İşletim Sistemleri: Terim Sözlüğü

Sunumlarda geçen her İngilizce terim, sunumlarda kullanılan tek Türkçe karşılığı ve kısa tanımı. Bölüm sütunu, terimin ayrıntılı anlatıldığı slayda bağlanır. Karşılıklar Bilgisayar ve Programlamaya Giriş, Veri Yapıları ve Algoritmalar sözlükleriyle uyumludur.

İngilizceTürkçeBölüm
abstractionsoyutlamaDonanımın karmaşık ayrıntılarını gizleyip süreç, dosya, adres alanı gibi kavramlar sunmak.1 · Giriş
access control list (ACL)erişim denetim listesi (ACL)Bir nesneye kimin hangi hakla erişebileceğini sıralayan liste.13 · Güvenlik
access matrixkoruma matrisiSatırları alanlar, sütunları nesneler olan ve her hücresinde izinlerin tutulduğu koruma modeli.13 · Güvenlik
address spaceadres alanıBir sürecin kullanabildiği bellek adreslerinin kümesi.2 · İşletim Sistemi Yapıları
address space layout randomization (ASLR)adres alanı yerleşiminin rastgeleleştirilmesiKod, yığın ve kütüphanelerin adreslerini her çalıştırmada rastgele seçerek saldırıyı zorlaştırma.13 · Güvenlik
agingyaşlandırmaBekleyen sürecin önceliğini zamanla artırarak açlığı önleme; sayfa yer değiştirmede sayaç tekniği.5 · CPU Çizelgeleme
Amdahl's lawAmdahl yasasıSeri bölümün, paralel hızlanmanın üst sınırını belirlediğini söyleyen yasa.4 · İş Parçacıkları
application programming interface (API)API (uygulama programlama arayüzü)Programcının kullandığı kütüphane işlevleri; altta sistem çağrılarını kullanır.2 · İşletim Sistemi Yapıları
atomic instructionatomik komutOkuma ve yazmayı bölünmeden yapan donanım komutu (TSL, XCHG, CAS).6 · Senkronizasyon
authenticationkimlik doğrulamaKullanıcının iddia ettiği kişi olduğunu doğrulama.13 · Güvenlik
authorizationyetkilendirmeKimliği doğrulanmış bir kullanıcının hangi kaynaklara hangi hakla erişebileceğine karar verme adımı.13 · Güvenlik
backing store (swap space)yedekleme deposu (takas alanı)Bellekte olmayan sayfaların diskte tutulduğu alan.9 · Sanal Bellek
banker's algorithmbankacı algoritmasıAzami istekleri bilerek yalnızca güvenli durumlara izin veren kaçınma algoritması.7 · Kilitlenme
barriersenkronizasyon bariyeriBir süreç ya da iş parçacığı grubunu belli bir noktada buluşturan senkronizasyon aracı; hepsi gelmeden kimse geçemez.6 · Senkronizasyon
base and limit registerstaban ve limit yazmaçlarıSürecin bellek bölgesinin başlangıcını ve boyutunu tutan yazmaçlar.8 · Bellek Yönetimi
batch systemtoplu iş sistemiİşlerin kullanıcı etkileşimi olmadan sırayla yürütüldüğü erken sistem türü.1 · Giriş
Belady's anomalyBelady anomalisiFIFO'da çerçeve sayısı artınca sayfa hatası sayısının da artabilmesi.9 · Sanal Bellek
binding timebağlama zamanıBir adın bir nesneye bağlandığı an: derleme, yükleme ya da çalışma zamanı.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
bitmapbiteşlemHer birim için bir bitle boş/dolu bilgisini tutan yapı.8 · Bellek Yönetimi
block / character deviceblok / karakter aygıtıVeriyi adreslenebilir bloklarla ya da bayt akışı olarak aktaran aygıt sınıfları.11 · Giriş/Çıkış
blocking / nonblocking / asynchronous I/Obloke eden / bloke etmeyen / eş zamansız G/ÇÇağıranı bekleten, hemen dönen ya da bitince bildiren G/Ç arayüzleri.11 · Giriş/Çıkış
bootingönyüklemeAçılışta firmware'den başlayıp çekirdeği belleğe yükleyen süreç.2 · İşletim Sistemi Yapıları
bootloaderönyükleyiciFirmware'den sonra çalışıp çekirdeği yükleyen küçük program (GRUB).15 · Linux
bounded waitingsınırlı beklemeBir sürecin kritik bölgeye girmek için sınırlı sayıda sıra beklemesi koşulu.6 · Senkronizasyon
Brooks's lawBrooks yasasıGeciken bir yazılım projesine insan eklemek onu daha da geciktirir.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
buddy systembuddy (kardeş) sistemiBelleği ikinin kuvvetleri boyutunda bölüp kardeş blokları birleştiren ayırıcı.9 · Sanal Bellek
buffer / bufferingtampon / tamponlamaAktarılan veriyi geçici olarak bellekte tutmak.11 · Giriş/Çıkış
buffer cachetampon önbelleğiDisk bloklarını bellekte tutan önbellek.10 · Dosya Sistemleri
buffer overflowtampon taşmasıTampon sınırını aşan yazmayla bitişik belleğin (dönüş adresi) bozulması.13 · Güvenlik
busveri yoluBileşenleri birbirine bağlayan ortak iletişim hattı (PCIe, USB).11 · Giriş/Çıkış
busy waitingmeşgul beklemeBir koşulu döngüde sürekli sınayarak beklemek; CPU harcar.6 · Senkronizasyon
cacheönbellekSık kullanılan veriyi daha hızlı bir düzeyde tutan bellek.8 · Bellek Yönetimi
cache coherenceönbellek tutarlılığıAynı verinin farklı önbelleklerdeki kopyalarının tutarlı tutulması.12 · Çok İşlemcili Sistemler
cache hit / missisabet / ıskaAranan veri önbellekte bulunur (isabet) ya da bulunmaz (ıska).8 · Bellek Yönetimi
cache lineönbellek satırıÖnbellek ile bellek arasında taşınan en küçük blok (genellikle 64 bayt).8 · Bellek Yönetimi
capabilityyetenekBir nesneye belirli haklarla erişim veren, sürece ait değiştirilemez belirteç.13 · Güvenlik
cascading terminationbasamaklı sonlandırmaEbeveyn süreç sonlanınca bütün çocuklarının da sonlandırılması; UNIX'te çocuklar ise yeni bir ebeveyne bağlanır.3 · Süreçler
certificatesertifikaBir açık anahtarın kime ait olduğunu güvenilir bir otoritenin imzasıyla doğrulayan belge.13 · Güvenlik
certificate authority (CA)sertifika otoritesiSertifikadaki açık anahtarın sahibine ait olduğunu imzasıyla onaylayan kurum.13 · Güvenlik
checkpointdenetim noktasıSürecin durumunun diske kaydedildiği an; kilitlenmeden sonra süreç bu noktaya geri alınabilir.7 · Kilitlenme
circular waitdöngüsel beklemeSüreçlerin bir döngü oluşturacak biçimde birbirini beklemesi.7 · Kilitlenme
client–server modelistemci–sunucu modeliHizmetlerin sunucu süreçlerde çalışıp istemcilerle ileti alışverişi yaptığı yapı.2 · İşletim Sistemi Yapıları
clock algorithmsaat algoritmasıİkinci şansı dairesel liste ve bir elle (işaretçi) gerçekleştiren algoritma.9 · Sanal Bellek
clock cyclesaat turu (tur)İşlemci saatinin bir periyodu; boru hattında her aşama bir tur sürer.8 · Bellek Yönetimi
Coffman conditionskilitlenmenin dört koşuluKarşılıklı dışlama, tut ve bekle, kesme yok, döngüsel bekleme.7 · Kilitlenme
compactionsıkıştırmaKullanılan bölgeleri bir araya kaydırıp boş alanı birleştirme.8 · Bellek Yönetimi
compare-and-swap (CAS)karşılaştır ve değiştir (CAS)Adresteki değer beklenene eşitse yeni değeri yazan ve her durumda eski değeri döndüren atomik komut.6 · Senkronizasyon
Completely Fair Scheduler (CFS)tamamen adil çizelgeleyici (CFS)Linux'un ideal çok görevli işlemciye öykünen, her zaman sanal çalışma süresi en küçük görevi seçen çizelgeleyicisi.15 · Linux
compression (lossy / lossless)sıkıştırma (kayıplı / kayıpsız)Veriyi daha az bitle gösterme; bilgi kaybıyla ya da kaybı olmadan.9 · Sanal Bellek
concurrencyeş zamanlılıkBirden çok etkinliğin zaman içinde iç içe ilerlemesi; aynı anda çalışmaları gerekmez.3 · Süreçler
