Bölüm 2: 8086 Yazmaçlar

Mikroişlemciler

Yazmaç kümesiAX · BX · CX · DXSP · BP · SI · DIKesim yazmaçları ve IPBayrak yazmacıDurum ve kontrol bayraklarıAdresleme modlarıEtkin ve fiziksel adres

Sercan KÜLCÜ · Giresun Üniversitesi · Elektrik-Elektronik Mühendisliği

Giriş

Öğrenme Çıktıları

Yazmaç kümesi

8086'nın 14 yazmacını gruplarına göre sayabilmek ve 8/16 bitlik kullanımını açıklamak.

Özel görevler

AX, BX, CX, DX, SP, BP, SI, DI yazmaçlarının komutlardaki örtük (implicit) görevlerini bilmek.

Bayraklar

Bir işlemden sonra CF, ZF, SF, OF, PF, AF bayraklarını elle hesaplayabilmek.

Adresleme

Adresleme modlarını tanımak; etkin adres (EA) ve fiziksel adresi hesaplamak.

Yazmaç Kümesi

Yazmaç Nedir?

Yazmaç (register): işlemcinin içinde bulunan, çok hızlı, küçük bellek hücresidir.
8086'da yazmaçlar 16 bit genişliğindedir; dört tanesi ayrıca 8 bitlik iki yarıya bölünebilir.
Bellek erişimi dış veri yolu üzerinden birkaç saat çevrimi sürer; yazmaç erişimi neredeyse bedavadır.
Geçici veriler, adresler, sayaçlar ve işlem sonuçları yazmaçlarda tutulur.
Komutların çoğu en az bir işleneni yazmaçta ister: 8086'da bellekten belleğe MOV/ADD yoktur.

8086'da 14 yazmaç vardır: 4 genel amaçlı veri yazmacı, 4 işaretçi/indis yazmacı, 4 kesim yazmacı, komut işaretçisi (IP) ve bayrak yazmacı.

Yazmaç Kümesi

8086 Yazmaç Kümesi

Hepsi 16 bittir. Yalnızca AX, BX, CX ve DX ikiye bölünebilir (AH/AL …); SP, BP, SI, DI ve kesim yazmaçlarının 8 bitlik parçası yoktur. Kaynak sunum, AX…DI sekizlisini genel amaçlı yazmaçlar olarak sayar.

Yazmaç Kümesi

Genel Amaçlı Yazmaçlar

Geçici verileri saklamak için kullanılırlar (general purpose registers). Çoğu komutta herhangi biri kullanılabilir; ancak bazı komutlar belirli bir yazmacı örtük olarak kullanır.

Yazmaç	Ad	8 bitlik yarılar	Örtük kullanım (örnek)
`AX`	Accumulator	AH, AL	MUL, DIV, IN, OUT, LODS/STOS
`BX`	Base	BH, BL	bellek adresleme `[BX]`, XLAT
`CX`	Counter	CH, CL	LOOP, REP, kaydırma sayısı CL
`DX`	Data	DH, DL	MUL/DIV yüksek yarısı, port adresi
`SP`	Stack Pointer	—	PUSH, POP, CALL, RET
`BP`	Base Pointer	—	yığın çerçevesi `[BP+n]`
`SI`	Source Index	—	dize kaynağı DS:SI
`DI`	Destination Index	—	dize hedefi ES:DI

Yazmaç Kümesi · Kodu adım adım çalıştır

AX = AH : AL — 8 ve 16 Bitlik Kullanım

MOV AX, 1234h   ; AH=12h, AL=34h
MOV AL, 0FFh    ; yalnız alt yarı
ADD AL, 1       ; 8 bitlik toplama
MOV AX, 12FFh
ADD AX, 1       ; 16 bitlik toplama

Bir 8 bitlik yarıya yazmak diğer yarıyı değiştirmez. 8 bitlik işlemin eldesi komşu yarıya geçmez, CF bayrağına gider.

AX'e 1234h yazılır: yüksek bayt AH = 12h, düşük bayt AL = 34h.

Yalnızca AL değişir; AH korunur → AX = 12FFh.

FFh + 1 = 100h, 8 bite sığmaz: AL = 00h, CF = 1, ZF = 1. Elde AH'ye geçmez; AX = 1200h.

AX yeniden 12FFh yapılır.

Bu kez işlem 16 bitlik: 12FFh + 1 = 1300h; elde AH'ye geçti, CF = 0.

Genel Amaçlı Yazmaçlar

AX — Akümülatör

16 bit genişliğindedir; AH (yüksek sıra) ve AL (düşük sıra) olarak 8 bitlik iki bölüme ayrılır.
8 bitlik komutlarda AH ve AL ayrı ayrı kullanılabilir.
Genellikle aritmetik ve mantıksal komutlarda kullanılır.
Bazı komutlar AX/AL'yi örtük kullanır: MUL, DIV, IN/OUT, CBW, DAA, LODSB/STOSB.
AX ile çalışan birçok komutun makine kodu bir bayt daha kısadır (ör. ADD AX, imm16).

ADD AX, AX     ; AX = AX + AX
MOV AX, 0005h
ADD AX, AX     ; AX = 000Ah
MOV AH, 4Ch    ; DOS: programı bitir
INT 21h

AX'i kendisiyle toplamak, değeri 2 ile çarpmakla aynıdır.

