Bölüm 0: Hazırlık
Giriş
Oyunla Başlangıç: Taş-Kağıt-Makas
İki oyuncu aynı anda Taş, Kağıt ya da Makas seçer: Taş Makas'ı, Makas Kağıt'ı, Kağıt Taş'ı yener; aynı seçim berabere biter. Kazanan 1 puan alır, kaybeden 1 puan verir.
Taş-Kağıt-Makas oyunu bilgisayara karşı oynanır; rakip rastgele oynayabilir ya da hamlelerinizin sıklığını veya örüntüsünü öğrenebilir.
Sizce öğrenen bir bilgisayarın sizi uzun vadede yenemeyeceği bir oynayış var mı?
Hep Taş oynayan biri, rakibi bunu fark edince tur başına ortalama kaç puan kaybeder?
Giriş
Öğrenme Çıktıları
Küme, Kartezyen çarpım ve u1(s1, s2) gibi fonksiyon gösterimini okumak.
Toplamı ve geometrik seriyi hesaplamak; en büyük değeri ve onu veren seçeneği, sürekli seçimde türevle (zincir kuralı, kısmi türev) bulmak.
Sayarak, çarparak ve koşullu olasılıkla (Bayes) olasılık bulmak; U[0, 1] ile çalışmak.
Bir piyangonun ve karışık stratejinin beklenen kazancını hesaplamak; üs, ln ve softmax ifadelerini okumak.
(a, b) çiftini doğru okumak, en iyi tepkileri matriste işaretlemek.
İkinci derece denklemi ve kayıtsızlık denklemini çözmek; oyun ağacını yapraktan köke çözmek; O ve Θ ile büyüme hızını okumak.
Kümeler ve Fonksiyonlar
Küme ve Kartezyen Çarpım
Küme, seçeneklerin listesidir; iki kümenin Kartezyen çarpımı ise "birinciden bir, ikinciden bir" seçilerek kurulabilecek tüm sıralı çiftlerdir.
Ayşe'nin strateji kümesi S1 = {Taş, Kağıt, Makas}; Taş ∈ S1 ("Taş, S1'in elemanı"), eleman sayısı |S1| = 3.
Bora'nınki de S2 = {Taş, Kağıt, Makas}. Oyunun tüm olası sonuçları S1 × S2 kümesidir: |S1 × S2| = 3 · 3 = 9 çift. Her çifte strateji profili denir.
Kümeler ve Fonksiyonlar
Fonksiyon Gösterimi
Fonksiyon bir makinedir: girdiyi alır, tek bir çıktı verir. Kazanç fonksiyonu ui, bir strateji profilini alıp i. oyuncunun kazancını (bir sayı) verir.
u1(Taş, Makas) = 1: Ayşe Taş, Bora Makas oynarsa Ayşe 1 puan alır.
u2(Taş, Makas) = −1: aynı profilde Bora 1 puan verir.
u1(Kağıt, Kağıt) = 0: berabere.
Yazım: u1 : S1 × S2 → ℝ ("profilden gerçek sayıya").
Kümeler ve Fonksiyonlar
Sayma: Çarpım Kuralı, n! ve C(n, k)
Art arda seçimlerde seçenek sayıları çarpılır. n farklı nesne n! = n · (n − 1) · … · 1 biçimde sıralanır. n nesneden sırası önemsiz k tanesini seçmenin yolu C(n, k) = n! / (k! (n − k)!).
Üç oyuncunun 2, 3 ve 4 stratejisi var: 2 · 3 · 4 = 24 strateji profili.
Üç kişi bir sıraya 3! = 3 · 2 · 1 = 6 biçimde dizilir.
Bekçi 4 hedeften 2'sini korur: C(4, 2) = 4!/(2! · 2!) = 6 saf strateji. 20 hedeften 5'i: C(20, 5) = 15.504.
Toplam ve En Büyük
Toplam Sembolü Σ
Σ "hepsini topla" demektir. Altındaki sayı nereden başlayacağını, üstündeki nerede duracağını söyler: 3Σi=1 xi = x1 + x2 + x3.
3Σi=1 xi = 4 + 1 + 6 = 11
Adil zarda her yüzün olasılığı 1/6: 6Σi=1 pi = 6 · 1/6 = 1. Olasılıkların toplamı her zaman 1'dir.
Beklenen değer de bir toplamdır: nΣi=1 xi · pi.
Toplam ve En Büyük
Geometrik Seri ve İskonto Faktörü δ
Bir oyun her tur tekrarlanıyor; t tur sonraki kazanç δt ile çarpılır (0 ≤ δ < 1): bugünkü 1 kazanç 1, bir tur sonraki δ, iki tur sonraki δ² değerindedir. Her tur 1 kazanılırsa toplam: 1 + δ + δ² + … = 1/(1 − δ).
