Bölüm 1: Giriş
Çoktan Seçmeli · Giriş
Soru 1: Hangisi İS’nin İşi Değil?
Bir öğrenci “bilgisayarda olan her şeyi işletim sistemi yapar” diyor. Aşağıdaki görevlerden hangisi işletim sisteminin değil, ayrı bir uygulama programının işidir?
C: Derleyici (ör. gcc) kullanıcı modunda çalışan sıradan bir programdır; İS ona yalnızca CPU, bellek ve dosya hizmeti verir. A süreç yönetimi, B dosya sistemi, D bellek koruması: üçü de çekirdeğin işidir.
Çoktan Seçmeli · Konum ve Modlar
Soru 2: Kullanıcı Modunda Ayrıcalıklı Komut
Kullanıcı modunda çalışan bir program, kesmeleri kapatan ayrıcalıklı bir komutu çalıştırmaya çalışıyor. Ne olur?
B: İşlemci mod bitini denetler; kullanıcı modunda ayrıcalıklı komut bir istisna üretir ve denetim çekirdeğin işleyicisine geçer. Süreç tipik olarak bir sinyalle sonlandırılır, sistemin geri kalanı etkilenmez. D olsaydı koruma anlamsız kalırdı: çekirdek moduna yalnızca sistem çağrısı, kesme ve istisna kapılarından geçilir.
Klasik Soru · Konum ve Modlar
Soru 3: Hangisi Çekirdeğe Geçer?
Aşağıdaki olaylardan hangileri işlemcinin kullanıcı modundan çekirdek moduna geçmesine yol açar? Her biri için kısa bir gerekçe yazın.
(a) x = y * 2; (b) read(fd, buf, 100); (c) bir komutun sıfıra bölmesi
(d) strlen(s); (e) donanım zamanlayıcısının kesmesi
Cevabı göster
- (b) geçer: sistem çağrısıdır; libc sarmalayıcısı
syscallkomutuyla bilerek tuzak üretir. - (c) geçer: komutun kendisinden doğan istisnadır; çekirdeğin işleyicisi çalışır (genelde süreç sinyalle sonlanır).
- (e) geçer: dışarıdan gelen donanım kesmesidir; çekirdek denetimi geri alır, çizelgeleyici çalışabilir.
- (a) ve (d) geçmez: yazmaç/ALU işlemi ve bellekteki dizgiyi sayan kütüphane kodu; tamamen kullanıcı modunda kalır.
Kullanıcıdan çekirdeğe yalnızca üç kapı vardır: sistem çağrısı, kesme, istisna.
Çoktan Seçmeli · İS’nin Rolleri
Soru 4: Diskin Ayrıntısını Kim Gizler?
Bir programcı diskin kaç plakası, hangi denetleyicisi olduğunu bilmeden write(fd, buf, n) ile dosyaya yazabiliyor. Bu kolaylık İS’nin hangi rolünün sonucudur?
A: Dosya, blok ve sektör ayrıntısının üstüne kurulmuş bir soyutlamadır; İS burada “çirkin donanımı güzel soyutlamaya” çeviren genişletilmiş makinedir. Kaynak yöneticisi rolü ise CPU, bellek ve aygıtları kimin ne kadar kullanacağına karar verir.
Klasik Soru · İS’nin Rolleri
Soru 5: Zamanda mı, Alanda mı?
Kaynak yöneticisi olarak İS kaynakları iki biçimde paylaştırır: zamanda (sırayla) ya da alanda (parçalara bölerek). CPU, ana bellek, ortak yazıcı ve disk hangi biçimde paylaştırılır? Her biri için bir cümle yazın.
Cevabı göster
| Kaynak | Biçim | Nasıl? |
|---|---|---|
| CPU | zamanda | Süreçler sırayla zaman dilimi alır (zaman paylaşımı). |
| Ana bellek | alanda | Her sürece ayrı bir bölge (çerçeveler) verilir; hepsi aynı anda bellektedir. |
| Yazıcı | zamanda | İşler biriktirme kuyruğundan bütün olarak sırayla basılır. |
| Disk | alanda (+ zamanda) | Dosyalara ayrı bloklar ayrılır; okuma/yazma istekleri ise sırayla çizelgelenir. |
Bölünemeyen kaynaklar (CPU, yazıcı) zamanda; bölünebilenler (bellek, disk alanı) alanda paylaştırılır.
