pinler |
| library | kütüphaneHazır makro ve prosedürleri içeren, INCLUDE ile eklenen dosya. | 5 · emu8086.inc Kütüphanesi |
| linker | bağlayıcıNesne dosyalarını ve kütüphaneleri birleştirip çalıştırılabilir dosya üreten program. | 1 · Programlama Dilleri |
| listing file | liste (listing) çıktısıHer kaynak satırının adresini ve makine kodunu gösteren assembler çıktısı. | 1 · Programlama Dilleri |
| little-endian / big-endian | little-endian / big-endianÇok baytlı değerin düşük baytını ya da yüksek baytını düşük adrese yazma düzeni; 8086 little-endian'dır. | 3 · Sayı Sistemleri |
| loader | yükleyiciÇalıştırılabilir dosyayı belleğe yerleştirip çalıştıran işletim sistemi parçası. | 1 · Programlama Dilleri |
| LOCAL directive | LOCAL direktifiMakro içindeki etiketlerin her genişletmede benzersiz adlarla değiştirilmesini sağlayan direktif. | 8 · Makrolar |
| local variable | yerel değişkenYalnız prosedür çalışırken yığında yer alan değişken. | 8 · Yığın |
| logical / arithmetic shift | mantıksal / aritmetik kaydırmaBoşalan bite 0 koyan ve işaret bitini koruyan sağa kaydırmalar (SHR / SAR). | 10 · Komut Kümesi |
| logical instruction | mantık komutuBit düzeyinde AND, OR, XOR, NOT, TEST işlemleri yapan komutlar. | 10 · Komut Kümesi |
| loop | döngüBir komut grubunun koşul sağlanana kadar yinelenmesi (LOOP, CX). | 7 · Akış Kontrolü |
| LIFO (last in, first out) | LIFO (son giren ilk çıkar)En son konan öğenin ilk alındığı düzen. | 8 · Yığın |
| machine code | makine koduBir programın işlemcinin yürüttüğü ikili (genellikle onaltılık gösterilen) baytları. | 1 · Programlama Dilleri |
| machine language | makine diliİşlemcinin doğrudan çalıştırdığı 0 ve 1'lerden oluşan komutlar. | 1 · Programlama Dilleri |
| macro | makroMACRO/ENDM ile tanımlanan ve her kullanımda yerine gövdesi yazılan kod kalıbı. | 8 · Makrolar |
| macro expansion | makro genişletmeAssembler'ın makro çağrısının yerine gövdeyi parametrelerle koyması. | 8 · Makrolar |
| maskable / non-maskable interrupt (INTR / NMI) | maskelenebilir / maskelenemez kesmeIF bayrağıyla engellenebilen ve engellenemeyen donanım kesmeleri. | 2 · 8086 Pinler |
| masking | maskelemeAND/OR/XOR ile bir değerin seçilen bitlerini silme, kurma ya da ters çevirme. | 6 · Aritmetik ve Mantıksal İşlemler |
| memory | bellekProgram ve verilerin bayt bayt adreslenerek saklandığı birim. | 4 · Bellek Erişimi |
| memory bank | bellek bankası8086 belleğinin çift ve tek adresli iki 512 KB'lık yarısı. | 2 · 8086 Pinler |
| memory hierarchy | bellek hiyerarşisiYazmaçtan diske hızlı-küçük düzeylerden yavaş-büyük düzeylere bellek katmanları. | 1 · Giriş |
| microcode | mikrokodKarmaşık komutları iç adımlara çeviren, kontrol biriminde saklı mikro program. | 1 · 8086 Mimarisi |
| microcontroller (MCU) | mikrodenetleyici (MCU)CPU ile birlikte RAM, Flash ve G/Ç birimlerini aynı yongada taşıyan denetim amaçlı işlemci. | 1 · Giriş |
| microprocessor | mikroişlemciBir bilgisayarın merkezî işlem birimini tek bir yonga üzerinde gerçekleştiren tümleşik devre. | 1 · Giriş |
| minimum / maximum mode | minimum / maksimum modMN/MX' pinine göre 8086'nın kontrol sinyallerini kendisinin ya da 8288'in ürettiği çalışma modları. | 2 · 8086 Pinler |
| mnemonic | anımsatıcıBir makine komutunu temsil eden kısa ad (MOV, ADD, JMP…). | 1 · Programlama Dilleri |
| ModR/M byte | ModR/M baytıKomut kodlamasında işlenenleri ve adresleme modunu belirten MOD, REG, R/M alanlarından oluşan bayt. | 10 · Komut Kümesi |