S = 1 + δ + δ² + … ise δS = δ + δ² + …; çıkarınca S − δS = 1 ⇒ S = 1/(1 − δ).
Örnek: δ = 0,9 ve her tur 3 kazanç: 3/(1 − 0,9) = 30. δ = 1/2 ve her tur 1: 1 + 1/2 + 1/4 + … = 2.
Toplam ve En Büyük
max ve argmax
max "en büyük değer kaç?" sorusunu, argmax "en büyük değeri hangi seçenek veriyor?" sorusunu cevaplar. Oyun kuramında oyuncu bir değer değil, bir eylem seçer; bu yüzden argmax daha sık kullanılır.
Dört kapalı karttan birini seçiyorsun; kartların ödülleri A: 3, B: 7, C: 2, D: 5 jeton.
max{3, 7, 2, 5} = 7 (bir sayı)
argmax = B (bir seçenek): "B'yi seç".
Toplam ve En Büyük
İzleme: Döngüyle argmax Bulma
eylem = ["A", "B", "C", "D"] kazanc = [3, 7, 2, 7] en_iyi = 0 # en iyinin indisi for i in range(1, 4): if kazanc[i] > kazanc[en_iyi]: en_iyi = i print(kazanc[en_iyi], eylem[en_iyi])
Başlangıç: ilk kartı (A, 3 jeton) en iyi kabul et.
i = 1: kazanc[1] = 7 > 3 mü? Evet.
en_iyi = 1: yeni en iyi B (7 jeton).
i = 2: kazanc[2] = 2 > 7 mü? Hayır, en iyi değişmez.
i = 3: 7 > 7 mü? Hayır: eşitlikte kesin ">" ilk bulunanı tutar.
max = 7, kod argmax olarak B verir; D de 7 verdiği için argmax kümesi aslında {B, D}.
Turuncu çubuk: şu an bakılan kart. Yeşil çerçeve: şimdiye kadarki en iyi kart.
Toplam ve En Büyük
Fonksiyonun En Büyüğü: Türev = 0
Seçim sürekli olunca (üretim miktarı q gibi) argmax tablodan okunmaz. Kazanç eğrisinin tepesinde eğim sıfırdır: tepenin solunda eğim artı, sağında eksidir. Eğime türev denir: f′(q).
(qk)′ = k · qk−1 · sabitin türevi 0 · (c · f)′ = c · f′ · toplamın türevi türevlerin toplamıdır.
Örnek: f(q) = q(10 − q) = 10q − q². f′(q) = 10 − 2q = 0 ⇒ q = 5, f(5) = 25. İkinci türev f″ (türevin türevi) eğimin nasıl değiştiğini söyler: f″ = −2 < 0, eğim azalıyor, yani nokta bir tepedir.
Toplam ve En Büyük
İzleme: Türevle En İyi Miktar
Fiyat = 12 − (q + r); q: firmanın, r: rakibin miktarı; maliyet yok. Grafik r = 4 içindir.
Kâr = miktar × fiyat: u(q) = q · (12 − q − r).
Rakip r = 4 üretirse: u(q) = q(8 − q) = 8q − q².
Türev: u′(q) = 8 − 2q.
Sıfıra eşitle: 8 − 2q = 0 ⇒ q = 4; kâr u(4) = 4 · 4 = 16.
Kontrol: u″ = −2 < 0; komşular u(3) = u(5) = 15 < 16 ✓
Genel r: u′(q) = 12 − 2q − r = 0 ⇒ q = (12 − r)/2. Miktar negatif olamaz: r ≥ 12 ise en iyisi hiç üretmemektir, yani tam formül q*(r) = max{0, (12 − r)/2}. Rakibin her miktarına en iyi cevabı veren bu formül, en iyi tepkinin sürekli hâlidir.
Üs, Logaritma ve Türev Kuralları
Üs Kuralları ve Kesirli Üs
xa, a tam sayıysa x'in a kez kendisiyle çarpımıdır. Kurallar: xa · xb = xa+b, (xa)b = xa·b, x0 = 1, x−a = 1/xa, x1/2 = √x. Kesirli üs (x0,88 gibi) de aynı kurallara uyar.
δ² · δ³ = δ5; 2−1 = 1/2; 91/2 = √9 = 3; 50 = 1.
Fayda x0,88: 1000,88 ≈ 57,5 ve 2000,88 ≈ 105,9. Para iki katına çıkınca fayda 20,88 ≈ 1,84 katına çıkar: üs 1'den küçükse büyüme yavaşlar.