condition variablekoşul değişkeniBir koşul gerçekleşene dek wait ile bekleyip signal ile uyandırılan nesne.6 · Senkronizasyon
conditional compilationkoşullu derlemeKodun bir bölümünün önişlemci koşullarına göre derlemeye alınması ya da dışarıda bırakılması.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
confidentiality / integrity / availability (CIA)gizlilik / bütünlük / erişilebilirlikGüvenliğin üç temel hedefi.13 · Güvenlik
containerkonteynerAynı çekirdeği paylaşan, ad alanları ve cgroups ile yalıtılmış süreç grubu.12 · Çok İşlemcili Sistemler
context switchbağlam değiştirmeCPU'yu bir süreçten diğerine geçirmek için durumu kaydedip yenisini yüklemek.3 · Süreçler
contiguous allocationbitişik tahsisHer sürece (ya da dosyaya) tek parça, ardışık bir bölge verme.8 · Bellek Yönetimi
control group (cgroup)kontrol grubuSüreç gruplarının CPU, bellek ve G/Ç kullanımını sınırlayan ve ölçen Linux mekanizması.15 · Linux
convoy effectkonvoy etkisiUzun bir işin arkasında kısa işlerin birikip beklemesi; FCFS çizelgelemede ortalama bekleme süresini büyütür.5 · CPU Çizelgeleme
cooperative multitaskingişbirlikçi çok görevlilikİşletim sisteminin işlemciyi ancak program kendisi bıraktığında ya da sistem çağrısı yaptığında geri alabildiği düzen.3 · Süreçler
copy-on-write (COW)yazınca kopyalamaPaylaşılan sayfanın yalnızca biri yazınca kopyalanması.9 · Sanal Bellek
core dumpçekirdek dökümüBir sinyalle ölen sürecin bellek görüntüsünün, sistem ayarına göre yazıldığı dosya.3 · Süreçler
covert channelgizli kanalGüvenlik politikasının öngörmediği yoldan bilgi sızdıran kanal.13 · Güvenlik
CPU burstCPU patlamasıSürecin iki G/Ç arasında kesintisiz CPU kullandığı süre.5 · CPU Çizelgeleme
CPU schedulingCPU çizelgelemeHazır süreçlerden hangisinin CPU'yu alacağına karar verme.5 · CPU Çizelgeleme
CPU-bound / I/O-boundCPU’ya bağlı / G/Ç’ye bağlıZamanının çoğunu hesaplamada ya da G/Ç beklemede geçiren süreç.3 · Süreçler
critical section (region)kritik bölgePaylaşılan veriye erişen ve aynı anda tek bir sürecin girmesi gereken kod parçası.6 · Senkronizasyon
crossbar switchçapraz çubuk anahtarHer işlemciyi her bellek modülüne ayrı bir kesişim noktasıyla bağlayan, çakışmasız ama pahalı ara bağlantı.12 · Çok İşlemcili Sistemler
C-SCANC-SCAN (dairesel SCAN)Yalnız bir yönde hizmet veren SCAN türü: kafa uca varınca hizmet vermeden diskin başına döner.11 · Giriş/Çıkış
data / task parallelismveri / görev paralelliğiVeri paralelliğinde veri bölünür ve her çekirdek kendi parçasında aynı işlemi yapar; görev paralelliğinde her çekirdek farklı bir görev yürütür.4 · İş Parçacıkları
deadlockkilitlenmeHer sürecin kümedeki başka bir sürecin tuttuğu kaynağı sonsuza dek beklemesi.7 · Kilitlenme
deadlock avoidancekilitlenmeden kaçınmaHer isteği, sistemi güvensiz duruma sokmayacaksa kabul etme.7 · Kilitlenme
deadlock detectionkilitlenme tespitiSistemde kilitlenme olup olmadığını çizge ya da matrislerle bulma.7 · Kilitlenme
deadlock preventionkilitlenmeyi önlemeDört koşuldan birini yapısal olarak imkânsız kılma.7 · Kilitlenme
deadlock recoverykilitlenmeden kurtarmaKaynak geri alma, geri sarma ya da süreç sonlandırmayla kilitlenmeyi çözme.7 · Kilitlenme
defense in depthderinlemesine savunmaBirbirinden bağımsız birkaç güvenlik katmanı kullanma ilkesi; biri aşılsa da ötekiler korur.13 · Güvenlik
defragmentationbirleştirmeDiske dağılmış dosya bloklarını yeniden bitişik hâle getirme işlemi.10 · Dosya Sistemleri
demand pagingtalebe bağlı sayfalamaSayfaları yalnızca ilk erişildiklerinde belleğe getirme.9 · Sanal Bellek
denial of servicehizmet reddiSistemi meşru kullanıcılara hizmet veremez hâle getiren saldırı.13 · Güvenlik
device controlleraygıt denetleyicisiAygıtı doğrudan süren, yazmaçları ve tamponu olan donanım birimi.11 · Giriş/Çıkış
device driveraygıt sürücüsüBelirli bir denetleyiciyle konuşan, çekirdekte çalışan yazılım.11 · Giriş/Çıkış
digital signaturedijital imzaÖzel anahtarla imzalanan, açık anahtarla doğrulanan özet.13 · Güvenlik
dining philosophers problemyemek yiyen filozoflar problemiPaylaşılan kaynaklarla kilitlenme ve açlığı gösteren klasik senkronizasyon problemi.6 · Senkronizasyon
direct memory access (DMA)doğrudan bellek erişimi (DMA)Denetleyicinin CPU'yu meşgul etmeden veriyi doğrudan belleğe aktarması.11 · Giriş/Çıkış
directorydizinDosya adlarını dosyalara eşleyen özel dosya.10 · Dosya Sistemleri
directory entrydizin girdisiDizinde bir adı i-node numarasıyla eşleyen kayıt.10 · Dosya Sistemleri
discretionary access control (DAC)isteğe bağlı erişim denetimiNesnenin sahibinin kime hangi izni vereceğine kendisinin karar verdiği erişim denetimi.13 · Güvenlik
disk schedulingdisk kolu çizelgelemeBekleyen disk isteklerinin sırasını seçme (SSTF, SCAN, C-LOOK).11 · Giriş/Çıkış
dispatch latencydağıtım gecikmesiDağıtıcının bir süreci durdurup ötekini başlatması için geçen süre.5 · CPU Çizelgeleme
dispatchergörev dağıtıcıSeçilen sürece CPU'yu veren modül: bağlam değiştirme ve mod geçişi.5 · CPU Çizelgeleme
distributed shared memorydağıtık paylaşımlı bellekAyrı makinelerin belleklerini sayfa düzeyinde tek bir paylaşımlı adres alanı gibi gösteren yöntem.12 · Çok İşlemcili Sistemler
dual-mode operationçift modlu çalışmaDonanımın çekirdek ve kullanıcı modunu ayırarak İS'yi koruması.2 · İşletim Sistemi Yapıları
dynamic loadingdinamik yüklemeBir rutinin çağrılana kadar belleğe alınmaması; hiç çağrılmayan kod hiç yüklenmez.8 · Bellek Yönetimi
earliest deadline first (EDF)en erken son tarih önce (EDF)Son tarihi en yakın görevi çalıştıran dinamik öncelikli algoritma.5 · CPU Çizelgeleme
Earliest Eligible Virtual Deadline First (EEVDF)EEVDFLinux 6.6'dan beri adil sınıfın seçim kuralı: uygun görevler arasından sanal son tarihi en erken olanı çalıştırır.15 · Linux
eBPF (extended Berkeley Packet Filter)eBPFDenetlenmiş küçük programların Linux çekirdeğinde güvenle çalıştırıldığı sanal makine.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
effective access time (EAT)etkin erişim süresiTLB ya da sayfa hatası olasılıkları hesaba katılarak ortalama bellek erişim süresi.8 · Bellek Yönetimi
eligibilityuygunlukEEVDF'te bir görevin hak ettiğinden az CPU almış olması; yalnız uygun görevler seçilebilir.15 · Linux
encryptionşifrelemeVeriyi anahtar olmadan okunamaz hâle getirme.13 · Güvenlik
entry / exit / remainder sectiongiriş / çıkış / kalan bölümKritik bölgeye girmeden önce izin isteyen kod, çıkarken bunu duyuran kod ve kodun geri kalanı.6 · Senkronizasyon
event loopolay döngüsüOlayları bekleyip sırayla ilgili işleyiciye gönderen döngü.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