Adım Adım Çalıştırma · Tarihçe
Soru 6: Çoklu Programlama Zaman Çizelgesi
İki iş tek CPU’lu, çoklu programlamalı bir sistemde çalışıyor (birim zaman). İki iş ne zaman biter, CPU kullanımı nedir? Aynı işler tek programlı sistemde art arda çalışsaydı ne olurdu?
Başlangıçta iki iş de hazır; CPU önce A’ya verilir.
A iki birim CPU kullanır; B hazır olarak bekler.
A G/Ç’ye geçince CPU boşta kalmaz, hemen B’ye verilir. A’nın G/Ç’si B’nin hesabıyla örtüşür.
t = 5’te A’nın G/Ç’si biter, B de G/Ç’ye geçer: CPU A’ya döner. A t = 7’de biter.
B’nin G/Ç’si t = 7’de bitmişti; B son iki birimini çalışır. İki iş 9 birimde bitti; CPU hiç boş kalmadı (%100).
Tek programlı sistemde CPU işin kendi G/Ç’sini bekler: aynı işler 14 birim sürer, CPU 5 birim boştur.
İş A: CPU 2 → G/Ç 3 → CPU 2 İş B: CPU 3 → G/Ç 2 → CPU 2 CPU boşalınca hazır olan ilk iş seçilir; başta önce A. G/Ç süren iş CPU istemez; işlerin G/Ç aygıtları ayrıdır.
Çoktan Seçmeli · Tarihçe
Soru 7: Zaman Paylaşımının Farkı
Zaman paylaşımını (time sharing) çoklu programlamadan ayıran temel özellik hangisidir?
D: Zaman paylaşımında süreç G/Ç yapmasa bile dilimi dolunca CPU elinden alınır; amaç çok kullanıcıya kısa tepki süresidir. A ve B çoklu programlamanın kendisidir (geçiş, iş beklemeye girince olur); C ise toplu iş sistemlerine aittir.
Hesaplama · Donanım
Soru 8: Bekleme Kaç Saat Turu Eder?
3 GHz’de çalışan bir çekirdekte bir saat turu kaç ns sürer? DRAM’den bir okuma (~80 ns), NVMe SSD’den bir okuma (~50 µs) ve sabit diskten bir okuma (~5 ms) kaç saat turuna denk gelir? İS bu farkı nasıl değerlendirir?
Cevabı göster
1 tur = 1 / (3 × 10⁹) s ≈ 0,33 ns; 1 ns’de 3 tur geçer.
| düzey | süre | saat turu |
|---|---|---|
| DRAM | 80 ns | 80 × 3 = 240 |
| NVMe SSD | 50 µs = 50.000 ns | 150.000 |
| HDD | 5 ms = 5.000.000 ns | 15.000.000 |
DRAM beklemesini donanım önbellekleri gizler; İS’nin araya girmesine değmez. Disk ve SSD beklemesi yüz binlerce ile milyonlarca tura ulaştığı için İS süreci bloke eder ve bu sürede başka bir süreci çalıştırır (çoklu programlama).
Çoktan Seçmeli · Donanım
Soru 9: Mantıksal CPU Sayısı
8 çekirdekli bir işlemcinin her çekirdeği iki donanım iş parçacığı (SMT, Hyper-Threading) çalıştırıyor. İşletim sistemi kaç mantıksal CPU görür?
B: SMT her çekirdeği İS’ye iki mantıksal CPU olarak gösterir: 8 × 2 = 16. İki donanım iş parçacığı aynı çekirdeğin yürütme birimlerini ve önbelleğini paylaştığı için bu 16 CPU, 16 ayrı çekirdek kadar hızlı değildir; çizelgeleyici bu yüzden önce boştaki fiziksel çekirdekleri kullanır.
Çoktan Seçmeli · G/Ç
Soru 10: Hangisi Tuzaktır?