| most / least significant bit (MSB / LSB) | en anlamlı / en az anlamlı bit (MSB / LSB)Bir sayının en soldaki ve en sağdaki biti. | 3 · Sayı Sistemleri |
| multiplexed display scanning | çoklamalı taramaGöstergelerin sırayla ve hızla yakılarak ortak hatların paylaşılması. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| multiplexing | çoklamaAynı pinlerin farklı zamanlarda adres ve veri taşıması (AD0–AD15). | 2 · 8086 Pinler |
| multiplication / division | çarpma / bölmeMUL/IMUL ve DIV/IDIV komutlarının işlemi; sonuç AX ya da DX:AX'te. | 6 · Aritmetik ve Mantıksal İşlemler |
| nested loop | iç içe döngüBir döngünün gövdesinde başka bir döngü bulunması. | 7 · Akış Kontrolü |
| nibble | nibble4 bitlik grup; bir onaltılık basamağa ya da bir BCD basamağına karşılık gelir. | 3 · Sayı Sistemleri |
| object file | nesne dosyasıAssembler ya da derleyicinin ürettiği, henüz bağlanmamış makine kodu dosyası. | 1 · Programlama Dilleri |
| octal | sekizli0–7 rakamlarından oluşan 8 tabanlı sayı sistemi. | 3 · Sayı Sistemleri |
| offset | bağıl konumİstenen baytın kesimin başından itibaren uzaklığı (0000h–FFFFh). OFFSET işleci adı olarak kalır. | 1 · 8086 Mimarisi |
| OFFSET operator | OFFSET işleciBir değişkenin bağıl konumunu derleme anında veren assembler işleci. | 4 · Değişkenler |
| one's complement | birler tümleyeniBütün bitlerin ters çevrilmesiyle elde edilen gösterim; NOT komutu üretir. | 3 · Sayı Sistemleri |
| opcode | işlem kodu (opcode)Makine komutunun hangi işlemin yapılacağını belirten kısmı. | 10 · Komut Kümesi |
| operand | işlenenBir komutun üzerinde işlem yaptığı değer, yazmaç ya da bellek konumu. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| overflow | taşmaSonucun ayrılan bit sayısıyla gösterilemeyecek kadar büyük ya da küçük olması. | 3 · Sayı Sistemleri |
| overflow flag (OF) | taşma bayrağı (OF)İşaretli işlemin sonucunun hedefin aralığına sığmadığını gösteren bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| packed / unpacked BCD | paketli / paketsiz BCDBir baytta iki ya da bir BCD basamağı tutan biçimler. | 10 · Komut Kümesi |
| paragraph (16 bytes) | paragraf (16 bayt)Kesimlerin başlayabildiği 16 baytlık bellek sınırı. | 1 · 8086 Mimarisi |
| parameter passing | parametre geçirmeProsedüre değerlerin yazmaçlar, bellek ya da yığın yoluyla verilmesi. | 7 · Prosedürler |
| parity flag (PF) | eşlik bayrağı (PF)Sonucun düşük baytında çift sayıda 1 olduğunda 1 olan bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| peripheral | çevre birimiİşlemciye G/Ç yoluyla bağlanan aygıt (klavye, ekran, yazıcı…). | 9 · Aygıt Kontrolü |
| physical address | fiziksel adresKesim × 10h + bağıl konum ile elde edilen gerçek 20 bitlik adres. | 1 · 8086 Mimarisi |
| pin | pinYonganın dış dünyaya bağlanan uçlarından her biri; 8086'da 40 pin vardır. | 2 · 8086 Pinler |
| pipeline | boru hattıArdışık komutların farklı aşamalarının aynı anda işlendiği düzen. | 1 · Giriş |
| pipeline stall | boru hattında bekleme (stall)Bağımlılık ya da dallanma nedeniyle boru hattının bir tur boş kalması. | 1 · Giriş |
| pixel | pikselGrafik ekrandaki en küçük nokta; mod 13h'te her piksel bir bayttır. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| pointer register | işaretçi yazmacıYığındaki bir konumu gösteren SP ve BP yazmaçları. | 1 · 8086 Mimarisi |
| polling | yoklamaİşlemcinin bir aygıtın durumunu döngü içinde sürekli sorması. | 5 · Kesmeler |
| port-mapped / memory-mapped I/O | port eşlemeli / bellek eşlemeli G/ÇAygıtlara ayrı G/Ç adres alanından ya da bellek adreslerinden erişme. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| positional number system | konumsal sayı sistemiRakamın değerinin bulunduğu basamağa göre belirlendiği sayı sistemi. | 3 · Sayı Sistemleri |
