İşletim Sistemleri: Terim Sözlüğü
Sunumlarda geçen her İngilizce terim, sunumlarda kullanılan tek Türkçe karşılığı ve kısa tanımı. Bölüm sütunu, terimin ayrıntılı anlatıldığı slayda bağlanır. Karşılıklar Bilgisayar ve Programlamaya Giriş, Veri Yapıları ve Algoritmalar sözlükleriyle uyumludur.
| İngilizce | Türkçe | Bölüm |
|---|---|---|
| abstraction | soyutlamaDonanımın karmaşık ayrıntılarını gizleyip süreç, dosya, adres alanı gibi kavramlar sunmak. | 1 · Giriş |
| access control list (ACL) | erişim denetim listesi (ACL)Bir nesneye kimin hangi hakla erişebileceğini sıralayan liste. | 13 · Güvenlik |
| access matrix | koruma matrisiSatırları alanlar, sütunları nesneler olan ve her hücresinde izinlerin tutulduğu koruma modeli. | 13 · Güvenlik |
| address space | adres alanıBir sürecin kullanabildiği bellek adreslerinin kümesi. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| address space layout randomization (ASLR) | adres alanı yerleşiminin rastgeleleştirilmesiKod, yığın ve kütüphanelerin adreslerini her çalıştırmada rastgele seçerek saldırıyı zorlaştırma. | 13 · Güvenlik |
| aging | yaşlandırmaBekleyen sürecin önceliğini zamanla artırarak açlığı önleme; sayfa yer değiştirmede sayaç tekniği. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| Amdahl's law | Amdahl yasasıSeri bölümün, paralel hızlanmanın üst sınırını belirlediğini söyleyen yasa. | 4 · İş Parçacıkları |
| application programming interface (API) | API (uygulama programlama arayüzü)Programcının kullandığı kütüphane işlevleri; altta sistem çağrılarını kullanır. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| atomic instruction | atomik komutOkuma ve yazmayı bölünmeden yapan donanım komutu (TSL, XCHG, CAS). | 6 · Senkronizasyon |
| authentication | kimlik doğrulamaKullanıcının iddia ettiği kişi olduğunu doğrulama. | 13 · Güvenlik |
| authorization | yetkilendirmeKimliği doğrulanmış bir kullanıcının hangi kaynaklara hangi hakla erişebileceğine karar verme adımı. | 13 · Güvenlik |
| backing store (swap space) | yedekleme deposu (takas alanı)Bellekte olmayan sayfaların diskte tutulduğu alan. | 9 · Sanal Bellek |
| banker's algorithm | bankacı algoritmasıAzami istekleri bilerek yalnızca güvenli durumlara izin veren kaçınma algoritması. | 7 · Kilitlenme |
| barrier | senkronizasyon bariyeriBir süreç ya da iş parçacığı grubunu belli bir noktada buluşturan senkronizasyon aracı; hepsi gelmeden kimse geçemez. | 6 · Senkronizasyon |
| base and limit registers | taban ve limit yazmaçlarıSürecin bellek bölgesinin başlangıcını ve boyutunu tutan yazmaçlar. | 8 · Bellek Yönetimi |
| batch system | toplu iş sistemiİşlerin kullanıcı etkileşimi olmadan sırayla yürütüldüğü erken sistem türü. | 1 · Giriş |
| Belady's anomaly | Belady anomalisiFIFO'da çerçeve sayısı artınca sayfa hatası sayısının da artabilmesi. | 9 · Sanal Bellek |
| binding time | bağlama zamanıBir adın bir nesneye bağlandığı an: derleme, yükleme ya da çalışma zamanı. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| bitmap | biteşlemHer birim için bir bitle boş/dolu bilgisini tutan yapı. | 8 · Bellek Yönetimi |
| block / character device | blok / karakter aygıtıVeriyi adreslenebilir bloklarla ya da bayt akışı olarak aktaran aygıt sınıfları. | 11 · Giriş/Çıkış |
| blocking / nonblocking / asynchronous I/O | bloke eden / bloke etmeyen / eş zamansız G/ÇÇağıranı bekleten, hemen dönen ya da bitince bildiren G/Ç arayüzleri. | 11 · Giriş/Çıkış |
| booting | önyüklemeAçılışta firmware'den başlayıp çekirdeği belleğe yükleyen süreç. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| bootloader | önyükleyiciFirmware'den sonra çalışıp çekirdeği yükleyen küçük program (GRUB). | 15 · Linux |