Aşağıdaki olaylardan hangisi dış bir aygıttan gelen kesme değil, yürütülen komutun kendisinden doğan bir tuzaktır (istisna)?
B: Tuzak eş zamanlıdır: belirli bir komutun sonucudur ve aynı girdiyle her seferinde aynı noktada oluşur (sıfıra bölme, geçersiz bellek erişimi, sayfa hatası, sistem çağrısı). Diğer üçü komut akışından bağımsız, eş zamansız donanım kesmeleridir.
Hesaplama · G/Ç
Soru 11: Kesme Güdümlü G/Ç ile DMA
Bir aygıttan 64 KiB veri alınıyor. Kesme güdümlü G/Ç’de her 8 bayt için bir kesme oluşuyor ve her kesme CPU’ya 1,5 µs’ye mal oluyor. DMA ile CPU denetleyiciyi 4 µs’de programlıyor, aktarım sonunda tek bir kesme (1,5 µs) geliyor. İki yöntemde CPU’nun harcadığı süre nedir?
Cevabı göster
- 64 KiB = 64 × 1024 = 65.536 B (KiB ikili önektir).
- Kesme güdümlü: 65.536 / 8 = 8192 kesme → 8192 × 1,5 µs = 12.288 µs ≈ 12,3 ms.
- DMA: 4 + 1,5 = 5,5 µs.
CPU yükü yaklaşık 2200 kat azalır; aktarım sürerken CPU başka süreçleri çalıştırır. Klavye gibi yavaş aygıtlarda fark önemsizdir; hızlı blok aygıtlarında DMA şarttır.
Çoktan Seçmeli · G/Ç
Soru 12: DMA’dan Ne Beklenmez?
Bir disk denetleyicisine DMA desteği eklendi. Aşağıdakilerden hangisi DMA’nın sağladığı bir yarar değildir?
D: DMA bir başarım mekanizmasıdır, CPU’nun kopyalama yükünü alır. Güvenlik getirmez; tersine belleğe doğrudan yazan bir aygıt yanlış programlanırsa her yeri bozabilir. Aygıt erişimini sınırlamak için ayrıca IOMMU gerekir.
Çoktan Seçmeli · İS Çeşitleri
Soru 13: Katı Gerçek Zamanlı Sistem
Aşağıdaki sistemlerden hangisi katı (hard) gerçek zamanlı sistemdir?
C: Hava yastığının son tarihi kaçırması felakettir; RTOS en kötü durum gecikmesini sınırlar. Video ve oyun ara sıra son tarihi kaçırmaya dayanıklı yumuşak (soft) gerçek zamanlıdır; web sunucusu ise ortalama başarımı ve adaleti öne çıkaran genel amaçlı bir sistemdir. Gerçek zamanlı, “çok hızlı” değil “öngörülebilir” demektir.
Çoktan Seçmeli · Temel Kavramlar
Soru 14: Politika mı, Mekanizma mı?
Aşağıdakilerden hangisi bir mekanizma değil, politika kararıdır?
B: Kime öncelik verileceği “ne yapılmalı” sorusunun yanıtıdır; aynı öncelikli çizelgeleyici mekanizması farklı politikalarla kullanılabilir. A, C ve D işin nasıl yapıldığını sağlayan mekanizmalardır. İkisi ayrı tutulursa politika, çekirdek kodu değişmeden değiştirilebilir.
Çoktan Seçmeli · Temel Kavramlar
Soru 15: Disk Neden Küçük Görünür?
“2 TB” etiketli yeni bir disk, boyutları ikili önekle (GiB) gösteren bir işletim sisteminde yaklaşık kaç GiB görünür?
A: Disk ondalık ölçülür: 2 TB = 2 × 10¹² B. 1 GiB = 2³⁰ = 1.073.741.824 B → 2 × 10¹² / 2³⁰ ≈ 1862,6 GiB (≈ 1,82 TiB). D yalnızca bir kez 1024’e bölmenin, C ise “1 TB = 1024 GB” varsaymanın sonucudur. Bellek genelde ikili, disk ve ağ ondalık ölçülür.