| prefetch | önden getirmeKomut baytlarını yürütülmeden önce bellekten alıp kuyruğa koyma. | 1 · 8086 Mimarisi |
| prefetch queue | önden getirme kuyruğuBIU'nun sıradaki komut baytlarını önceden getirip beklettiği 6 baytlık tampon. | 1 · 8086 Mimarisi |
| prefix | önekKomutun başına eklenen ve davranışını değiştiren bayt (kesim, REP, LOCK). | 10 · Komut Kümesi |
| procedure (subroutine) | prosedürPROC/ENDP ile tanımlanan, CALL ile çağrılıp RET ile dönen kod bloğu. | 7 · Prosedürler |
| procedure call | prosedür çağrısıCALL ile dönüş adresinin yığına itilip prosedüre atlanması. | 10 · Komut Kümesi |
| processor control instruction | işlemci kontrolü komutuBayrakları kuran/silen ve işlemciyi durduran komutlar (CLC, STI, HLT, NOP…). | 10 · Komut Kümesi |
| program counter (PC) | program sayacı (PC)Sıradaki komutun adresini tutan yazmaç; 8086'da bu görevi IP görür. | 1 · Giriş |
| program termination | program sonlandırmaProgramın denetimi DOS'a geri vermesi (INT 21h/4Ch, RET). | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| programmable interrupt controller (8259A) | programlanabilir kesme denetleyicisi (8259A)Donanım kesme isteklerini öncelik sırasına koyup işlemciye ileten yonga. | 5 · Kesmeler |
| programmable peripheral interface (8255 PPI) | programlanabilir çevre arayüzü (8255 PPI)Üç 8 bitlik G/Ç portu sunan programlanabilir yonga. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| protected mode | korumalı mod80286 ile gelen, bellek korumalı ve ayrıcalık düzeyli çalışma modu. | 1 · Giriş |
| PSP (program segment prefix) | PSP (program kesimi öneki)DOS'un her programın önüne koyduğu 256 baytlık başlık. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| push / pop | yığına itme / yığından alma (PUSH / POP)SP'yi 2 azaltıp sözcük yazma ve sözcük okuyup SP'yi 2 artırma. | 8 · Yığın |
| real mode | gerçek modx86 işlemcilerin 8086 gibi 20 bitlik kesimli adreslemeyle çalıştığı mod. | 1 · Giriş |
| real-time clock (RTC) | gerçek zamanlı saat (RTC)Bilgisayar kapalıyken de çalışan, saati BCD olarak tutan devre. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| register | yazmaçİşlemcinin içinde bulunan, çok hızlı, küçük bellek hücresi. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| register addressing | yazmaç adreslemeİşlenenin bir yazmaçta bulunduğu adresleme modu. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| register indirect addressing | yazmaç dolaylı adreslemeBellek adresinin BX, BP, SI ya da DI yazmacında bulunduğu mod. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| register preservation | yazmaçların korunmasıProsedürün değiştirdiği yazmaçları PUSH/POP ile saklayıp geri yüklemesi. | 7 · Prosedürler |
| register set | yazmaç kümesiBir işlemcinin programcıya sunduğu yazmaçların tümü; 8086'da 14 yazmaç. | 1 · 8086 Mimarisi |
| relative addressing | göreceli adreslemeHedefin bir sonraki komutun adresine göre işaretli uzaklıkla verildiği mod (atlamalar). | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| repeat prefix (REP) | yineleme öneki (REP)Dizgi komutunu CX kez ya da koşul bozulana kadar yineleten önek. | 10 · Komut Kümesi |
| reset | sıfırlama (RESET)İşlemciyi başlangıç durumuna getiren sinyal; CS = FFFFh, IP = 0000h olur. | 2 · 8086 Pinler |
| return address | dönüş adresiCALL'dan sonraki komutun adresi; RET ile yığından alınır. | 7 · Prosedürler |