Üs, Logaritma ve Türev Kuralları
e Sayısı ve Doğal Logaritma ln
e ≈ 2,718 özel bir tabandır; ex her x için pozitiftir. ln (doğal logaritma) ex'in ters işlemidir: ln(ex) = x ve y > 0 için eln y = y. Kurallar: ln(a · b) = ln a + ln b, ln(ak) = k · ln a, ln 1 = 0. Türevler: (ex)′ = ex, (ln x)′ = 1/x.
ln 8 = ln 23 = 3 · ln 2 ≈ 3 · 0,693 = 2,079; geri dönüş: e2,079 ≈ 8.
Fayda u(x) = ln x: servet 10'dan 20'ye çıkınca fayda ln 20 − ln 10 = ln 2 ≈ 0,69 artar; 20'den 40'a çıkınca da yine 0,69. u′(x) = 1/x: zenginleştikçe ek liranın faydası azalır.
Üs, Logaritma ve Türev Kuralları
Çarpımın Türevi ve Zincir Kuralı
Çarpım: (f · g)′ = f′ · g + f · g′. Zincir (iç içe fonksiyon): [f(g(x))]′ = f′(g(x)) · g′(x); önce dıştakinin türevi alınır (içteki olduğu gibi kalır), sonra içtekinin türeviyle çarpılır.
Kâr u(q) = q · (12 − q − r): f = q, g = 12 − q − r. u′ = 1 · (12 − q − r) + q · (−1) = 12 − 2q − r; çarpımı açıp türev almak da aynı sonucu verir.
Zincir: [ln(1 + 2x)]′ = 2/(1 + 2x); (e−x)′ = −e−x; [(1 − p)²]′ = 2(1 − p) · (−1) = −2(1 − p).
Üs, Logaritma ve Türev Kuralları
Kısmi Türev: Diğer Değişkenler Sabit
Fonksiyon birden çok değişkene bağlıysa (u(q, r) gibi), ∂u/∂q (partial derivative), r sabit bir sayı gibi tutularak yalnız q'ya göre alınan türevdir. Oyunda her oyuncu yalnız kendi değişkenini seçer; bu yüzden kendi değişkenine göre kısmi türevi sıfıra eşitler.
u1(q, r) = q(12 − q − r) = 12q − q² − qr: ∂u1/∂q = 12 − 2q − r, ∂u1/∂r = −q.
Rakibin kârı u2 = r(12 − q − r): ∂u2/∂r = 12 − q − 2r. İkisi birlikte sıfır: 12 − 2q − r = 0 ve 12 − q − 2r = 0 ⇒ q = r = 4.
Olasılık ve Beklenen Değer
Olasılık: Sayarak Hesaplamak
Sonuçlar eşit olasıysa P(olay) = istenen sonuç sayısı / tüm sonuç sayısı. Bağımsız olaylar (birbirini etkilemeyen atışlar) için olasılıklar çarpılır.
Zarda çift gelme: {2, 4, 6} → 3/6 = 1/2.
İki yazı-turada iki yazı: 1/2 · 1/2 = 1/4.
İki zarda en az bir 6: tümleyenle hesapla. Hiç 6 gelmemesi (5/6)·(5/6) = 25/36, o hâlde 1 − 25/36 = 11/36. Tabloda 11 turuncu hücre.
Olasılık ve Beklenen Değer
Olasılık Dağılımı
Olasılık dağılımı, her olası sonuca bir olasılık yazan bir tablodur. Her olasılık 0 ile 1 arasındadır ve hepsinin toplamı 1'dir.
36 eşit olası sonuç var. Toplam 7'yi veren çiftler (1,6), (2,5), (3,4), (4,3), (5,2), (6,1): P(7) = 6/36. Toplam 2 yalnızca (1,1) ile olur: P(2) = 1/36.
Kontrol: 1 + 2 + 3 + 4 + 5 + 6 + 5 + 4 + 3 + 2 + 1 = 36, yani toplam olasılık 36/36 = 1.
Olasılık ve Beklenen Değer
Koşullu Olasılık: Bilgi Gelince Olasılık Değişir
B olayının gerçekleştiği öğrenilince yalnız B'nin içindeki sonuçlar kalır. Bu dar dünyada A'nın payı koşullu olasılıktır:
P(A | B) = P(A ∩ B) / P(B)
A ∩ B: A ve B'nin ikisinin birden gerçekleşmesi.
Işık üç durumdan birini 1/3 olasılıkla seçer ve her sürücüye yalnız kendi işaretini gösterir. Ayşe “Dur” görüyor. P(Ayşe Dur) = 2/3, P(Ayşe Dur ∩ Bora Geç) = 1/3.