Genel Amaçlı Yazmaçlar

BX — Taban (Base)

16 bit; BH ve BL olarak 8 bitlik iki yarıya ayrılır.
Dolaylı bellek adreslemede bağıl konum (offset) değerini tutabilen tek veri yazmacıdır: [BX], [BX+SI], [BX+4].
Dizi ve tablo (matris) işlemlerinde başlangıç adresini tutmak için kullanılır.
[AX], [CX], [DX] biçiminde adresleme 8086'da yoktur.

Düzeltme: MOV BL, [500h] BL'ye 500h sayısını yazmaz; DS:0500h adresindeki baytı okur. Sayıyı yazmak için köşeli parantez kullanılmaz: MOV BX, 0500h.

Genel Amaçlı Yazmaçlar · Kodu adım adım çalıştır

BX ile Dolaylı Erişim

MOV BX, 0500h     ; BX = adres
MOV AL, [BX]      ; AL = [0500h]
MOV DL, [0501h]   ; doğrudan adres
ADD AL, DL        ; AL = 25h + 17h
MOV [BX+2], AL    ; [0502h] = AL

BX'e 0500h sayısı yazılır; artık BX bir adres (işaretçi) olarak kullanılabilir.

[BX]: BX'in gösterdiği bayt okunur → AL = 25h.

Aynı türden erişim adres sabit verilerek de yapılabilir: DL = [0501h] = 17h.

AL = 25h + 17h = 3Ch.

[BX+2] = 0502h adresine AL yazılır. Bellek değişti, BX değişmedi.

Genel Amaçlı Yazmaçlar

CX — Sayaç (Counter)

16 bit; CH ve CL olarak 8 bitlik iki yarıya ayrılır.
Döngü (LOOP), tekrar (REP) ve sayma görevlerinde kullanılır.
LOOP etiket: önce CX ← CX − 1, sonra CX ≠ 0 ise etikete atlar. Bayrakları etkilemez.
Kaydırma ve döndürme (shift/rotate) komutlarında sayı 1'den büyükse CL'de verilir: SHL AX, CL.
JCXZ: CX = 0 ise atla (boş döngüyü korur).

MOV CX, 0005h   ; 5 tur
DONGU:
  ; ... gövde ...
  LOOP DONGU     ; CX--, CX≠0 ise atla

Tuzak: CX = 0 iken döngüye girilirse ilk LOOP CX'i FFFFh yapar ve döngü 65536 kez döner.

Genel Amaçlı Yazmaçlar · Kodu adım adım çalıştır

CX ve LOOP: 5 + 4 + 3 + 2 + 1

MOV CX, 5          ; sayaç
MOV AX, 0          ; toplam
TEKRAR: ADD AX, CX
LOOP TEKRAR        ; CX--, ≠0 ise atla
MOV DX, AX         ; sonuç

Döngü gövdesi CX = 5, 4, 3, 2, 1 değerleriyle çalışır; CX = 0 değeriyle çalışmaz.

CX = 5: döngü 5 kez dönecek.

Toplam AX = 0 ile başlar.

AX = AX + CX → 0 + 5 = 5.

LOOP: CX = 5 → 4; sıfır değil, TEKRAR'a atla.

AX = AX + CX → 5 + 4 = 9.

LOOP: CX = 4 → 3; sıfır değil, TEKRAR'a atla.

AX = AX + CX → 9 + 3 = 12.

LOOP: CX = 3 → 2; sıfır değil, TEKRAR'a atla.

AX = AX + CX → 12 + 2 = 14.

LOOP: CX = 2 → 1; sıfır değil, TEKRAR'a atla.

AX = AX + CX → 14 + 1 = 15.

LOOP: CX = 1 → 0; atlamaz, döngüden çıkılır.

Sonuç DX'e kopyalanır: 5+4+3+2+1 = 15 = 000Fh.

Genel Amaçlı Yazmaçlar

DX — Veri (Data)

16 bit; DH ve DL olarak 8 bitlik iki yarıya ayrılır.
16 bitlik çarpmada sonuç 32 bittir: DX yüksek sırayı, AX düşük sırayı tutar → DX:AX.
16 bitlik bölmede bölünen DX:AX'tir; bölüm AX'e, kalan DX'e yazılır.
255'ten büyük giriş/çıkış port numaraları DX ile verilir: OUT DX, AL.
DOS kesmelerinde (INT 21h) dize adresini taşır: LEA DX, mesaj.

Kaynak örneği: MUL BX → DX:AX = AX × BX. 8 bitlik MUL BL ise AX = AL × BL üretir; DX'e dokunmaz.

Genel Amaçlı Yazmaçlar · Kodu adım adım çalıştır

MUL ile DX:AX

MOV AX, 1234h
MOV BX, 0100h
MUL BX          ; DX:AX = AX*BX
MOV AX, 00FFh
MOV BL, 2
MUL BL          ; AX = AL*BL
MOV DX, 03F8h   ; port adresi
OUT DX, AL      ; porta yaz

MUL işaretsiz çarpmadır; işaretli için IMUL kullanılır. MUL sonrası SF, ZF, PF, AF tanımsızdır.

AX = 1234h.

BX = 0100h (256).

1234h × 0100h = 00123400h → DX = 0012h, AX = 3400h. Yüksek yarı sıfır olmadığı için CF = OF = 1.

AX = 00FFh; DX'teki eski sonuç duruyor.

BL = 02h (BX = 0102h, BH değişmedi).

8 bitlik çarpım: FFh × 02h = 01FEh → AX. DX değişmez; AH ≠ 0 olduğundan CF = OF = 1.