| rotate | döndürmeDışarı çıkan bitin öbür uçtan geri girdiği kaydırma (ROL, ROR, RCL, RCR). | 10 · Komut Kümesi |
| routine | yordamBelirli bir görevi yapan ve çağrılarak çalıştırılan kod parçası (BIOS/DOS yordamları). | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| RISC | RISC (indirgenmiş komut kümeli bilgisayar)Az sayıda, sabit uzunlukta ve basit komutla çalışan işlemci tasarımı. | 1 · Giriş |
| scalar processor | sayıl (skalar) işlemciHer komutta tek bir veri öğesi işleyen işlemci. | 1 · Giriş |
| scan code | tarama koduKlavyede basılan tuşun fiziksel konumunu gösteren kod. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| segment | kesim8086 belleğinde 16 baytlık sınırda başlayan, en çok 64 KB'lık blok. | 1 · 8086 Mimarisi |
| segment (display) | bölüt7 bölütlü göstergedeki LED parçalarından her biri (bellek kesimiyle karıştırılmamalı). | 9 · Aygıt Kontrolü |
| segment override prefix | kesim önekiVarsayılan kesimi değiştiren ve komutun başına eklenen önek baytı. | 4 · Bellek Erişimi |
| segment register | kesim yazmacıEtkin kesimlerin başlangıcını tutan CS, DS, SS ve ES yazmaçları. | 1 · 8086 Mimarisi |
| segment:offset (logical address) | kesim:bağıl konum (mantıksal adres)Bir bellek konumunu iki 16 bitlik değerle veren gösterim. | 1 · 8086 Mimarisi |
| segmentation | kesimlemeBelleği kesimlere bölerek adresleme. | 1 · 8086 Mimarisi |
| segmented memory | kesimli bellekHer adresin kesim ve bağıl konum çiftiyle verildiği bellek düzeni. | 1 · 8086 Mimarisi |
| service (BIOS / DOS) | hizmetBir kesmenin AH'deki numarayla seçilen alt işlevi (ör. INT 21h/09h). | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| seven-segment display | 7 bölütlü göstergeYedi LED bölütüyle rakam gösteren ekran. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| shift | kaydırmaBitleri sola ya da sağa kaydırma (SHL, SHR, SAR); boşalan bitlere 0 ya da işaret biti girer. | 10 · Komut Kümesi |
| short / near / far jump | kısa / yakın / uzak atlama8 bitlik uzaklıkla, aynı kesimde 16 bitlik uzaklıkla ve başka kesime yapılan atlamalar. | 10 · Komut Kümesi |
| sign / exponent / fraction (mantissa) | işaret / üs / kesir (mantissa)IEEE 754 sayısının üç alanı. | 3 · Sayı Sistemleri |
| sign bit | işaret bitiİşaretli sayıda en anlamlı bit; 1 ise sayı negatiftir. | 3 · Sayı Sistemleri |
| sign extension | işaret genişletmeİşaretli bir değeri işaret bitini kopyalayarak daha geniş bir yazmaca taşıma (CBW, CWD). | 6 · Aritmetik ve Mantıksal İşlemler |
| sign flag (SF) | işaret bayrağı (SF)Sonucun en anlamlı bitini (işaretini) kopyalayan bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| sign-magnitude | işaret-büyüklükEn üst bitin işareti, kalan bitlerin mutlak değeri gösterdiği gösterim. | 3 · Sayı Sistemleri |
| signed / unsigned number | işaretli / işaretsiz sayıNegatif değer alabilen ve yalnız sıfır ile pozitif değer alan sayı yorumu. | 3 · Sayı Sistemleri |
| single-step | tek adımProgramın her komuttan sonra durdurularak incelenmesi. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| software delay | yazılımla gecikmeBelirli sayıda saat turu harcayan döngüyle bekleme. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| source code | kaynak kodProgramcının yazdığı insan tarafından okunabilir program metni. | 1 · Programlama Dilleri |
| source index (SI) / destination index (DI) | kaynak indisi (SI) / hedef indisi (DI)Dizgi komutlarında kaynak ve hedef konumu gösteren indis yazmaçları. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| stack | yığınSon giren ilk çıkar (LIFO) düzeninde çalışan, SS:SP ile gösterilen bellek bölgesi. | 8 · Yığın |