event-driven codeolay güdümlü kodAkışı, gelen olaylara bağlanan işleyicilerin belirlediği program.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
exceptionistisnaKomutun yürütülmesi sırasında oluşan olağan dışı durum (sıfıra bölme, sayfa hatası).11 · Giriş/Çıkış
executable fileçalıştırılabilir dosyaYükleyicinin belleğe alıp çalıştırabileceği biçimdeki program dosyası (ELF, PE).1 · Giriş
exokernelexokernelYalnızca kaynakları korumalı biçimde dağıtan, soyutlamayı kütüphaneye bırakan çekirdek.2 · İşletim Sistemi Yapıları
exploitistismarBir zafiyetten yararlanarak saldırganın amacına ulaşmasını sağlayan kod ya da yöntem.13 · Güvenlik
exponential averageüstel ortalamaBir sonraki CPU patlamasını geçmiş patlamaların ağırlığı giderek azalan ortalamasıyla tahmin etme yöntemi.5 · CPU Çizelgeleme
exponential backoffüstel geri çekilmeBaşarısız bir kilit denemesinden sonra beklemek ve bekleme süresini her başarısızlıkta ikiye katlamak.12 · Çok İşlemcili Sistemler
extensible systemgenişletilebilir sistemÇekirdeğe çalışma anında yeni işlev eklenebilen işletim sistemi.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
external nameharici adKullanıcının bir nesneye verdiği, insanın okuyabileceği ad (ör. dosya yolu).14 · İşletim Sistemi Tasarımı
fair-share schedulingadil paylaşım çizelgelemesiİşlemci payının süreçlere değil, kullanıcılara ya da gruplara verildiği çizelgeleme.5 · CPU Çizelgeleme
false sharingyanlış paylaşımFarklı değişkenlerin aynı önbellek satırında olması yüzünden oluşan gereksiz tutarlılık trafiği.12 · Çok İşlemcili Sistemler
fetch–decode–execute cyclegetir–çöz–yürüt döngüsüCPU'nun her komut için tekrarladığı temel çalışma döngüsü.1 · Giriş
FIFO page replacementFIFO algoritmasıSayfaların yüklenme sırasıyla bir kuyrukta tutulduğu ve yer gerekince en önce yüklenmiş sayfanın çıkarıldığı yer değiştirme algoritması.9 · Sanal Bellek
file allocation table (FAT)dosya tahsis tablosu (FAT)Bağlı tahsiste blok zincirlerini diskin başındaki tek bir tabloda tutan yapı; i. girdi, i. bloktan sonra gelen bloğun numarasıdır.10 · Dosya Sistemleri
file attributes (metadata)öznitelik (üst veri)Dosyanın içeriği dışındaki bilgileri: adı, boyutu, sahibi, izinleri, zaman damgaları gibi.10 · Dosya Sistemleri
file descriptordosya tanımlayıcısıAçık dosyayı temsil eden, süreç tablosundaki küçük tam sayı.10 · Dosya Sistemleri
file lockingdosya kilitlemeBir dosyanın ya da bölgesinin eş zamanlı erişime karşı kilitlenmesi.15 · Linux
file systemdosya sistemiDiskte dosyaları ve dizinleri düzenleyen, adlandıran ve koruyan yazılım.10 · Dosya Sistemleri
firewallgüvenlik duvarıAğ katmanında yalnız izinli bağlantıları geçiren savunma bileşeni.13 · Güvenlik
first-come, first-served (FCFS)ilk gelen ilk hizmet alır (FCFS)Süreçleri geliş sırasıyla çalıştıran kesmesiz algoritma.5 · CPU Çizelgeleme
flash translation layer (FTL)flaş çeviri katmanı (FTL)SSD denetleyicisinde her yazmayı yeni, boş bir sayfaya yönlendirip mantıksal blok adresini o sayfaya eşleyen katman.10 · Dosya Sistemleri
forward secrecyileriye dönük gizlilikUzun ömürlü anahtar sonradan ele geçse bile eski oturumların çözülememesi özelliği.13 · Güvenlik
frame (page frame)çerçeveFiziksel belleğin sayfayla aynı boyuttaki bloğu.8 · Bellek Yönetimi
futex (fast userspace mutex)futexÇakışma yokken kullanıcı alanında, varsa çekirdekte bekleyen hızlı kilit.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
fuzzingbulanıklaştırma (fuzzing)Programa rastgele ya da yarı rastgele girdiler vererek çökme ve hata arama tekniği.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
gang schedulingçete çizelgelemeBirbirine bağlı iş parçacıklarını aynı zaman diliminde birlikte çalıştırma.12 · Çok İşlemcili Sistemler
global / local replacementgenel / yerel yer değiştirmeGenelde kurban bütün çerçeveler arasından seçilir; yerelde süreç kurbanı yalnız kendi çerçevelerinden seçer.9 · Sanal Bellek
graphical user interface (GUI)GUI (grafik kullanıcı arayüzü)Pencere, simge, menü ve işaretçiyle görsel etkileşim sağlayan arayüz.1 · Giriş
guest operating systemmisafir işletim sistemiSanal makinenin içinde çalışan işletim sistemi.2 · İşletim Sistemi Yapıları
GUID partition table (GPT)GPTUEFI standardının parçası olan, 64 bitlik LBA kullanan ve her bölümü bir GUID ile tanımlayan bölümleme biçimi.10 · Dosya Sistemleri
happens-beforeönce-olur ilişkisiBir iş parçacığının yazmalarının başka bir iş parçacığına görünür olacağını güvenceye alan sıralama ilişkisi; örneğin join bunu sağlar.4 · İş Parçacıkları
hard / soft real-timekatı / yumuşak gerçek zamanlıKatı gerçek zamanlı sistemde son tarihin kaçırılması başarısızlıktır; yumuşakta kritik görevler önceliklidir ama garanti yoktur.5 · CPU Çizelgeleme
hard disk drive (HDD)sabit disk (HDD)Dönen manyetik plakalarda veri saklayan ikincil depolama aygıtı.11 · Giriş/Çıkış
hard link / symbolic linkkatı bağ / sembolik bağAynı i-node'u gösteren ikinci ad ya da başka bir yolu içeren özel dosya.10 · Dosya Sistemleri
hash function (cryptographic)özet fonksiyonuVeriden sabit boyutlu, geri döndürülemez bir özet üreten fonksiyon.13 · Güvenlik
hashed page tablehash sayfa tablosuSanal sayfa numarasının hash değeriyle aranan sayfa tablosu.8 · Bellek Yönetimi
hierarchical page tablehiyerarşik sayfa tablosuSayfa tablosunu sayfalayarak çok düzeyli ağaç biçiminde tutmak.8 · Bellek Yönetimi
hintipucuDoğru olması gerekmeyen, yanlışsa ucuzca denetlenip düzeltilebilen önbelleklenmiş bilgi.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
hit (cache)isabetAranan verinin önbellekte bulunması.8 · Bellek Yönetimi
hold and waittut ve bekleKaynak tutan sürecin yenisini beklemesi koşulu.7 · Kilitlenme
holedelikDeğişken bölümlemede süreçlerin arasında kalan boş bellek bloğu.8 · Bellek Yönetimi
hybrid kernelhibrit çekirdekMikro çekirdek fikirlerini monolitik çekirdekle birleştiren yapı (Windows, macOS).2 · İşletim Sistemi Yapıları
hypercallhiperçağrıYarı sanallaştırmada misafir işletim sisteminin hassas komutlar yerine hipervizöre yaptığı doğrudan çağrı.12 · Çok İşlemcili Sistemler
hypercubehiperküpn boyutlu küp biçiminde ara bağlantı; 2ⁿ düğümün her biri n komşuya bağlıdır.12 · Çok İşlemcili Sistemler
hypervisorhipervizörSanal makineleri oluşturup çalıştıran yazılım katmanı.12 · Çok İşlemcili Sistemler
i-nodei-nodeBir dosyanın özniteliklerini ve blok adreslerini tutan yapı.10 · Dosya Sistemleri
indexed allocationindisli tahsisDosyanın tüm blok adreslerini bir indis bloğunda (i-node) tutma.10 · Dosya Sistemleri
indirectiondolaylılıkBir nesneye doğrudan değil, araya konan bir ad ya da tablo üzerinden erişme; esneklik kazandırır.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
internal / external fragmentationiç / dış parçalanmaTahsis edilen bölge içinde ya da bölgeler arasında kullanılamayan boş alan.8 · Bellek Yönetimi