DX bu kez port numarası: 03F8h (COM1 seri port).

AL'deki FEh, 03F8h numaralı porta gönderilir. 255'ten büyük port için DX şarttır.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları

SP — Yığın İşaretçisi

16 bitlik Stack Pointer; yığının en üst öğesinin bağıl konumunu (offset) tutar.
Adres her zaman yığın kesimine göredir: fiziksel adres SS:SP.
Yığın LIFO yapısıdır: PUSH ile eklenir, POP ile çıkarılır; 8086'da öğeler hep 16 bittir.
Yığın belleğin aşağısına doğru büyür: PUSH önce SP'yi 2 azaltır, sonra yazar; POP önce okur, sonra SP'yi 2 artırır.
Kaynaktaki “yığın boşken SP = FFFEh” bilgisi .COM programları içindir (DOS/emu8086 SP'yi FFFEh yapar); genel kural değildir.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları · Kodu adım adım çalıştır

PUSH / POP ile SP

MOV AX, 1111h
MOV BX, 2222h
PUSH AX        ; SP-=2, [SP]=AX
PUSH BX
POP AX         ; AX=[SP], SP+=2
POP BX         ; değerler takas oldu

AX = 1111h. Yığın boş: SP = FFFEh (.COM programı).

BX = 2222h.

PUSH AX: SP = FFFEh − 2 = FFFCh, sonra [FFFCh] = 1111h.

PUSH BX: SP = FFFAh, [FFFAh] = 2222h. En üstte 2222h var.

POP AX: en üstteki 2222h AX'e okunur, SP = FFFCh. Eski hücredeki veri silinmez, sadece geçersiz sayılır.

POP BX: 1111h BX'e, SP = FFFEh. LIFO sayesinde AX ile BX takas edildi.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları

BP — Taban İşaretçisi

16 bitlik Base Pointer; yığın üzerindeki sabit bir konumu gösterir.
BP ile yapılan bellek erişimleri varsayılan olarak SS kesimini kullanır: [BP+4] → SS:BP+4.
Yığın üzerinden fonksiyonlara (prosedürlere) geçirilen parametrelere ve yerel değişkenlere erişmek için kullanılır.
SP, PUSH/POP ile sürekli değişir; BP ise prosedür boyunca sabit kalır, bu yüzden parametrelerin konumu bellidir.

TOPLA PROC
  PUSH BP
  MOV  BP, SP     ; çerçeve tabanı
  MOV  AX, [BP+4] ; 1. parametre
  POP  BP
  RET  2
TOPLA ENDP

Klasik prosedür girişi: PUSH BP + MOV BP, SP.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları · Adım adım

BP ile Parametreye Erişim

Başlangıç: yığın boş, SP = FFFEh. Çağıran, parametre olarak AX = 0007h'yi geçirecek.

PUSH AX: parametre yığına konur; SP = FFFCh.

CALL TOPLA: dönüş adresi (sonraki komutun IP'si, ör. 0105h) yığına konur; SP = FFFAh.

PUSH BP: çağıranın BP değeri saklanır; SP = FFF8h.

MOV BP, SP: BP = FFF8h. Bundan sonra SP değişse de BP sabit kalır.

MOV AX, [BP+4]: FFF8h + 4 = FFFCh → parametre 0007h okunur. [BP+2] dönüş adresidir.

Prosedürler ve CALL/RET ayrıntısı Bölüm 7 ve 8'de; burada BP'nin neden gerektiği gösteriliyor.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları

SI ve DI — İndis Yazmaçları

SI — Source Index (kaynak indis)

16 bit; veri kesiminde (DS) bağıl konumu temsil eder.
Okunacak verinin konumunu işaret eder.
Dize komutlarında kaynak: MOVSB, CMPSB, LODSB → DS:SI.
Örnek: MOV SI, 2000h — SI'yi bir bellek konumuna ayarlar.

DI — Destination Index (hedef indis)

16 bit; dize komutlarında ekstra kesimde (ES) bağıl konumu temsil eder.
Yazılacak verinin konumunu işaret eder.
Dize komutlarında hedef: MOVSW, STOSB, SCASB → ES:DI.
Örnek: MOV DI, 3000h — DI'yi bir bellek konumuna ayarlar.

Dize komutu dışında [SI] ve [DI] sıradan indis olarak DS kesimini kullanır. Her dize adımından sonra SI ve DI, DF bayrağına göre 1 (bayt) ya da 2 (word) artar veya azalır.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları · Kodu adım adım çalıştır

SI ve DI ile Dize Kopyalama

CLD              ; DF=0: artan adres
MOV SI, 0200h    ; kaynak
MOV DI, 0300h    ; hedef
MOV CX, 3        ; bayt sayısı
REP MOVSB        ; ES:[DI] ← DS:[SI]

CLD: DF = 0 → SI ve DI her adımda artacak.

SI = 0200h: kopyalanacak “ABC” dizesinin başı.

DI = 0300h: hedef alanın başı.

CX = 3: REP en fazla 3 kez tekrarlar.

1. tur: 'A' kopyalanır; SI = 0201h, DI = 0301h, CX = 2.

2. tur: 'B' kopyalanır; SI = 0202h, DI = 0302h, CX = 1.