| stack frame | yığın çerçevesiBir prosedür çağrısında parametreler, dönüş adresi ve yerel değişkenlerin oluşturduğu blok; BP ile erişilir. | 8 · Yığın |
| stack overflow / underflow | yığın taşması / alt taşmasıYığının ayrılan alanı aşması ya da boşken POP yapılması. | 8 · Yığın |
| stack pointer (SP) | yığın işaretçisi (SP)Yığının en üst öğesinin bağıl konumunu tutan yazmaç. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| status flag | durum bayrağıİşlemin sonucuna göre işlemcinin kendisi ayarladığı CF, PF, AF, ZF, SF, OF bayrakları. | 1 · 8086 Mimarisi |
| stepper motor | step motorMıknatıs sargıları sırayla sürülerek adım adım dönen motor. | 9 · Aygıt Kontrolü |
| string | dizgiBellekte ardışık karakterlerden oluşan metin. | 5 · emu8086.inc Kütüphanesi |
| string instruction | dizgi komutuDS:SI ve ES:DI ile ardışık bellek öğeleri üzerinde çalışan komutlar (MOVS, CMPS, SCAS, LODS, STOS). | 10 · Komut Kümesi |
| suffix (h, b, o) | sonekSayının tabanını belirten ek; ör. 1Ah, 1010b. | 3 · Sayı Sistemleri |
| syntax (Intel / AT&T) | sözdizimi (Intel / AT&T)Assembly satırlarının yazım kuralları; işlenen sırası ve önekler sözdizimine göre değişir. | 1 · Programlama Dilleri |
| system bus | sistem yoluCPU, bellek ve G/Ç aygıtlarını birbirine bağlayan adres, veri ve kontrol yollarının bütünü. | 3 · Assembly |
| system call | sistem çağrısıProgramın işletim sisteminden hizmet istediği özel çağrı (Linux'ta int 80h / syscall). | 1 · Programlama Dilleri |
| SIMD | SIMD (tek komut, çok veri)Bir komutun aynı anda birçok veri öğesine uygulandığı işleme biçimi. | 1 · Giriş |
| T state | T durumuYol döngüsünü oluşturan saat turlarından her biri. | 2 · 8086 Pinler |
| transistor | transistörAnahtar ya da yükselteç olarak çalışan, sayısal devrelerin temel yarı iletken öğesi. | 1 · Giriş |
| translation table (XLAT) | çeviri tablosu (XLAT)AL'yi BX'in gösterdiği tablodaki karşılığıyla değiştiren komut ve tablosu. | 10 · Komut Kümesi |
| trap flag (TF) | tuzak bayrağı (TF)1 iken her komuttan sonra INT 1 üreterek tek adım çalışmayı sağlayan bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| two's complement | ikiye tümleyenBitleri ters çevirip 1 ekleyerek negatif sayıyı gösterme; NEG komutu üretir. | 3 · Sayı Sistemleri |
| unconditional / conditional jump | koşulsuz / koşullu atlamaHer zaman ya da yalnız bayraklar koşulu sağladığında yapılan atlama. | 7 · Akış Kontrolü |
| variable | değişkenBellekte bir ada bağlanmış, değeri değişebilen veri alanı. | 4 · Değişkenler |
| vector processor | vektör işlemcisiBir komutla bütün bir veri vektörü üzerinde işlem yapan işlemci. | 1 · Giriş |
| video memory (text mode) | video belleği (metin modu)B800h kesiminden başlayan, her karakter için ASCII ve öznitelik baytı tutan bellek. | 4 · Bellek Erişimi |
| video mode | video moduEkranın metin ya da grafik çözünürlüğü; INT 10h/00h ile seçilir. | 11 · Kesme Fonksiyonları |
| wait state (Tw) | bekleme durumu (Tw)Yavaş bellek için READY sinyaliyle yol döngüsüne eklenen ek saat turu. | 2 · 8086 Pinler |
| word | sözcük8086'da 16 bitlik (2 baytlık) veri birimi. | 3 · Sayı Sistemleri |
| word length (bit width) | bit genişliğiİşlemcinin bir seferde işleyebildiği sözcüğün bit sayısı. | 1 · Giriş |
| zero flag (ZF) | sıfır bayrağı (ZF)Sonuç sıfır olduğunda 1 olan bayrak. | 2 · 8086 Yazmaçlar |
| I/O port | G/Ç portuIN ve OUT komutlarıyla erişilen, aygıta ait adres. | 9 · Aygıt Kontrolü |
Aramaya uyan terim yok.
Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.