P(Bora Geç | Ayşe Dur) = (1/3) / (2/3) = 1/2.
Olasılık ve Beklenen Değer
Bayes Kuralı: Gözlemden Sonra İnancı Güncellemek
Önce bir inanç (ön olasılık, P(A)) vardır; bir işaret görülünce inanç güncellenir (son olasılık, P(A | B)):
P(A | B) = P(B | A) · P(A) / P(B)
Oyuncuların %20'si agresif. Agresif oyuncu büyük bahsi 0,8, sakin oyuncu 0,2 olasılıkla yapar. Büyük bahis görüldü.
P(büyük) = 0,8 · 0,2 + 0,2 · 0,8 = 0,32 ⇒ P(agresif | büyük) = 0,16 / 0,32 = 1/2.
100 kişiyle saymak aynı sonucu verir: 32 büyük bahisçiden 16'sı agresif.
Olasılık ve Beklenen Değer
Beklenen Değer
X, değeri şansa bağlı bir sayıdır (ör. zarın gelen yüzü). Beklenen değer, aynı deney çok kez tekrarlansaydı X'in tur başına ortalaması olurdu: X'in alabileceği her x değerini olasılığıyla çarp ve topla.
E[X] = Σx x · P(X = x)
E[X] = 1·(1/6) + 2·(1/6) + 3·(1/6) + 4·(1/6) + 5·(1/6) + 6·(1/6)
= 21/6 = 3,5
Olasılık ve Beklenen Değer
İzleme: Piyangonun Beklenen Değeri
odul = [100, 20, 0] # TL olas = [0.05, 0.25, 0.70] E = 0 for i in range(3): E = E + odul[i] * olas[i] print("E =", E) print("net =", E - 12) # bilet 12 TL
Üç ödül ve olasılıkları; toplam olasılık 0,05 + 0,25 + 0,70 = 1. Toplayıcı E = 0.
100 · 0,05 = 5 eklenir: E = 5.
20 · 0,25 = 5 eklenir: E = 10.
0 · 0,70 = 0: boş bilet E'yi değiştirmez ama olasılığı yine sayılır.
Bir biletin beklenen ödülü 10 TL.
Bilet 12 TL: net beklenen kazanç 10 − 12 = −2 TL. Çok kez oynayan, bilet başına ortalama 2 TL kaybeder.
Olasılık ve Beklenen Değer
Örnek: Bu Zar Oyunu Oynanır mı?
Panayırda bir oyun: 10 TL ödeyip bir zar atıyorsun. 6 gelirse 40 TL, 5 gelirse 10 TL alıyorsun; başka bir sayıda hiçbir şey almıyorsun.
| Zar | Ödül x | P(x) | x · P(x) |
|---|---|---|---|
| 6 | 40 | 1/6 | 40/6 |
| 5 | 10 | 1/6 | 10/6 |
| 1, 2, 3, 4 | 0 | 4/6 | 0 |
| Toplam | 6/6 = 1 | 50/6 ≈ 8,33 |
Beklenen ödül ≈ 8,33 TL, giriş 10 TL: net ≈ −1,67 TL her oyunda. Risk umursanmıyorsa oynamak kârlı değil.
6 için ödül y olsun: (y + 10)/6 = 10 ⇒ y = 50 TL. Bu, tek bilinmeyenli bir denklemdir.
Olasılık ve Beklenen Değer
Sürekli Düzgün Dağılım U[0, 1]
X ~ U[0, 1], “X, 0 ile 1 arasında düzgün dağılır” diye okunur: bu aralıktaki her değer eşit şanslıdır. Yoğunluk f(x) = 1 grafiğin yüksekliğidir; olasılık bu yüksekliğin altındaki alandır. Sonsuz çok değer olduğu için tek bir noktanın olasılığı 0'dır; bir aralığın olasılığı onun uzunluğudur: P(a ≤ X ≤ b) = b − a, özellikle P(X ≤ x) = x.
Rakibin değeri U[0, 1]. 0,6 teklif onu P(X ≤ 0,6) = 0,6 olasılıkla geçer.
İki bağımsız rakip: ikisini birden geçmek 0,6 · 0,6 = 0,36.
P(0,2 ≤ X ≤ 0,5) = 0,3. Ortalama E[X] = 1/2.
Olasılık ve Beklenen Değer
İntegral: Eğri Altındaki Alan
∫ab f(x) dx, f'nin grafiği altında a ile b arasındaki alandır: Σ'nın sürekli hâli. Alan ince dikdörtgenlere bölünüp toplanır; dikdörtgenler inceldikçe toplam integrale yaklaşır.