3. tur: 'C' kopyalanır; CX = 0 → REP biter.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları

Kesim Yazmaçları ve IP

CS (kod), DS (veri), SS (yığın), ES (ekstra): her biri 64 KB'lık bir kesimin başlangıcını tutar.
IP (Instruction Pointer): CS içinde çalıştırılacak sonraki komutun bağıl konumu.
IP'ye MOV ile yazılamaz; yalnızca JMP, CALL, RET, kesmeler değiştirir.
Kesim yazmacına dolaysız değer yüklenemez: MOV DS, AX gerekir.

Çift	Kullanım
`CS:IP`	sonraki komut
`SS:SP`	yığının üstü
`SS:BP`	yığın çerçevesi
`DS:BX`, `DS:SI`, `DS:DI`	veri
`DS:SI → ES:DI`	dize komutları

Fiziksel adres (20 bit) = kesim × 16 + bağıl konum. 16 ile çarpmak, onaltılı sayının sonuna bir 0 eklemektir.

İşaretçi ve İndis Yazmaçları · Adım adım

Fiziksel Adres Hesabı

Komut [BX] ile DS kesimindeki bir bayta erişmek istiyor.

Kesim değeri 16 ile çarpılır (onaltılıda sonuna 0 eklenir): 2000h → 20000h.

Bağıl konum (BX = 0500h) eklenir.

Fiziksel adres = 20500h. Bu 20 bitlik değer adres yoluna (A0–A19) konur.

Farklı kesim:konum çiftleri aynı fiziksel adresi verebilir: 2000h:0500h = 2050h:0000h = 1FF0h:0600h = 20500h.

Bayrak Yazmacı

Durum yazmacı (status / FLAGS) olarak da adlandırılır; 16 bitlik yazmacın 9 biti kullanılır.
Mikroişlemcinin yürüttüğü son aritmetik/mantık komutunun sonucu hakkında bilgi içerir.
Koşullu atlama ve dallanma komutlarının (JZ, JC, JG …) davranışını belirler.

6 durum bayrağıCF, PF, AF, ZF, SF, OF: işlem sonucuna göre donanım tarafından kurulur (1) ya da temizlenir (0).

3 kontrol bayrağıDF, IF, TF: işlemcinin çalışma biçimini değiştirir; programcı CLD/STD, CLI/STI gibi komutlarla ayarlar.

Bayrak Yazmacı

SF — İşaret Bayrağı

Sign Flag, işlem sonucunun negatif mi pozitif mi olduğunu belirtir.
Sonucun en önemli biti (MSB) kopyalanır:
MSB = 1 → sayı (işaretli yorumda) negatiftir → SF = 1.
MSB = 0 → sayı pozitif ya da sıfırdır → SF = 0.
8 bitte MSB bit 7, 16 bitte bit 15'tir.

Sonuç (8 bit)	MSB	SF
`00h … 7Fh`	0	0
`80h … FFh`	1	1
`35h` = 0011 0101b	0	0
`C2h` = 1100 0010b	1	1

İşlemci sayının işaretli mi işaretsiz mi olduğunu bilmez; SF yalnızca MSB'nin kopyasıdır. Sonucu işaretli yorumlamak programcının işidir (Bölüm 3: 2'ye tümleyen).

Bayrak Yazmacı

ZF ve PF

ZF — Sıfır Bayrağı (Zero)

İşlem sonucunun sıfır olup olmadığını belirtir.
Sonuç 0 ise ZF = 1; değilse ZF = 0.
CMP AX, BX eşitlikte ZF = 1 yapar → JE/JZ atlar.
Örnek: SUB AL, AL → AL = 00h, ZF = 1.

PF — Çiftlik Bayrağı (Parity)

Sonucun düşük 8 bitindeki 1'lerin sayısı çift ise PF = 1; tek ise PF = 0.
16 bitlik işlemde de yalnızca düşük bayta bakılır.
Örnek: 03h = 0000 0011b → iki 1 → PF = 1.
Örnek: 07h = 0000 0111b → üç 1 → PF = 0.

Dikkat: ZF = 1 “sonuç sıfır” demektir; bayrağın değeri ile sonucun değeri ters görünür. PF eskiden seri iletişimde hata denetimi için kullanılırdı.

Bayrak Yazmacı

AF — Yardımcı Taşıma Bayrağı

Auxiliary Carry Flag: işlem sırasında bit 3'ten bit 4'e elde (toplamada) ya da borç (çıkarmada) oluşursa AF = 1; aksi hâlde 0.
Yani düşük nibble'dan (4 bit) taşma olup olmadığını gösterir.
BCD (Binary Coded Decimal, her basamak 0–9) aritmetiğine özgüdür: DAA, DAS, AAA, AAS bu bayrağı kullanır.

Düzeltme: Kaynak AF için “programcının doğrudan erişemediği tek bayrak” diyor. Doğrusu: AF'yi test eden koşullu atlama komutu yoktur ve AF'yi doğrudan kuran/silen komut yoktur; yine de LAHF, PUSHF ile okunabilir, SAHF, POPF ile yazılabilir.

Bayrak Yazmacı

CF — Taşıma (Elde) Bayrağı

Carry Flag: n bitlik işlemde sonuç n bite sığmazsa (MSB'den elde çıkarsa) CF = 1; aksi hâlde 0.
Çıkarmada borç (küçükten büyük çıkarma) olursa da CF = 1 olur.
İşaretsiz sayılar için taşma göstergesidir.
Kaydırma/döndürme komutlarında dışarı atılan bit CF'ye gider.
Programcı da değiştirebilir: STC (1), CLC (0), CMC (tersle).
Çok baytlı toplamada ADC bu eldeyi bir sonraki bayta taşır.