internal fragmentationiç parçalanmaAyrılan bloğun (ör. sayfanın) kullanılmayan iç kısmında boşa giden bellek.9 · Sanal Bellek
internal namedahili adSistemin nesneyi içeride tanıdığı ad (ör. i-node numarası).14 · İşletim Sistemi Tasarımı
interprocess communication (IPC)süreçler arası iletişim (IPC)Süreçlerin veri alışverişi ve eşgüdümü için kullandığı yöntemler.3 · Süreçler
interruptkesmeAygıtın ya da olayın CPU'nun akışını durdurup işleyiciye geçirmesi.11 · Giriş/Çıkış
interrupt handlerkesme işleyicisiBir kesme geldiğinde çekirdekte çalışan yordam.11 · Giriş/Çıkış
interrupt vectorkesme vektörüKesme numarasına göre işleyici adresini veren tablo girdisi.11 · Giriş/Çıkış
interrupt-driven I/Okesme güdümlü G/ÇAygıt hazır olunca kesmeyle CPU'yu uyaran G/Ç yöntemi.11 · Giriş/Çıkış
inverted page tableters sayfa tablosuFiziksel çerçeve başına bir girdi tutan tek, sistem çapında tablo.8 · Bellek Yönetimi
isolationyalıtımBir bileşenin hatasının ya da verisinin ötekileri etkilememesi.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
journalinggünlüklemeDeğişiklikleri önce günlüğe yazıp sonra yerine uygulayarak çökmeye dayanıklılık.10 · Dosya Sistemleri
kernelçekirdekİşletim sisteminin çekirdek modunda çalışan, donanıma doğrudan erişen merkezî bölümü.1 · Giriş
kernel modeçekirdek moduTüm komutların ve donanımın kullanılabildiği ayrıcalıklı çalışma modu.1 · Giriş
kernel threadçekirdek iş parçacığıYalnız çekirdek modunda çalışan, çekirdeğin kendi işleri için açtığı iş parçacığı.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
layered systemkatmanlı yapıHer katmanın yalnızca alt katmanın hizmetlerini kullandığı İS yapısı.2 · İşletim Sistemi Yapıları
least recently used (LRU)en uzun süredir kullanılmayan (LRU)En uzun süredir erişilmemiş sayfayı çıkaran algoritma.9 · Sanal Bellek
lightweight process (LWP)hafif süreçİş parçacıklarının eski adı; oluşturulması yeni bir süreçten çok daha ucuz olduğu için “hafif” denir.4 · İş Parçacıkları
limited direct executionsınırlı doğrudan yürütmeProgramın işlemcide tam hızla doğrudan çalışması; ama ayrıcalıklı işleri çekirdekten istemesi ve zamanlayıcıyla işlemciyi geri vermesi.3 · Süreçler
linked allocationbağlı liste ile tahsisDosya bloklarını birbirine işaretçilerle bağlama.10 · Dosya Sistemleri
linkerbağlayıcıNesne dosyalarını ve statik kütüphaneleri birleştirip sembolleri çözen ve çalıştırılabilir dosya üreten araç.2 · İşletim Sistemi Yapıları
livelockcanlı kilitSüreçlerin durumunu sürekli değiştirdiği ama ilerleyemediği durum.7 · Kilitlenme
load balancingyük dengelemeİşleri işlemciler arasında eşit dağıtmak (itme/çekme göçü).5 · CPU Çizelgeleme
loadable kernel module (LKM)yüklenebilir çekirdek modülüÇalışırken çekirdeğe eklenip çıkarılabilen kod parçası (sürücüler).15 · Linux
loaderyükleyiciÇalıştırılabilir dosyanın başlığını okuyup kod ve veri kesimlerini sürecin adres alanına eşleyen çekirdek bileşeni.2 · İşletim Sistemi Yapıları
localityyerellikProgramların kısa sürede küçük bir adres bölgesine erişme eğilimi.9 · Sanal Bellek
lock-freekilitsizKilit yerine CAS gibi atomik komutlarla yazılan ve sistemin bütün olarak her zaman ilerlediği yapılar.6 · Senkronizasyon
logical / physical addressmantıksal / fiziksel adresCPU'nun ürettiği adres ile bellek biriminin gördüğü adres.8 · Bellek Yönetimi
log-structured file system (LFS)günlük yapılı dosya sistemiBütün diski tek bir günlük sayan, yazmaları bellekte biriktirip tek bir uzun sıralı yazmayla diske ekleyen dosya sistemi tasarımı.10 · Dosya Sistemleri
lottery schedulingpiyango çizelgelemeSüreçlere bilet verip rastgele çekilişle CPU dağıtan orantılı çizelgeleme.5 · CPU Çizelgeleme
mailboxposta kutusuDolaylı ileti geçirmede iletilerin gönderildiği ve alındığı, tekil kimliği olan nesne (port).3 · Süreçler
main memory (RAM)ana bellekCPU'nun doğrudan eriştiği, programların ve verilerin çalışırken tutulduğu bellek.8 · Bellek Yönetimi
malwarekötü amaçlı yazılımVirüs, solucan, truva atı, fidye yazılımı gibi zararlı yazılımlar.13 · Güvenlik
man-in-the-middle attackortadaki adam saldırısıSaldırganın iki taraf arasına girip iletileri okuduğu ya da değiştirdiği saldırı.13 · Güvenlik
mandatory access control (MAC)zorunlu erişim denetimiSistem politikasının sahibin isteğinden bağımsız uyguladığı erişim denetimi (SELinux).13 · Güvenlik
marshallingsıralama (paketleme)RPC'de koçanın prosedür parametrelerini ağ üzerinden gönderilecek bir iletiye paketlemesi.12 · Çok İşlemcili Sistemler
master boot record (MBR)MBRDiskin ilk sektöründe önyükleyici kodu ve dört bölüm girdisi taşıyan eski bölümleme biçimi; 2 TiB'ın ötesini adresleyemez.10 · Dosya Sistemleri
master-slave modelusta-köle modeliİşletim sisteminin yalnız bir işlemcide çalıştığı, ötekilerin yalnız kullanıcı programlarını çalıştırdığı çok işlemcili düzen.12 · Çok İşlemcili Sistemler
measured bootölçülü önyüklemeHer önyükleme bileşeninin çalıştırılmadan önce özetinin alınıp bir PCR'ye eklenmesi; son değer bütün zinciri özetler.13 · Güvenlik
memory barrier (fence)bellek bariyeriÖnceki bellek işlemlerinin sonrakilerden önce görünmesini zorlayan komut.6 · Senkronizasyon
memory consistency modelbellek tutarlılık modeliFarklı adreslere yapılan yazmaların başka çekirdeklerce hangi sırada görüleceğini belirleyen kurallar (ör. x86-TSO).12 · Çok İşlemcili Sistemler
memory hierarchybellek hiyerarşisiHızlı-küçük-pahalı düzeylerden yavaş-büyük-ucuz düzeylere bellek katmanları.1 · Giriş
memory managementbellek yönetimiBelleği süreçlere tahsis etme, koruma ve geri alma işleri.8 · Bellek Yönetimi
memory management unit (MMU)bellek yönetim birimi (MMU)Mantıksal adresleri çalışma anında fiziksel adrese çeviren donanım.8 · Bellek Yönetimi
memory-mapped filebellek eşlemeli dosyaDosyanın sayfalarının adres alanına eşlenip bellek gibi okunup yazılması (mmap).9 · Sanal Bellek
memory-mapped I/Obellek eşlemeli G/ÇAygıt yazmaçlarının bellek adres alanına eşlenmesi.11 · Giriş/Çıkış
MESI protocolMESI protokolüÖnbellek satırının Değiştirilmiş, Özel, Paylaşılan ya da Geçersiz durumlarından birinde tutulduğu tutarlılık protokolü.12 · Çok İşlemcili Sistemler
messageiletiSüreçler ya da makineler arasında gönderilen veri birimi.3 · Süreçler
message passingileti geçirmeSüreçlerin send/receive ile çekirdek üzerinden ileti alışverişi yapması.3 · Süreçler
message-signaled interrupts (MSI)MSIKesmenin bir kablo yerine, vektör numarasını içeren bir bellek yazmasıyla iletilmesi (genişletilmiş biçimi MSI-X).11 · Giriş/Çıkış
microkernelmikro çekirdekÇekirdekte yalnızca IPC, çizelgeleme ve adres alanı yönetimini bırakan yapı.2 · İşletim Sistemi Yapıları