∫01 x dx = taban 1, yükseklik 1 olan üçgenin alanı = 1/2. Genel olarak ∫0b x dx = b²/2.
U[0, 1] için olasılık ve beklenen değer birer alandır: P(X ≤ b) = ∫0b 1 dx = b, E[X] = ∫01 x · 1 dx = 1/2.
Olasılık ve Beklenen Değer
Beklenen Değer ve Kuyruk Olasılığı
P(X > t), X'in t'yi aşma olasılığıdır; buna kuyruk olasılığı denir. X ≥ 0 ise beklenen değer, kuyruk olasılığının altındaki alandır:
E[X] = ∫0∞ P(X > t) dt
X ~ U[0, 1]: P(X > t) = 1 − t (0 ≤ t ≤ 1), t > 1 için 0. E[X] = ∫01 (1 − t) dt = taban 1, yükseklik 1 olan üçgenin alanı = 1/2 ✓
Tam sayılı X için toplam hâli: E[X] = P(X ≥ 1) + P(X ≥ 2) + … Zarda 6/6 + 5/6 + … + 1/6 = 21/6 = 3,5 ✓
Karışık Strateji
Karışık Strateji Fikri
Karışık strateji (mixed strategy), oyuncunun kendi eylemleri üzerine koyduğu bir olasılık dağılımıdır: "Hangi hamleyi yapacağımı bir zar/para karar versin."
Zar at: 1–2 → Taş, 3–4 → Kağıt, 5–6 → Makas. Bu, (1/3, 1/3, 1/3) karışık stratejisidir.
Yazı-tura at, yazıda Taş; turada ikinci bir yazı-tura ile Kağıt ya da Makas: (1/2, 1/4, 1/4).
Tek bir eylemi kesin oynamak saf stratejidir: (1, 0, 0) = hep Taş.
Karışık Strateji
Karışık Stratejiye Karşı Beklenen Kazanç
Bora (1/2 Taş, 1/4 Kağıt, 1/4 Makas) oynuyor. Ayşe'nin her saf hamlesinin beklenen kazancı: tablodaki satırı Bora'nın olasılıklarıyla çarp ve topla.
| Ayşe ↓ / Bora → | Taş (1/2) | Kağıt (1/4) | Makas (1/4) | Beklenen kazanç |
|---|---|---|---|---|
| Taş | 0 | −1 | +1 | 0 − 1/4 + 1/4 = 0 |
| Kağıt | +1 | 0 | −1 | 1/2 + 0 − 1/4 = 1/4 |
| Makas | −1 | +1 | 0 | −1/2 + 1/4 + 0 = −1/4 |
argmax = Kağıt: Taş ağırlıklı bir rakibe karşı Kağıt tur başına ortalama 1/4 puan kazandırır. Beklenen değer + argmax birlikte "en iyi tepki" verir.
Karışık Strateji
Üstel Oranlar: Logit ve Softmax
Değerleri v1, …, vk olan seçeneklere olasılık vermenin yumuşak yolu softmax'tır: P(i) = eλvi / Σj eλvj. İki seçenekte buna logit denir: P(1) = 1 / (1 + e−λ(v1 − v2)). λ ≥ 0 duyarlılıktır: λ = 0'da hepsi eşit, λ büyüdükçe olasılık argmax'ta toplanır.
Beklenen kazançlar Taş 0, Kağıt 1/4, Makas −1/4 ve λ = 4: üsler 0, 1, −1.
e0 = 1, e1 ≈ 2,718, e−1 ≈ 0,368; toplam ≈ 4,086. P ≈ (0,24, 0,67, 0,09).
Kazanç Matrisi
Kazanç Matrisini Okumak
Satırları satır oyuncusu, sütunları sütun oyuncusu seçer; ikisinin kesiştiği hücre oyunun sonucudur. Hücredeki (a, b): a satır, b sütun oyuncusunun kazancı.
Ayşe elinde kırmızı ya da siyah bir kart tutar; Bora rengi tahmin eder. Bora kırmızıyı bilirse Ayşe'den 3, siyahı bilirse 1 jeton alır; yanılırsa Ayşe'ye 1 jeton verir. (Kırmızı, Kırmızı) = (−3, 3): Ayşe kırmızı tuttu, Bora bildi; Ayşe 3 verir, Bora 3 alır. Her hücrede a + b = 0: oyun sıfır toplamlıdır.
Kazanç Matrisi
Matrisi Okuma Alıştırması
- Ayşe Siyah tutar, Bora "Kırmızı" derse kim kaç jeton alır?
- Ayşe Siyah tutarken Bora'nın alabileceği kazançlar hangileri?