İşlem (8 bit)	Sonuç	CF
`FFh + 01h`	00h	1
`80h + 80h`	00h	1
`70h + 10h`	80h	0
`05h − 07h`	FEh	1 (borç)
`07h − 05h`	02h	0

Bayrak Yazmacı

OF — Taşma Bayrağı

Overflow Flag: sonuç, işaretli olarak yorumlandığında kullanılan bit sayısına sığmıyorsa OF = 1; aksi hâlde 0.
8 bitte işaretli aralık −128 … +127, 16 bitte −32768 … +32767'dir.
Kural (toplama): iki pozitif toplanıp negatif, ya da iki negatif toplanıp pozitif sonuç çıkarsa OF = 1. Farklı işaretli sayıların toplamı asla taşmaz.
Donanımca: MSB'ye giren elde ile MSB'den çıkan elde farklıysa OF = 1.

İşlem (8 bit)	İşaretsiz yorum	İşaretli yorum	Sonuç	CF	OF
`05h + 03h`	5 + 3 = 8	5 + 3 = 8	08h	0	0
`7Fh + 01h`	127 + 1 = 128	127 + 1 ≠ −128	80h	0	1
`FFh + 01h`	255 + 1 ≠ 0	−1 + 1 = 0	00h	1	0
`80h + 80h`	128 + 128 ≠ 0	−128 + (−128) ≠ 0	00h	1	1

CF işaretsiz taşmayı, OF işaretli taşmayı gösterir; ikisi birbirinden bağımsızdır.

Bayrak Yazmacı · Adım adım

Bayrakları Elle Hesaplamak: 6Ah + 5Ch

MOV AL, 6Ah / ADD AL, 5Ch: iki sayı ikili yazılır ve sağdan sola toplanır.

Düşük nibble: 1010 + 1100 = 1 0110 → bit 3'ten bit 4'e elde geçer → AF = 1.

Yüksek nibble eldeyle toplanır: sonuç C6h. Bit 7'den elde çıkmadı → CF = 0; bit 7'ye 1 girdi ama 0 çıktı → OF = 1 (106 + 92 = 198 > 127).

Sonuçtan: MSB = 1 → SF = 1; sonuç sıfır değil → ZF = 0; 1'lerin sayısı 4 (çift) → PF = 1.

İşaretsiz yorum: 106 + 92 = 198 doğru (CF = 0). İşaretli yorum: +106 + (+92) = −58 görünür → yanlış, çünkü OF = 1.

Bayrak Yazmacı · Etkileşimli

Bayrak Hesaplayıcı: ADD / SUB / AND / INC

A = B = genişlik

Onaltılı değer gir (ör. 7F ve 01, FF ve 01, 80 ve 80). INC A, CF bayrağını değiştirmez; AND ise CF = OF = 0 yapar (AF tanımsızdır).

Bayrak Yazmacı · Kodu adım adım çalıştır

Bayrak İzleme

MOV AL, 7Fh
ADD AL, 1      ; 7Fh+1
ADD AL, 80h    ; 80h+80h
SUB AL, 1      ; 00h-1
INC AL         ; FFh+1
CMP AL, 0      ; çıkar, sakla

AL = 7Fh (+127). MOV bayrakları etkilemez.

7Fh + 1 = 80h: SF = 1, OF = 1 (+127 + 1 işaretli aralığı aştı), AF = 1 (F + 1), CF = 0.

80h + 80h = 100h → AL = 00h: CF = 1, ZF = 1, OF = 1 (iki negatifin toplamı pozitif çıktı).

00h − 1 = FFh: borç → CF = 1, SF = 1, AF = 1; işaretli 0 − 1 = −1 doğru → OF = 0.

FFh + 1 = 00h: ZF = 1. Dikkat: INC/DEC CF'yi değiştirmez, CF önceki komuttan 1 kaldı.

CMP, AL − 0 hesaplar ama sonucu yazmaz: ZF = 1 (eşit), CF = 0.

Bayrak Yazmacı

DF — Yön Bayrağı

Direction Flag, dize (string) komutlarında veri erişim yönünü belirler.
DF = 0: düşük adresten yükseğe; her adımda SI/DI artar.
DF = 1: yüksek adresten düşüğe; SI/DI azalır.
Adım büyüklüğü bayt komutlarında 1, word komutlarında 2'dir.
CLD → DF = 0, STD → DF = 1.
Üst üste binen alanları kopyalarken yön önemlidir: hedef kaynağın ilerisindeyse sondan başa (STD) kopyalanır.

Bayrak Yazmacı

IF ve TF

IF — Kesme Bayrağı (Interrupt)

Dış donanım kesmeleri (INTR girişi) ile ilişkilidir.
IF = 1: çevre birimlerinden gelen maskelenebilir kesme talepleri ele alınır.
IF = 0: bu talepler göz ardı edilir (maskelenir).
STI → IF = 1, CLI → IF = 0.
NMI (maskelenemeyen kesme) ve yazılım kesmeleri (INT n) IF'den etkilenmez.

TF — Tuzak Bayrağı (Trap)

Yonga içi hata ayıklama için kullanılır.
TF = 1: tek adım (single step) modu; her komuttan sonra dahili INT 1 kesmesi üretilir ve tek adım ISR'si (kesme hizmet yordamı) çalışır.
Böylece program komut komut incelenebilir (DEBUG, emu8086 “single step”).
TF = 0: normal çalışma.
Doğrudan komutu yoktur; PUSHF → bit 8'i değiştir → POPF.