middlewareara yazılımDağıtık sistemde uygulamalara ortak bir model sunan yazılım katmanı.12 · Çok İşlemcili Sistemler
monitormonitörPaylaşılan veriyi ve onu kullanan yordamları otomatik karşılıklı dışlamayla saran yapı.6 · Senkronizasyon
monolithic kernelmonolitik çekirdekTüm İS hizmetlerinin tek adres alanında, çekirdek modunda çalıştığı yapı.2 · İşletim Sistemi Yapıları
mountbağlamaBir dosya sistemini dizin ağacındaki bir noktaya eklemek.10 · Dosya Sistemleri
multi-factor authenticationçok etkenli kimlik doğrulamaBilinen, sahip olunan ve olunan şeylerden en az ikisiyle yapılan kimlik doğrulama.13 · Güvenlik
multicomputerçoklu bilgisayarHer düğümün kendi belleği olan ve düğümlerin ileti ile haberleştiği sıkı bağlı bilgisayar topluluğu.12 · Çok İşlemcili Sistemler
multicoreçok çekirdekliTek yongada birden çok bağımsız işlemci çekirdeği.1 · Giriş
multilevel feedback queue (MLFQ)çok düzeyli geri beslemeli kuyrukDavranışına göre süreçleri kuyruklar arasında taşıyan çizelgeleme.5 · CPU Çizelgeleme
multilevel queue (MLQ)çok düzeyli kuyrukSüreçleri sabit sınıflara ve ayrı kuyruklara bölen çizelgeleme.5 · CPU Çizelgeleme
multiprogrammingçoklu programlamaBellekte birden çok iş tutup biri G/Ç beklerken diğerini çalıştırma.1 · Giriş
multithreaded processçok iş parçacıklı süreçAynı adres alanını paylaşan birden çok iş parçacığı çalıştıran süreç.4 · İş Parçacıkları
mutexmutexKarşılıklı dışlama için kullanılan, sahibi olan ikili kilit.6 · Senkronizasyon
mutual exclusionkarşılıklı dışlamaKritik bölgede aynı anda en çok bir sürecin bulunması koşulu.6 · Senkronizasyon
namespacead alanıSüreç grubuna PID, ağ, bağlama gibi kaynakların ayrı bir görünümünü veren Linux özelliği.15 · Linux
network file system (NFS)ağ dosya sistemi (NFS)Uzak makinedeki dosyalara yerel gibi erişim sağlayan protokol.10 · Dosya Sistemleri
no preemptionkesme yokKilitlenmenin dört koşulundan biri: bir kaynak, tutan süreç bırakmadıkça elinden alınamaz.7 · Kilitlenme
nonpreemptable resourcekesilemez kaynakSahibinden geri alınırsa işin bozulacağı kaynak (ör. yazıcı, kilit).7 · Kilitlenme
not recently used (NRU)NRU (yakın zamanda kullanılmayan)Sayfaları R ve M bitlerine göre dört sınıfa ayırıp hata anında boş olmayan en düşük sınıftan bir sayfa atan algoritma.9 · Sanal Bellek
NUMA (non-uniform memory access)NUMAHer işlemcinin yerel belleğe uzak bellekten daha hızlı eriştiği çok işlemcili düzen.12 · Çok İşlemcili Sistemler
omega networkomega ağıAz sayıda 2×2 anahtardan kurulan, aşamalı ve daha ucuz bir işlemci–bellek ara bağlantısı.12 · Çok İşlemcili Sistemler
OOM killer (out-of-memory killer)OOM killerLinux'ta bellek tükenince en çok bellek tutan süreçlerden birini seçip SIGKILL ile sonlandıran çekirdek mekanizması.3 · Süreçler
open-file tableaçık dosya tablosuAçık dosyaların konum ve durum bilgisini tutan çekirdek tablosu.10 · Dosya Sistemleri
operating system (OS)işletim sistemi (İS)Donanımı yöneten ve uygulamalara soyutlamalar sunan temel yazılım.1 · Giriş
operating system servicesişletim sistemi hizmetleriİS'nin kullanıcıya ve programlara sunduğu program yürütme, G/Ç, dosya, iletişim gibi işlevler.2 · İşletim Sistemi Yapıları
optimal page replacement (OPT)optimal algoritma (OPT)En uzun süre kullanılmayacak sayfayı çıkaran, gerçeklenemeyen ölçüt algoritma.9 · Sanal Bellek
orphan processyetim süreçEbeveyni kendisinden önce sonlanmış süreç.3 · Süreçler
orthogonalitydiklikBirbirinden bağımsız kavramların serbestçe ve yan etkisiz birleştirilebilmesi.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
pagesayfaMantıksal adres alanının sabit boyutlu bloğu.8 · Bellek Yönetimi
page cachesayfa önbelleğiDosya verisini sayfa birimiyle bellekte tutan önbellek.10 · Dosya Sistemleri
page faultsayfa hatasıBellekte olmayan bir sayfaya erişilince oluşan tuzak.9 · Sanal Bellek
page locking (pinning)sayfa sabitleme (kilitleme)Bir çerçeveye kilit biti koyarak onu yer değiştirme adaylarının dışında tutmak; örneğin DMA süren tampon için.9 · Sanal Bellek
page offsetsayfa içi konumMantıksal adresin, sayfa içindeki bayt konumunu veren alt n biti (d).8 · Bellek Yönetimi
page replacementsayfa yer değiştirmeBoş çerçeve yokken bellekten çıkarılacak sayfayı seçme.9 · Sanal Bellek
page tablesayfa tablosuHer sayfanın hangi çerçevede olduğunu tutan tablo.8 · Bellek Yönetimi
page table entry (PTE)sayfa tablosu girdisiÇerçeve numarası ile geçerli, koruma, kirli ve referans bitlerini tutan girdi.8 · Bellek Yönetimi
page-table base register (PTBR)sayfa tablosu taban yazmacı (PTBR)Ana bellekteki sayfa tablosunun başlangıç adresini tutan yazmaç (x86'da CR3); bağlam değiştirmede yalnız bu yazmaç değişir.8 · Bellek Yönetimi
pagingsayfalamaMantıksal belleği sayfalara, fiziksel belleği çerçevelere bölüp eşleme.8 · Bellek Yönetimi
paging daemonsayfalama daemonuPeriyodik uyanan, boş çerçeve azsa sayfaları önceden serbest bırakan ve kirli sayfaları diske yazan çekirdek iş parçacığı.9 · Sanal Bellek
parallelismparalellikBirden çok işin gerçekten aynı anda, ayrı işlemcilerde çalışması.3 · Süreçler
paravirtualizationyarı sanallaştırmaMisafir İS'nin hipervizörle doğrudan çağrılarla (hiperçağrı) işbirliği yapması.12 · Çok İşlemcili Sistemler
parent / child processebeveyn / çocuk süreçfork ile süreç oluşturan süreç ebeveyn, oluşturulan süreç çocuktur.3 · Süreçler
parityeşlikVerilerin XOR'u; bir disk bozulunca kayıp bloğu yeniden kurmaya yarar.11 · Giriş/Çıkış
partitionbölümDiskin ayrı bir dosya sistemi, takas alanı ya da şifreli kap taşıyabilen parçası; listesi diskin başındaki bir tabloda durur.10 · Dosya Sistemleri
path name (absolute / relative)yol adı (mutlak / göreli)Bir dosyayı kökten ya da çalışma dizininden başlayarak gösteren ad.10 · Dosya Sistemleri
permission bits (rwx)izin bitleriSahip, grup ve diğerleri için okuma, yazma, çalıştırma hakları.10 · Dosya Sistemleri
Peterson's algorithmPeterson algoritmasıİki süreç için yalnızca okuma/yazmayla karşılıklı dışlama sağlayan çözüm.6 · Senkronizasyon
pipeboruİki süreci bağlayan, çekirdekte tamponlanan tek yönlü bayt akışı.3 · Süreçler
pipeline (CPU)boru hattıKomutların aşamalarını üst üste bindirerek her turda bir komut bitirme tekniği.11 · Giriş/Çıkış
pipeline (shell)boru hattıBir komutun çıktısını sonrakinin girdisine bağlayan komut zinciri.15 · Linux
plaintext / ciphertextdüz metin / şifreli metinŞifrelemede okunabilir ileti (P) ve onun anahtarla dönüştürülmüş biçimi (C).13 · Güvenlik
policy / mechanismpolitika / mekanizmaMekanizma bir işin nasıl yapılacağını, politika neyin yapılacağına karar verir.1 · Giriş
pollingyoklamaCPU'nun aygıtın durum yazmacını hazır olana dek sürekli okuması.11 · Giriş/Çıkış
port-mapped I/Okapı eşlemeli G/ÇAygıt yazmaçlarının bellekten ayrı bir adres uzayına (G/Ç kapılarına) konduğu ve özel IN/OUT komutlarıyla erişildiği düzen.11 · Giriş/Çıkış