- Bora her turda "Kırmızı" diyorsa Ayşe hangi kartı tutmalı?
- Oyunda Ayşe'nin alabileceği en büyük ve en küçük kazanç kaç?
Cevapları göster
- (Siyah, Kırmızı) = (1, −1): Bora yanıldı; Ayşe 1 jeton alır, Bora 1 verir.
- Siyah satırındaki ikinci sayılar: −1 ("Kırmızı" derse) ve 1 ("Siyah" derse).
- "Kırmızı" sütununda Ayşe'nin sayıları: Kırmızı −3, Siyah 1. 1 > −3 ⇒ Siyah.
- Ayşe'nin sayıları (ilk sayılar): −3, 1, 1, −1. En büyük 1, en küçük −3.
Kazanç Matrisi
Beklenen Kazanç Matris–Vektör Çarpımıdır: xᵀAy
Karışık strateji bir olasılık vektörüdür: x = (x1, …, xm), her xi ≥ 0 ve toplamı 1. A satır oyuncusunun kazanç matrisi olsun. Ay: A'nın her satırını y ile çarp ve topla; çıkan her sayı o satırın y'ye karşı beklenen kazancıdır. xᵀAy: bu satır beklentilerini x'in olasılıklarıyla tartıp topla. (ᵀ, x'in satır olarak yazıldığını gösterir.)
A = [[−3, 1], [1, −1]], Ayşe x = (1/2, 1/2), Bora y = (1/4, 3/4).
Ay = (−3/4 + 3/4, 1/4 − 3/4) = (0, −1/2); xᵀAy = ½ · 0 + ½ · (−½) = −1/4.
En İyi Tepki
En İyi Tepki
"Rakibin ne yapacağını bilseydim ne yapardım?" sorusunun cevabı en iyi tepkidir (best response). Rakibin seçimini sabitle, kendi kazançlarına bak, argmax'ı al.
Bora hep "Kırmızı" der: Ayşe'nin sütundaki ilk sayıları Kırmızı −3, Siyah 1 ⇒ en iyi tepki Siyah.
Bora hep "Siyah" der: Kırmızı 1, Siyah −1 ⇒ en iyi tepki Kırmızı.
Bora karıştırıyorsa: her satırın beklenen kazancını hesapla, büyüğünü seç.
En İyi Tepki · Ön bakış
İzleme: 2×2 Matriste En İyi Tepkiler
Ayşe satırı (Yukarı/Aşağı), Bora sütunu (Sol/Sağ) seçer. Henüz işaret yok.
Bora Sol oynarsa Ayşe ilk sayıları karşılaştırır: Yukarı 1, Aşağı 2 ⇒ Aşağı; 2 işaretlenir.
Bora Sağ oynarsa: Yukarı 3, Aşağı 0 ⇒ Yukarı; 3 işaretlenir.
Ayşe Yukarı oynarsa Bora ikinci sayıları karşılaştırır: Sol 2, Sağ 1 ⇒ Sol.
Ayşe Aşağı oynarsa: Sol 3, Sağ 0 ⇒ Sol. Bora için Sol her durumda daha iyi.
İki sayısı da işaretli tek hücre (Aşağı, Sol) = (2, 3): ikisi de en iyi tepkisini oynuyor, kimse tek başına değiştirmek istemez. Bu özelliğe Nash dengesi denir.
Denklemler ve Kayıtsızlık
İkinci Derece Denklem ve Diskriminant
ax² + bx + c = 0 (a ≠ 0). Diskriminant Δ = b² − 4ac kök sayısını söyler: Δ > 0 ise iki kök, Δ = 0 ise tek kök, Δ < 0 ise gerçek kök yok. Kökler:
x = (−b ± √Δ) / (2a)
Bir olasılık p için 2p² + p − 1 = 0 bulundu. Δ = 1² − 4 · 2 · (−1) = 9, √Δ = 3.
p = (−1 ± 3)/4 ⇒ p = 1/2 ya da p = −1. Olasılık 0 ile 1 arasında olmalı: p = 1/2. Kontrol: 2 · 1/4 + 1/2 − 1 = 0 ✓
Denklemler ve Kayıtsızlık
İki Bilinmeyenli Doğrusal Denklem
İki bilinmeyen için iki denklem gerekir: çıkararak ya da yerine koyarak biri yok edilir, kalan bulunur, sonra geri yerine konur.
(1) 2z + d = 50 (2) z + d = 35 z: zar, d: deste fiyatı
(1) − (2): (2z + d) − (z + d) = 50 − 35 ⇒ z = 15
(2)'de yerine koy: 15 + d = 35 ⇒ d = 20
Kontrol (1): 2 · 15 + 20 = 50 ✓
Denklemler ve Kayıtsızlık
Kayıtsızlık Fikri
Bir oyuncu iki eylemi arasında gerçekten karıştırıyorsa iki eylem ona eşit beklenen kazanç vermelidir; biri daha iyi olsaydı hep onu oynardı. Buna kayıtsızlık denir.