Bayrak Yazmacı

Bayrakları Değiştiren Komutlar

Komut	Etki	Komut	Etki
`CLC`	CF = 0	`CLD`	DF = 0
`STC`	CF = 1	`STD`	DF = 1
`CMC`	CF = ¬CF	`CLI` / `STI`	IF = 0 / 1
`LAHF`	AH ← SF ZF – AF – PF – CF	`SAHF`	AH → düşük bayrak baytı
`PUSHF`	FLAGS'i yığına koy	`POPF`	yığından FLAGS'e yükle

Komut grubu	Bayraklara etkisi
ADD, ADC, SUB, SBB, CMP, NEG	CF, PF, AF, ZF, SF, OF hepsi güncellenir
INC, DEC	CF hariç hepsi güncellenir
AND, OR, XOR, TEST	CF = OF = 0; PF, ZF, SF güncellenir; AF tanımsız
MOV, PUSH, POP, XCHG, LEA, LOOP, JMP	bayrakları etkilemez

Adresleme Modları

İşlenen verinin (operand) belirtilme yöntemine adresleme modu denir.
İşlenenin bir veri (immediate data) mi, bir yazmaç mı, yoksa bir bellek adresi mi olduğunu belirtir.
Bellek işlenenlerinde işlemci önce etkin adresi (EA, effective address = bağıl konum) hesaplar, sonra kesim yazmacıyla fiziksel adresi bulur.

Adresleme Modları

Modlara Genel Bakış

Mod	Örnek	İşlenen / etkin adres
Yazmaç	`MOV AX, BX`	yazmacın kendisi
Dolaysız (immediate)	`MOV CL, 0Ah`	komutun içindeki sabit
Doğrudan (direct)	`MOV AX, [0500h]`	EA = sabit adres
Yazmaç dolaylı	`MOV AX, [SI]`	EA = BX, SI ya da DI
Taban	`MOV AL, [BP+0100h]`	EA = BX/BP + kaydırma
İndis	`MOV AX, [SI+2000h]`	EA = SI/DI + kaydırma
Taban indisli	`MOV AX, [BX+DI]`	EA = BX/BP + SI/DI
Taban indisli kaydırma	`MOV AL, [BP+SI+2000h]`	EA = taban + indis + kaydırma
Dize	`MOVSB`	DS:SI → ES:DI, otomatik ±
Giriş/çıkış	`IN AL, 45h`	port numarası
Göreceli	`JNZ etiket`	IP = IP + işaretli kaydırma

Adresleme Modları

Yazmaç ve Dolaysız Mod

Yazmaç Modu (Register)

Her iki işlenen de yazmaçtır; bellek erişimi yoktur → en hızlı mod.
MOV AX, BX
XOR AX, DX
ADD AL, BL
İki işlenen aynı boyda olmalı: MOV AL, BX hatalıdır.

Dolaysız Mod (Immediate)

Kaynak işlenen komutun içinde verilen 8 ya da 16 bitlik sabittir.
MOV AX, 2000h
MOV CL, 0Ah
ADD AL, 45h
AND AX, 0000h
Hedef işlenen asla dolaysız olamaz: MOV 5, AL anlamsızdır.

Düzeltme: Kaynakta örnek olarak verilen MOV CS, AX geçerli bir komut değildir: CS, MOV ile değiştirilemez (yalnızca uzak JMP/CALL/RET/IRET ve kesmeler değiştirir). Kesim yazmacına sabit yüklemek için bir yazmaç gerekir: MOV AX, 2000h + MOV DS, AX.

Adresleme Modları

Geçersiz İşlenen Bileşimleri

Hatalı komut	Neden?	Doğrusu
`MOV [SI], [DI]`	bellekten belleğe aktarım yok	`MOV AL, [DI]` + `MOV [SI], AL` (ya da MOVSB)
`MOV DS, 2000h`	kesim yazmacına sabit yüklenemez	`MOV AX, 2000h` + `MOV DS, AX`
`MOV ES, DS`	kesimden kesime aktarım yok	`PUSH DS` + `POP ES`
`MOV AL, BX`	boyutlar uyuşmuyor	`MOV AL, BL`
`MOV [BX], 5`	boyut belirsiz	`MOV BYTE PTR [BX], 5`
`MOV AX, [CX]`	CX adresleme yazmacı değil	`MOV BX, CX` + `MOV AX, [BX]`
`MOV AX, [SI+DI]`	iki indis birlikte kullanılamaz	`MOV BX, SI` + `MOV AX, [BX+DI]`
`MOV IP, AX`	IP doğrudan yazılamaz	`JMP AX`

Adresleme Modları

Doğrudan ve Yazmaç Dolaylı Mod

Doğrudan Mod (Displacement / Direct)

Etkin adres komut içinde doğrudan verilir.
MOV AX, [0500h]
MOV AX, [DISP] — DISP bir değişken adı ya da sabit adres.
Değişken adları da bu moddadır: MOV AL, sayi.

Yazmaç Dolaylı Mod (Register Indirect)

Etkin adres BX, SI ya da DI yazmacındadır.
MOV AX, [DI]
ADD AL, [BX]
MOV AX, [SI]
Fiziksel adres = kesim × 16 + etkin adres.

Adresleme Modları

Taban ve İndis Modları

Taban Modu (Based)

EA = taban yazmacı (BX ya da BP) + kaydırma.
MOV AL, [BP+0100h]
MOV AX, [BX+4] — bir kaydın 4. baytındaki alan.
Kayıt/yapı alanlarına erişim için uygundur.