position-independent code (PIC)konumdan bağımsız kodMutlak adres kullanmayan, PC'ye göreli atlayan ve global veriye GOT üzerinden erişen kod; paylaşımlı kütüphaneler böyle derlenir.8 · Bellek Yönetimi
preemptable resourcekesilebilir kaynakSahibinden zarar vermeden geri alınabilen kaynak (ör. CPU, bellek).7 · Kilitlenme
preemptive / nonpreemptive schedulingkesmeli / kesmesiz çizelgelemeÇalışan süreç CPU'dan zorla alınabilir (kesmeli) ya da kendisi bırakana dek çalışır (kesmesiz).5 · CPU Çizelgeleme
prepagingön sayfalamaGerekeceği tahmin edilen sayfaları hata beklemeden, tek bir toplu okumayla önceden getirmek.9 · Sanal Bellek
primitiveilkel işlemİşletim sisteminin sunduğu, başka işlemlerin üzerine kurulduğu temel işlem.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
principle of least privilegeen az ayrıcalık ilkesiHer bileşene yalnızca işi için gereken en az hakkı verme.13 · Güvenlik
priority ceilingöncelik tavanıÖncelik terslemesine çözüm: kilidi alan görev, o kilidi kullanabilecek en yüksek öncelikli görevin önceliğine hemen yükseltilir.6 · Senkronizasyon
priority inheritanceöncelik kalıtımıKilidi tutan sürecin geçici olarak bekleyenin önceliğini alması.6 · Senkronizasyon
priority inversionöncelik terslemesiYüksek öncelikli sürecin, düşük öncelikli sürecin tuttuğu kilidi beklemesi.6 · Senkronizasyon
priority schedulingöncelik çizelgelemeEn yüksek öncelikli hazır süreci çalıştıran algoritma.5 · CPU Çizelgeleme
privilege escalationayrıcalık yükseltmeSıradan bir kullanıcının ya da sürecin bir hatadan yararlanarak yönetici haklarına ulaşması.13 · Güvenlik
processsüreçYürütülmekte olan program; kendi adres alanı ve kaynakları vardır.3 · Süreçler
process control block (PCB)süreç kontrol bloğu (PCB)Bir sürecin durumu, yazmaçları ve kaynakları hakkında çekirdeğin tuttuğu kayıt.3 · Süreçler
process statesüreç durumuSürecin yaşam döngüsündeki konumu: yeni, hazır, çalışıyor, bekliyor, sonlandı.3 · Süreçler
processor affinityişlemci afinitesiSürecin önbelleği sıcak kalsın diye aynı işlemcide çalıştırılması eğilimi.5 · CPU Çizelgeleme
producer–consumer problemüretici–tüketici problemiSınırlı bir tamponu paylaşan üretici ve tüketicinin eşgüdümü problemi.6 · Senkronizasyon
program counter (PC)program sayacıSıradaki komutun adresini tutan yazmaç.1 · Giriş
program status word (PSW)program durum sözcüğü (PSW)Koşul bitlerini, işlemcinin modunu (çekirdek ya da kullanıcı) ve kesmelerin açık olup olmadığını tutan yazmaç.1 · Giriş
programmed I/Oprogramlanmış G/ÇCPU'nun veriyi aygıta bayt bayt kendisinin aktardığı G/Ç.11 · Giriş/Çıkış
progressilerlemeKritik bölge çözümü koşulu: bölge boşsa kimin gireceğine yalnız girmek isteyen süreçler karar verir ve karar süresiz ertelenemez.6 · Senkronizasyon
protection domainkoruma etki alanıBir sürecin erişebildiği (nesne, hak) çiftleri kümesi.13 · Güvenlik
public key infrastructureaçık anahtar altyapısıSertifikaları veren, dağıtan ve iptal eden otoriteler ve kurallar bütünü.13 · Güvenlik
public-key cryptographyaçık anahtarlı şifrelemeAçık anahtarla şifrelenen veriyi yalnız özel anahtarın çözebildiği yöntem.13 · Güvenlik
publish-subscribeyayınla-abone olGönderenin iletiyi konuya yayınladığı, o konuya abone olanların aldığı haberleşme modeli.12 · Çok İşlemcili Sistemler
push / pull migrationitme / çekme göçüÇok işlemcide yük dengeleme: itmede aşırı yüklü çekirdekten işler itilir, çekmede boşta kalan çekirdek yüklü olandan iş çeker.5 · CPU Çizelgeleme
quotakotaHer kullanıcının kullanabileceği blok ve dosya sayısına konan sınır.10 · Dosya Sistemleri
race conditionyarış durumuSonucun paylaşılan veriye erişimin zamanlamasına bağlı olduğu hatalı durum.6 · Senkronizasyon
ransomwarefidye yazılımıVerileri şifreleyip fidye isteyen kötü amaçlı yazılım.13 · Güvenlik
rate-monotonic scheduling (RM)hız monoton çizelgelemePeriyodu kısa olan göreve yüksek sabit öncelik veren gerçek zamanlı algoritma.5 · CPU Çizelgeleme
RAIDRAIDBirden çok diski performans ve dayanıklılık için birleştiren düzenler.11 · Giriş/Çıkış
readers–writers problemokur-yazar problemiÇok okura birlikte, yazara tek başına izin veren erişim problemi.6 · Senkronizasyon
ready queuehazır kuyruğuCPU'yu bekleyen hazır süreçlerin kuyruğu.3 · Süreçler
real-time operating system (RTOS)gerçek zamanlı işletim sistemiSonucun belirli bir süre içinde üretilmesini garanti eden işletim sistemi.1 · Giriş
reentrancyyeniden girişlilikKodun kendisi yürürken yeniden çağrılabilmesi.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
reentrant / thread-safeyeniden girilir / iş parçacığı güvenliAynı anda birden çok çağrı ya da iş parçacığı tarafından güvenle yürütülebilen kod.4 · İş Parçacıkları
reference bit / dirty bitreferans biti / kirli bitSayfaya erişildiğini (R) ve sayfanın değiştirildiğini (M) gösteren bitler.9 · Sanal Bellek
reference monitorreferans izleyiciHer erişim isteğini denetleyip kurala göre izin veren ya da reddeden bileşen.13 · Güvenlik
reference stringreferans dizisiAlgoritmaları karşılaştırmak için kullanılan sayfa erişim sırası.9 · Sanal Bellek
registeryazmaçİşlemci içindeki çok hızlı küçük depolama birimi.1 · Giriş
regressionregresyonÖnceden çalışan bir özelliğin yeni bir değişiklikten sonra bozulması.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
relocationyer değiştirmeProgramın bellekte farklı bir yere yüklenebilmesi için adreslerin kaydırılması.8 · Bellek Yönetimi
relocation registeryer değiştirme yazmacıMantıksal adrese eklenerek fiziksel adresi veren yazmaç; Tanenbaum'un taban yazmacıyla aynıdır.8 · Bellek Yönetimi
remote direct memory access (RDMA)RDMANIC'in, çekirdek devreye girmeden karşı makinedeki bir sürecin belleğine doğrudan yazdığı ağ erişimi.12 · Çok İşlemcili Sistemler
remote procedure call (RPC)uzak prosedür çağrısı (RPC)Başka makinedeki bir yordamı yerel çağrı gibi çağırma.12 · Çok İşlemcili Sistemler
resource allocation graphkaynak tahsis çizgesiSüreç ve kaynak düğümleriyle istek ve tahsisleri gösteren yönlü çizge.7 · Kilitlenme
response timetepki süresiİstekten ilk yanıtın (ilk çalışmanın) başlamasına kadar geçen süre.5 · CPU Çizelgeleme
return-oriented programming (ROP)dönüş yönelimli programlamaProgramın ve kütüphanelerin içinde ret ile biten küçük kod parçalarının (gadget) adreslerini yığına dizerek saldırı kodu oluşturma tekniği.13 · Güvenlik
round robin (RR)döner sıralı çizelgeleme (round robin, RR)Hazır süreçleri sırayla birer zaman dilimi çalıştıran kesmeli algoritma.5 · CPU Çizelgeleme
runqueueçalışma kuyruğuLinux'ta her işlemci çekirdeğine ayrı atanan hazır süreç kuyruğu; çekirdekler seçim yaparken birbirini beklemez.3 · Süreçler