Bora "Kırmızı"yı q olasılıkla derse Ayşe için E[K] = −3q + 1 · (1 − q) = 1 − 4q ve E[S] = 1 · q − 1 · (1 − q) = 2q − 1.
q < 1/3: Kırmızı daha iyi. q > 1/3: Siyah daha iyi. Yalnız q = 1/3'te Ayşe kayıtsızdır.
Denklemler ve Kayıtsızlık · Ön bakış
İzleme: Kayıtsızlık Denklemi
p: Ayşe'nin Kırmızı tutma olasılığı. q: Bora'nın "Kırmızı" deme olasılığı.
Bora "Kırmızı"yı q, "Siyah"ı 1 − q olasılıkla desin (toplam 1).
Ayşe Kırmızı tutarsa: E[K] = −3 · q + 1 · (1 − q) = 1 − 4q
Ayşe Siyah tutarsa: E[S] = 1 · q + (−1) · (1 − q) = 2q − 1
Kayıtsızlık: 1 − 4q = 2q − 1 ⇒ 2 = 6q ⇒ q = 1/3
Kontrol: E[K] = 1 − 4/3 = −1/3 ve E[S] = 2/3 − 1 = −1/3 ✓ Bora q = 1/3 seçince Ayşe hangi kartı tutarsa tutsun aynı beklenen kazancı alır.
Denklemler ve Kayıtsızlık
Oyuna Dönüş: Taş-Kağıt-Makas
Evet: (1/3, 1/3, 1/3). Rakip ne oynarsa oynasın beklenen kazanç 0'dır; ör. rakip Kağıt: 1/3 · (−1) + 1/3 · 0 + 1/3 · (+1) = 0. Üç hamle de kayıtsız olduğu için sömürülecek bir taraf kalmaz.
Rakibin en iyi tepkisi hep Kağıt: tur başına −1. Daha hafif bir yanlılık da kaybettirir: (1/2, 1/4, 1/4) oynayan, Kağıt'a karşı 1/2 · (−1) + 1/4 · 0 + 1/4 · (+1) = −1/4 kazanır.
| Senin karışımın (T, K, M) | Rakibin en iyi tepkisi | Senin beklenen kazancın |
|---|---|---|
| (1, 0, 0): hep Taş | Kağıt | −1 |
| (1/2, 1/4, 1/4) | Kağıt | −1/4 |
| (1/3, 1/3, 1/3) | hepsi eşit | 0 |
Oyun Ağacı
Oyun Ağacını Okumak
Sıralı oyunlarda oyun ağacı kullanılır: daire içindeki düğüm sıranın kimde olduğunu, dallar eylemleri, alttaki yapraklar oyun bitince (Ayşe, Bora) kazançlarını gösterir.
Ayşe kartını saklar ya da gösterir. Bora, Ayşe'nin ne yaptığını görerek devam eder ya da çekilir.
Yol Sakla → Çekil: yaprak (3, 0); Ayşe 3, Bora 0 alır.
Bora'nın iki düğümü vardır; her birinde ayrı karar verir.
Oyun Ağacı
İzleme: Geriye Doğru Çıkarım
Fikir: son hamleyi yapandan başla. Bora'nın her düğümde ne seçeceği belli olunca Ayşe'nin kararı kolaylaşır.
Sakla'dan sonra Bora ikinci sayıları karşılaştırır: Devam 2, Çekil 0 ⇒ Devam. Bu düğümün değeri (1, 2).
Göster'den sonra Bora: Devam 1, Çekil 3 ⇒ Çekil. Bu düğümün değeri (2, 3).
Ayşe kökte, Bora'nın cevaplarını bilerek karşılaştırır: Sakla → 1, Göster → 2 ⇒ Göster.
Sonuç yolu: Göster → Çekil, kazanç (2, 3). (3, 0) yaprağı Ayşe için en büyük sayıdır ama Bora oraya hiç gitmez.
Oyun Ağacı
Büyüme Hızı: O ve Θ Gösterimi
Bir algoritmanın adım sayısı girdi büyüklüğü n ile nasıl büyür? f(n) = O(g(n)): büyük n için f, g'nin bir sabit katını aşmaz (üst sınır). f(n) = Θ(g(n)): f, g ile aynı hızda büyür (alttan ve üstten g'nin sabit katları arasında kalır). Sabit çarpanlar ve küçük terimler atılır: 3n² + 5n = Θ(n²).