İndis Modu (Indexed)

EA = indis yazmacı (SI ya da DI) + kaydırma.
MOV AX, [SI+2000h]
MOV AL, [DI+3000h]
Kaydırma dizinin başlangıç adresi, indis eleman konumu olarak düşünülebilir: MOV AL, dizi[SI].

Taban İndisli Mod (Based Indexed)

EA = taban (BX/BP) + indis (SI/DI).
MOV AL, [BP+SI], MOV AX, [BX+DI]
İki boyutlu dizi: BX satır başı, SI sütun.

Taban İndisli Kaydırma Modu

EA = taban + indis + kaydırma.
MOV AL, [BP+SI+2000h]
Yığındaki yerel bir dizinin elemanı gibi karmaşık yapılara erişim.

Adresleme Modları

Etkin Adres Bileşimleri

Her sütundan en fazla bir öğe seçilir; en az biri bulunmalıdır. Toplam 24 geçerli bileşim vardır (yalnız kaydırma = doğrudan mod).
BP içeren adresler varsayılan olarak SS, diğerleri DS kesimini kullanır.
Varsayılan kesim kesim önekiyle değiştirilebilir: MOV AL, ES:[BX], MOV AX, DS:[BP+2].
Kaydırma işaretli 8 bit (−128…+127) ya da 16 bit olabilir; toplam 16 bitte sarar (FFFFh + 1 = 0000h).

Adresleme Modları · Adım adım

Etkin ve Fiziksel Adres: `[BX+SI+10h]`

Komut ve yazmaç değerleri. Adreste BP olmadığı için kesim DS.

Taban yazmacı BX = 0200h.

İndis yazmacı SI = 0030h eklenir.

Komuttaki 8 bitlik kaydırma 10h eklenir.

Etkin adres EA = 0240h (16 bit).

DS × 16 = 10000h ile EA toplanır.

Fiziksel adres = 10240h; AL bu adresteki baytı alır.

Adresleme Modları · Etkileşimli

Etkin / Fiziksel Adres Hesaplayıcı

taban indis kaydırma

BX BP SI DI

DS SS önek

Adresleme Modları · Kodu adım adım çalıştır

Modlar Bir Arada

MOV BX, 0200h       ; dolaysız
MOV SI, 2
MOV AL, [0200h]     ; doğrudan
MOV AH, [BX+1]      ; taban+kaydırma
ADD AL, [BX+SI]     ; taban+indis
MOV [BX+SI+2], AL   ; taban+indis+kayd.
MOV DX, AX          ; yazmaç

Dolaysız mod: BX = 0200h (sabit komutun içinde).

SI = 0002h.

Doğrudan mod: EA = 0200h → AL = 10h.

Taban + kaydırma: EA = BX + 1 = 0201h → AH = 20h; AX = 2010h.

Taban indisli: EA = BX + SI = 0202h → AL = 10h + 30h = 40h.

Taban indisli kaydırma: EA = 0200h + 2 + 2 = 0204h ← AL (40h).

Yazmaç modu: DX = AX = 2040h; bellek erişimi yok.

Adresleme Modları

Dize Modu

Dize (string) komutları ile ilgilidir; işlenenler örtüktür, komutta yazılmaz.
Kaynak DS:SI, hedef ES:DI.
Her işlemden sonra SI ve DI, yön bayrağına bağlı olarak otomatik artar (DF = 0) ya da azalır (DF = 1).
Örnekler: MOVSB (bayt), MOVSW (word, ±2).
REP öneki komutu CX kez tekrarlar; REPE/REPNE ZF'ye de bakar.

Komut	İşlem
`MOVSB`	ES:[DI] ← DS:[SI]
`CMPSB`	DS:[SI] − ES:[DI] (bayrak)
`SCASB`	AL − ES:[DI]
`LODSB`	AL ← DS:[SI]
`STOSB`	ES:[DI] ← AL

Kaynakta yazılan MOVS B / MOVS W, assembler'da bitişik yazılır: MOVSB, MOVSW.

Adresleme Modları

Giriş/Çıkış Modu

Giriş/çıkış (I/O) portlarına erişim içindir; 8086'nın bellekten ayrı 64 K'lık port adres alanı vardır.
Veri her zaman AL (8 bit) ya da AX (16 bit) üzerinden aktarılır.
Sabit port (0–255): port numarası komutta 8 bit olarak verilir.
Değişken port (0–65535): port numarası DX'te verilir.

IN  AL, 45h    ; port 45h → AL
OUT 50h, AL    ; AL → port 50h
MOV DX, 03F8h
IN  AL, DX     ; port 03F8h → AL
OUT DX, AX     ; AX → port 03F8h

Düzeltme: Kaynaktaki IN A, 45 ve OUT A, 50 yazımı 8085 tarzıdır. 8086'da doğrusu IN AL, 45h ve OUT 50h, AL — OUT'ta önce port, sonra veri yazmacı gelir.

Adresleme Modları · Adım adım

Göreceli Mod

Etkin adres, komut işaretçisine (IP) göre hesaplanır: komutta hedefin kendisi değil, uzaklığı bulunur.
Kısa koşullu atlamalar (JNZ, JC …) işaretli 8 bit kaydırma kullanır: −128 … +127 bayt.
Hesap, atlama komutundan sonraki komutun adresine göre yapılır: IP = IP_sonraki + kaydırma.