safe / unsafe stategüvenli / güvensiz durumTüm süreçlerin bitebileceği bir sıranın var olduğu ya da olmadığı durum.7 · Kilitlenme
salttuzParola özetinden önce parolaya eklenen rastgele değer.13 · Güvenlik
sandboxkorumalı alanProgramı sınırlı haklarla yalıtılmış bir ortamda çalıştırma.13 · Güvenlik
SCAN (elevator algorithm)SCAN (asansör algoritması)Kafanın bir yönde diskin ucuna kadar gidip yolundaki istekleri karşıladığı, uca varınca yön değiştirdiği algoritma.11 · Giriş/Çıkış
scatter-gatherdağıt-toplaDMA'da aygıta (adres, uzunluk) çiftleri listesi verilmesi; aygıt bitişik olmayan sayfalara tek işlemde yazar ya da onlardan okur.11 · Giriş/Çıkış
schedulerçizelgeleyiciÇizelgeleme kararını veren çekirdek bileşeni.5 · CPU Çizelgeleme
second chanceikinci şansReferans biti 1 olan sayfaya bir şans daha veren FIFO türevi.9 · Sanal Bellek
secure bootgüvenli önyüklemeAçılış zincirindeki her yazılımın yüklenmeden önce imzasının doğrulanması.13 · Güvenlik
seek time / rotational latencyarama süresi / dönme gecikmesiKolun ize gitme süresi ve sektörün kafanın altına gelme süresi.11 · Giriş/Çıkış
segmentationkesimlemeAdres alanını kod, veri, yığın gibi değişken boyutlu mantıksal kesimlere bölme.8 · Bellek Yönetimi
semaphoresemafordown/up (P/V) işlemleriyle kullanılan tam sayı sayaçlı senkronizasyon nesnesi.6 · Senkronizasyon
sequential consistency (SC)sıralı tutarlılıkBütün iş parçacıklarının bellek işlemlerinin, her birinin program sırasını koruyan tek bir ortak sıraya dizilebilmesi.6 · Senkronizasyon
shadow memorygölge bellekHer bellek baytının erişilebilir olup olmadığını kaydeden ayrı bellek bölgesi; KASAN bunu denetler.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
shadow page tablegölge sayfa tablosuHipervizörün her misafir süreci için misafir sanal adresini doğrudan ana makine fiziksel adresine eşleyen tablosu.12 · Çok İşlemcili Sistemler
shared librarypaylaşımlı kütüphaneBelleğe bir kez yüklenip birçok süreçte kullanılan kütüphane (.so, .dll).8 · Bellek Yönetimi
shared memorypaylaşımlı bellekBirden çok sürecin adres alanına eşlenen ortak bellek bölgesi.3 · Süreçler
shellkabukKullanıcının komut yazarak işletim sistemiyle etkileştiği komut yorumlayıcısı.1 · Giriş
shortest job first (SJF)en kısa iş önce (SJF)Sonraki CPU patlaması en kısa olan süreci seçen algoritma.5 · CPU Çizelgeleme
shortest remaining time first (SRTF)en kısa kalan süre önce (SRTF)SJF'nin kesmeli biçimi.5 · CPU Çizelgeleme
shortest seek time first (SSTF)en kısa arama süresi önce (SSTF)Her adımda kafaya en yakın bekleyen isteği seçen disk kolu çizelgeleme algoritması.11 · Giriş/Çıkış
side channelyan kanalSüre, güç ya da önbellek davranışı gibi dolaylı bir yoldan gizli bilginin sızması.13 · Güvenlik
signalsinyalBir sürece bir olayı bildiren asenkron yazılım bildirimi (SIGKILL, SIGINT).15 · Linux
simultaneous multithreading (SMT)eş zamanlı çoklu iş parçacığı (SMT)Bir çekirdeğin iki donanım iş parçacığını aynı anda yürütmesi.12 · Çok İşlemcili Sistemler
slab allocatorslab ayırıcıSık kullanılan çekirdek nesneleri için önceden hazırlanmış önbellekler sunan ayırıcı.9 · Sanal Bellek
snooping (cache coherence)dinlemeHer önbelleğin ortak veri yolundaki yazmaları izleyip kendi kopyasını güncellediği ya da geçersiz kıldığı tutarlılık yöntemi.12 · Çok İşlemcili Sistemler
socketsoketAğ üzerinden ya da yerel olarak iki uç arasındaki iletişim uç noktası.3 · Süreçler
solid-state drive (SSD)SSDHareketli parçası olmayan, NAND flash tabanlı depolama aygıtı.11 · Giriş/Çıkış
space sharingalan paylaşımıBirbirine bağlı iş parçacıklarının aynı anda ayrı işlemcilere yerleştirildiği çizelgeleme.12 · Çok İşlemcili Sistemler
space–time trade-offuzay-zaman ödünleşimiBellek harcayarak zaman kazanma ya da tersi.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
speeduphızlanmaEski çalışma süresinin yeni (paralel) çalışma süresine oranı.4 · İş Parçacıkları
spinlockspinlockKilit açılana dek döngüde bekleyen kilit; kısa kritik bölgeler için.6 · Senkronizasyon
spoolingbiriktirmeYavaş aygıta gidecek işleri diskte sıraya alıp sırayla gönderme (ör. yazdırma).1 · Giriş
spurious wakeupsahte uyanmaBir koşul değişkeninde bekleyen iş parçacığının hiç sinyal gelmeden uyanması; bu yüzden koşul while ile denetlenir.6 · Senkronizasyon
stable storagekararlı depolamaBir yazmanın ya doğru biçimde tamamlandığını ya da eski verinin yerinde kaldığını garanti eden depolama düzeni.11 · Giriş/Çıkış
stack canaryyığın kanaryasıDönüş adresinin önüne konan rastgele değer; değişmişse taşma saptanır ve program durdurulur.13 · Güvenlik
stack pointer (SP)yığın işaretçisi (SP)Fonksiyon çağrılarında yerel değişkenlerin ve dönüş adreslerinin tutulduğu yığının üstünü gösteren yazmaç.1 · Giriş
starvationaçlıkBir sürecin sürekli başkalarına yenik düşüp hiç ilerleyememesi.5 · CPU Çizelgeleme
striping / mirroringşeritleme / aynalamaRAID'de şeritleme ardışık blokları farklı disklere dağıtarak paralellik sağlar; aynalama her bloğun kopyasını başka bir diskte tutar.11 · Giriş/Çıkış
stubkoçanHenüz yazılmamış bir bileşenin yerine konan, yalnız arayüzünü taklit eden geçici kod.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
superblocksüperblokDosya sisteminin boyut, blok sayısı gibi temel bilgilerini tutan blok.10 · Dosya Sistemleri
swappingtakasSürecin ya da sayfaların bellek ile disk arasında taşınması.8 · Bellek Yönetimi
symmetric multiprocessor (SMP)simetrik çok işlemci (SMP)Tek bir İS kopyasının tüm işlemcilerde eşit haklarla çalıştığı model.12 · Çok İşlemcili Sistemler
synchronizationsenkronizasyonEş zamanlı süreçlerin paylaşılan veriye erişimini düzenlemek.6 · Senkronizasyon
synchronous / asynchronous communicationeş zamanlı / eş zamansız iletişimGönderenin yanıtı bekleyerek ya da beklemeden sürdüğü iletişim.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
system callsistem çağrısıBir programın çekirdekten hizmet istemek için kullandığı arayüz.2 · İşletim Sistemi Yapıları
test and set lock (TSL)TSLBir bellek sözcüğünü okuyup eski değerini yazmaca koyan ve sözcüğe 1 yazan bölünmez komut; çok işlemcide veri yolunu kilitler.12 · Çok İşlemcili Sistemler
thrashingthrashing (boşa çabalama)Sistemin zamanının çoğunu sayfa taşımakla geçirmesi.9 · Sanal Bellek
threadiş parçacığıSüreç içindeki bağımsız yürütme akışı; kendi PC'si, yazmaçları ve yığını vardır.4 · İş Parçacıkları
thread control block (TCB)iş parçacığı kontrol bloğu (TCB)İş parçacığının kimliğini, durumunu, kaydedilmiş PC ve yazmaçlarını, yığın işaretçisini ve önceliğini tutan yapı.4 · İş Parçacıkları
thread group ID (TGID)iş parçacığı grubu kimliğiLinux'ta bir sürecin bütün iş parçacıklarının paylaştığı kimlik; kullanıcının gördüğü PID'dir.15 · Linux