Sıra: 1 < log log n < log n < n < n log n < n² < 2n.
Oyun ağacında her düğümde 2 dal varsa ve ağacın derinliği d ise 2d yaprak vardır: geriye doğru çıkarım Θ(2d) adım sürer; d = 30'da yaklaşık 109.
| n | log₂ log₂ n | log₂ n | n² | 2n |
|---|---|---|---|---|
| 16 | 2 | 4 | 256 | 65.536 |
| 256 | 3 | 8 | 65.536 | ≈ 1077 |
| 65.536 | 4 | 16 | ≈ 4,3 · 109 | çok büyük |
Özet
Sık Yapılan Hatalar
| Konu | Hata | Doğrusu |
|---|---|---|
| Profil | (Taş, Kağıt) = (Kağıt, Taş) | Sıra önemli: önce Ayşe, sonra Bora |
| Σ | (Σ xi)² = Σ xi² | Önce terimleri hesapla, sonra topla |
| argmax | "argmax = 7" | argmax bir seçenektir (B); max değerdir (7) |
| Olasılık | En az bir 6: 1/6 + 1/6 | 1 − (5/6)² = 11/36 |
| Beklenen değer | "E = 3,5 gelecek" | Uzun vadeli ortalama; tek atışta gelmeyebilir |
| Karışık strateji | Sırayla değiştirmek | Her tur rastgele tek bir saf hamle |
| Matris | b'yi satır oyuncusuna yazmak | (a, b): a satır, b sütun oyuncusunun |
| En iyi tepki | Rakibin sayısına bakmak | Rakibin seçimini sabitle, kendi sayılarını karşılaştır |
| Kayıtsızlık | p'yi Ayşe'nin denkleminden bulmak | p, Bora'yı kayıtsız bırakan denklemden çıkar |
| Oyun ağacı | Kökten başlamak | Yapraktan köke: önce son hamle |
Özet
Özet
S1 × S2: tüm profiller; ui: i. oyuncunun kazancı.
Σ: hesapla, topla. max: değer; argmax: onu veren seçenek.
xa · xb = xa+b, x0 = 1; ln, ex'in tersi; (ln x)′ = 1/x.
(fg)′ = f′g + fg′; zincir: dış × iç türev; ∂u/∂q: diğerleri sabit.
Say ve böl; bağımsızsa çarp; P(A | B) = P(A ∩ B)/P(B).
E[X] = Σ x · P(x); X ≥ 0 ise E[X] = ∫ P(X > t) dt.
Eylemler üzerinde dağılım; softmax: P(i) ∝ eλvi.
(a, b): a satır, b sütun oyuncusunun kazancı.
Rakibi sabitle; kendi kazancının argmax'ı.
x = (−b ± √Δ)/(2a); kayıtsızlık: dengede olasılık verilen eylemler eşit kazanç verir.
Yapraktan köke; sırası gelen en iyisini seçer.
log log n < log n < n < n² < 2n; sabitler atılır.
Özet
Kendini Dene
- İki yazı-tura atılıyor. En az bir yazı gelme olasılığı kaç?
- Bir piyango 0,2 olasılıkla 50 TL, 0,8 olasılıkla 0 TL ödüyor; bilet 8 TL. Net beklenen kazanç kaç?
- Kazançlar Taş: 2, Kağıt: −1, Makas: 2. max ve argmax nedir?
- Bora (1/4 Taş, 1/2 Kağıt, 1/4 Makas) oynuyor. Ayşe'nin en iyi tepkisi hangi hamle?
- x + y = 1 ve 3x = y ise x ve y kaçtır?
- Zarın çift geldiği biliniyor. 6 olma olasılığı kaç?
- f(q) = q(6 − q) en büyük değerini hangi q'da alır?
Cevapları göster
- 1 − P(iki tura) = 1 − 1/4 = 3/4.
- E = 50 · 0,2 = 10 TL; net 10 − 8 = +2 TL.
- max = 2; argmax = {Taş, Makas} (eşitlik: iki seçenek).
- E[Taş] = −1/2 + 1/4 = −1/4; E[Kağıt] = 1/4 − 1/4 = 0; E[Makas] = −1/4 + 1/2 = 1/4 ⇒ Makas.
- x + 3x = 1 ⇒ x = 1/4, y = 3/4.
- P(6 | çift) = (1/6)/(1/2) = 1/3.
- f′(q) = 6 − 2q = 0 ⇒ q = 3, f(3) = 9.
Son
Sonraki bölüm: Bölüm 1: Karar Kuramı
Çalışma soruları · Terim sözlüğü · Ön koşullar