Döngünün sonundaki JNZ, 0100h adresinde 2 baytlık bir komuttur: 75h FAh.

İşlemci JNZ'yi çalıştırırken IP zaten bir sonraki komutu gösterir.

IP = 0100h + 2 = 0102h.

Kaydırma baytı FAh işaretli olarak −6'dır (Bölüm 3: 2'ye tümleyen).

ZF = 0 ise IP = 0102h − 6 = 00FCh: döngü başına dönülür. ZF = 1 ise IP 0102h'de kalır.

Özet

YazmaçlarAX, BX, CX, DX ikiye bölünebilen veri yazmaçlarıdır; SP/BP yığını, SI/DI dizeleri ve indisleri, CS/DS/SS/ES kesimleri, IP sonraki komutu tutar.

Örtük görevlerMUL/DIV → AX, DX · LOOP/REP → CX · [BX] → DS · [BP] → SS · dize → DS:SI, ES:DI · port → DX.

BayraklarCF işaretsiz, OF işaretli taşma; ZF sıfır; SF MSB; PF düşük baytın çiftliği; AF nibble eldesi. DF, IF, TF kontrol bayraklarıdır.

AdreslemeEA = [BX|BP] + [SI|DI] + kaydırma; fiziksel adres = kesim × 16 + EA. Bellekten belleğe ve kesime sabit aktarım yoktur.

Özet

Alıştırmalar

AX = 3A7Fh iken MOV AL, 0 ve ardından INC AH çalışınca AX kaç olur?
MOV AL, 9Ch / ADD AL, 64h sonrası AL, CF, ZF, SF, OF, PF değerlerini bulun.
MOV AL, 50h / ADD AL, 50h: CF ve OF kaçtır? Neden farklılar?
DS = 3000h, SS = 4000h, BX = 0100h, BP = 0020h, SI = 0008h için [BX+SI+4] ve [BP+SI] fiziksel adreslerini hesaplayın.
SP = 0100h iken 3 PUSH ve 1 POP sonrası SP kaçtır?
MOV CX, 0 ile başlayan bir LOOP döngüsü kaç kez döner?
MOV [BX], [SI] neden derlenmez? İki komutla yazın.

Cevaplar

MOV AL, 0 → 3A00h; INC AH → 3B00h.
9Ch + 64h = 100h → AL = 00h, CF = 1, ZF = 1, SF = 0, OF = 0 (−100 + 100 = 0), PF = 1, AF = 1.
A0h: CF = 0 (80 + 80 = 160 ≤ 255), OF = 1 (+80 + +80 = +160 > 127).
EA = 010Ch → 3010Ch; EA = 0028h, BP olduğundan SS → 40028h.
0100h − 6 + 2 = 00FCh.
65536 kez (ilk LOOP CX'i FFFFh yapar).
Bellekten belleğe aktarım yok: MOV AL, [SI] + MOV [BX], AL.

Özet

Kaynaklar

Intel, The 8086 Family User's Manual, 1979.
Barry B. Brey, The Intel Microprocessors, 8. baskı, Pearson, 2009.
Muhammad Ali Mazidi, Janice G. Mazidi, The x86 PC: Assembly Language, Design, and Interfacing, 5. baskı, 2010.
emu8086 belgeleri: 8086 instructions ve Addressing modes bölümleri.
Mehmet Bodur, Mikroişlemcilere Giriş: Assembler ile Yazılım ve Arayüz.

Son

Bölüm 2: 8086 Yazmaçlar

Sonraki bölüm: Bölüm 3: Sayı Sistemleri

Bölüm 2: 8086 Yazmaçlar

Öğrenme Çıktıları

Yazmaç Nedir?

8086 Yazmaç Kümesi

Genel Amaçlı Yazmaçlar

AX = AH : AL — 8 ve 16 Bitlik Kullanım

AX — Akümülatör

BX — Taban (Base)

BX ile Dolaylı Erişim

CX — Sayaç (Counter)

CX ve LOOP: 5 + 4 + 3 + 2 + 1

DX — Veri (Data)

MUL ile DX:AX

SP — Yığın İşaretçisi

PUSH / POP ile SP

BP — Taban İşaretçisi

BP ile Parametreye Erişim

SI ve DI — İndis Yazmaçları

SI ve DI ile Dize Kopyalama

Kesim Yazmaçları ve IP

Fiziksel Adres Hesabı

Bayrak Yazmacı

SF — İşaret Bayrağı

ZF ve PF

AF — Yardımcı Taşıma Bayrağı

CF — Taşıma (Elde) Bayrağı

OF — Taşma Bayrağı

Bayrakları Elle Hesaplamak: 6Ah + 5Ch

Bayrak Hesaplayıcı: ADD / SUB / AND / INC

Bayrak İzleme

DF — Yön Bayrağı

IF ve TF

Bayrakları Değiştiren Komutlar

Adresleme Modları

Modlara Genel Bakış

Yazmaç ve Dolaysız Mod

Geçersiz İşlenen Bileşimleri

Doğrudan ve Yazmaç Dolaylı Mod

Taban ve İndis Modları

Etkin Adres Bileşimleri

Etkin ve Fiziksel Adres: [BX+SI+10h]

Etkin / Fiziksel Adres Hesaplayıcı

Modlar Bir Arada

Dize Modu

Giriş/Çıkış Modu

Göreceli Mod

Özet

Alıştırmalar

Kaynaklar

Son

Etkin ve Fiziksel Adres: `[BX+SI+10h]`