thread pooliş parçacığı havuzuÖnceden oluşturulmuş, kuyruktaki görevleri alan iş parçacıkları.4 · İş Parçacıkları
thread-local storage (TLS)iş parçacığına yerel depolama (TLS)Her iş parçacığının kendi kopyasını tuttuğu değişkenler.4 · İş Parçacıkları
threattehditSistemin güvenlik hedeflerinden birini bozabilecek olası olay ya da saldırgan.13 · Güvenlik
throughputverimBirim zamanda tamamlanan süreç sayısı.5 · CPU Çizelgeleme
ticket lockbilet kilidiBekleyenlere sıra numarası veren ve kilidi bu sırayla dağıtan adil spinlock.12 · Çok İşlemcili Sistemler
time of check to time of use (TOCTOU)TOCTOU (kontrol zamanı ile kullanım zamanı)Kaynağın denetlendiği an ile kullanıldığı an arasında saldırganın kaynağı değiştirebildiği yarış durumu açığı.13 · Güvenlik
time sharingzaman paylaşımıCPU'yu kısa dilimlerle kullanıcılar arasında paylaştırarak etkileşimli kullanım sağlamak.12 · Çok İşlemcili Sistemler
time slice (quantum)zaman dilimiBir sürecin kesilmeden önce kullanabileceği en uzun CPU süresi.5 · CPU Çizelgeleme
timerzamanlayıcıBelirli süre sonunda kesme üreten donanım sayacı; CPU'nun İS'ye geri dönmesini sağlar.2 · İşletim Sistemi Yapıları
TLB reachTLB erişim alanıTLB'nin kapsadığı bellek miktarı: girdi sayısı × sayfa boyu.8 · Bellek Yönetimi
TLB shootdownTLB vurusuBir sayfa eşlemesi değişince öteki çekirdeklerin TLB'lerindeki eski girdilerin de temizlenmesi.9 · Sanal Bellek
top half / bottom halfüst yarı / alt yarıKesme işlemenin ikiye bölünmesi: kısa tutulan asıl işleyici (üst yarı) ve kesmeler açıkken çalışan ertelenmiş iş (alt yarı).11 · Giriş/Çıkış
trade-offödünleşimBir özelliği iyileştirirken başka bir özellikten vazgeçmek.5 · CPU Çizelgeleme
translation lookaside buffer (TLB)TLBSon kullanılan sayfa–çerçeve eşlemelerini tutan küçük, hızlı önbellek.8 · Bellek Yönetimi
traptuzakProgramın kendi isteğiyle (sistem çağrısı) ya da hatayla çekirdeğe geçmesi; yazılım kesmesi.2 · İşletim Sistemi Yapıları
Trojan horseTruva atıKullanıcının kendi isteğiyle kurduğu, yararlı görünen ama gizlice zararlı iş yapan yazılım.13 · Güvenlik
trusted computing basegüvenilir bilgi işleme tabanı (TCB)Güvenlik kurallarını uygulamakla görevli ve doğru çalıştığına güvenilmesi gereken donanım ve yazılımın bütünü.13 · Güvenlik
Trusted Platform Module (TPM)TPM (Güvenilir Platform Modülü)Anakarta ya da işlemciye yerleşik, platform yapılandırma yazmaçları (PCR) içeren küçük güvenlik yongası.13 · Güvenlik
tuple spacedemet uzayıSüreçlerin demet bırakıp eşleştirerek aldığı ortak, ilişkisel bellek (Linda).12 · Çok İşlemcili Sistemler
turnaround timedönüş süresiSürecin gelişinden bitişine kadar geçen süre.5 · CPU Çizelgeleme
two-phase locking (2PL)iki aşamalı kilitlemeÖnce bütün kilitlerin alındığı, sonra bırakıldığı protokol; bir kilit bırakıldıktan sonra yenisi alınmaz.7 · Kilitlenme
UMA (uniform memory access)UMAHer işlemcinin bellekteki her adrese aynı sürede eriştiği çok işlemcili düzen.12 · Çok İşlemcili Sistemler
UMA / NUMAUMA / NUMABellek erişim süresinin tüm işlemciler için aynı olduğu ya da yakınlığa göre değiştiği mimari.12 · Çok İşlemcili Sistemler
unikernelunikernelUygulama ile gereken çekirdek işlevlerinin tek adres alanında, tek imaj olarak derlendiği yapı.14 · İşletim Sistemi Tasarımı
use-after-freeserbest sonrası kullanımProgramın serbest bıraktığı bir bloğa eski işaretçi üzerinden erişmeyi sürdürmesiyle oluşan açık.13 · Güvenlik
user modekullanıcı moduAyrıcalıklı komutların yasak olduğu, uygulamaların çalıştığı mod.1 · Giriş
user-level / kernel-level threadkullanıcı düzeyi / çekirdek düzeyi iş parçacığıKütüphanece ya da çekirdekçe yönetilen iş parçacıkları.4 · İş Parçacıkları
valid–invalid bitgeçerli / geçersiz bitiSayfanın adres alanında ve bellekte olup olmadığını gösteren bit.8 · Bellek Yönetimi
virtual addresssanal adresSürecin gördüğü, MMU'nun fiziksel adrese çevirdiği adres.9 · Sanal Bellek
virtual deadlinesanal son tarihEEVDF'te uygun görevler arasından seçim için kullanılan, istek boyuna göre hesaplanan son tarih.15 · Linux
virtual file system (VFS)sanal dosya sistemi (VFS)Farklı dosya sistemlerini ortak bir arayüzün arkasında birleştiren çekirdek katmanı.10 · Dosya Sistemleri
virtual machine (VM)sanal makineGerçek bir bilgisayar gibi davranan, yazılımla oluşturulmuş makine.2 · İşletim Sistemi Yapıları
virtual memorysanal bellekSüreçlere fiziksel bellekten büyük, kesintisiz bir adres alanı sunan teknik.9 · Sanal Bellek
virtual memory area (VMA)sanal bellek alanıLinux'ta bir sürecin adres alanının aynı izinleri ve kaynağı paylaşan ardışık bölgesi.15 · Linux
virtual runtimesanal çalışma süresiCFS ve EEVDF'te bir görevin önceliğine göre ölçeklenmiş birikmiş CPU süresi.15 · Linux
virtualizationsanallaştırmaTek bir fiziksel kaynağı birden çok sanal kaynak gibi göstermek.1 · Giriş
vulnerabilityzafiyetBir saldırının yararlanabileceği tasarım ya da gerçekleme kusuru.13 · Güvenlik
wait queuebekleme kuyruğuBelirli bir olayı (G/Ç'nin bitmesi, bir çocuğun sonlanması gibi) bekleyen süreçlerin tutulduğu kuyruk.3 · Süreçler
wait-for graphbekleme çizgesiKaynak düğümleri kaldırılmış kaynak tahsis çizgesi; bir döngü kilitlenme demektir.7 · Kilitlenme
waiting timebekleme süresiSürecin hazır kuyruğunda geçirdiği toplam süre.5 · CPU Çizelgeleme
wear levelingaşınma dengelemeYazmaları flash blokları arasında eşit dağıtarak ömrü uzatma.11 · Giriş/Çıkış
work stealingiş çalmaBoşta kalan iş parçacığının başka kuyruktan görev alması.4 · İş Parçacıkları
working setçalışma kümesiSürecin son Δ erişimde kullandığı sayfalar kümesi.9 · Sanal Bellek
wormsolucanAğdaki yamalanmamış bir hizmeti kullanarak kullanıcıdan bağımsız biçimde makineden makineye kendini kopyalayan program.13 · Güvenlik
write-invalidate / write-updateyazınca geçersiz kıl / yazınca güncelleÖnbellek tutarlılığı politikaları: yazmadan önce öteki kopyalar geçersiz kılınır ya da yeni değer bütün kopyalara gönderilir.12 · Çok İşlemcili Sistemler
write-through / write-backanında yazma / geri yazmaAnında yazma her değişikliği hemen diske gönderir; geri yazma kirli blokları bellekte biriktirip sonra yazar.10 · Dosya Sistemleri
zero trustsıfır güvenGüvenlik duvarının içini de güvenilir saymayan; ağın içinden gelen isteği de kimlik doğrulamasından ve yetki denetiminden geçiren yaklaşım.13 · Güvenlik
zero-fill-on-demandsıfırla doldurulan sayfaBSS ve yeni heap sayfalarına ilk erişimin sıfırlanmış bir çerçeveyle karşılanması; sıfırlama güvenlik gereğidir.9 · Sanal Bellek
zombie processzombi süreçBitmiş ama çıkış durumu ebeveyn tarafından alınmamış süreç.3 · Süreçler
I/O schedulerG/Ç çizelgeleyicisiBlok isteklerini sıralayıp birleştiren çekirdek katmanı (mq-deadline, bfq).11 · Giriş/Çıkış

Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.