| bounded waiting | sınırlı beklemeBir sürecin kritik bölgeye girmek için sınırlı sayıda sıra beklemesi koşulu. | 6 · Senkronizasyon |
| Brooks's law | Brooks yasasıGeciken bir yazılım projesine insan eklemek onu daha da geciktirir. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| buddy system | buddy (kardeş) sistemiBelleği ikinin kuvvetleri boyutunda bölüp kardeş blokları birleştiren ayırıcı. | 9 · Sanal Bellek |
| buffer / buffering | tampon / tamponlamaAktarılan veriyi geçici olarak bellekte tutmak. | 11 · Giriş/Çıkış |
| buffer cache | tampon önbelleğiDisk bloklarını bellekte tutan önbellek. | 10 · Dosya Sistemleri |
| buffer overflow | tampon taşmasıTampon sınırını aşan yazmayla bitişik belleğin (dönüş adresi) bozulması. | 13 · Güvenlik |
| bus | veri yoluBileşenleri birbirine bağlayan ortak iletişim hattı (PCIe, USB). | 11 · Giriş/Çıkış |
| busy waiting | meşgul beklemeBir koşulu döngüde sürekli sınayarak beklemek; CPU harcar. | 6 · Senkronizasyon |
| cache | önbellekSık kullanılan veriyi daha hızlı bir düzeyde tutan bellek. | 8 · Bellek Yönetimi |
| cache coherence | önbellek tutarlılığıAynı verinin farklı önbelleklerdeki kopyalarının tutarlı tutulması. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| cache hit / miss | isabet / ıskaAranan veri önbellekte bulunur (isabet) ya da bulunmaz (ıska). | 8 · Bellek Yönetimi |
| cache line | önbellek satırıÖnbellek ile bellek arasında taşınan en küçük blok (genellikle 64 bayt). | 8 · Bellek Yönetimi |
| capability | yetenekBir nesneye belirli haklarla erişim veren, sürece ait değiştirilemez belirteç. | 13 · Güvenlik |
| cascading termination | basamaklı sonlandırmaEbeveyn süreç sonlanınca bütün çocuklarının da sonlandırılması; UNIX'te çocuklar ise yeni bir ebeveyne bağlanır. | 3 · Süreçler |
| certificate | sertifikaBir açık anahtarın kime ait olduğunu güvenilir bir otoritenin imzasıyla doğrulayan belge. | 13 · Güvenlik |
| certificate authority (CA) | sertifika otoritesiSertifikadaki açık anahtarın sahibine ait olduğunu imzasıyla onaylayan kurum. | 13 · Güvenlik |
| checkpoint | denetim noktasıSürecin durumunun diske kaydedildiği an; kilitlenmeden sonra süreç bu noktaya geri alınabilir. | 7 · Kilitlenme |
| circular wait | döngüsel beklemeSüreçlerin bir döngü oluşturacak biçimde birbirini beklemesi. | 7 · Kilitlenme |
| client–server model | istemci–sunucu modeliHizmetlerin sunucu süreçlerde çalışıp istemcilerle ileti alışverişi yaptığı yapı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| clock algorithm | saat algoritmasıİkinci şansı dairesel liste ve bir elle (işaretçi) gerçekleştiren algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| clock cycle | saat turu (tur)İşlemci saatinin bir periyodu; boru hattında her aşama bir tur sürer. | 8 · Bellek Yönetimi |
| Coffman conditions | kilitlenmenin dört koşuluKarşılıklı dışlama, tut ve bekle, kesme yok, döngüsel bekleme. | 7 · Kilitlenme |
| compaction | sıkıştırmaKullanılan bölgeleri bir araya kaydırıp boş alanı birleştirme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| compare-and-swap (CAS) | karşılaştır ve değiştir (CAS)Adresteki değer beklenene eşitse yeni değeri yazan ve her durumda eski değeri döndüren atomik komut. | 6 · Senkronizasyon |
| Completely Fair Scheduler (CFS) | tamamen adil çizelgeleyici (CFS)Linux'un ideal çok görevli işlemciye öykünen, her zaman sanal çalışma süresi en küçük görevi seçen çizelgeleyicisi. | 15 · Linux |
| compression (lossy / lossless) | sıkıştırma (kayıplı / kayıpsız)Veriyi daha az bitle gösterme; bilgi kaybıyla ya da kaybı olmadan. | 9 · Sanal Bellek |
| concurrency | eş zamanlılıkBirden çok etkinliğin zaman içinde iç içe ilerlemesi; aynı anda çalışmaları gerekmez. | 3 · Süreçler |
| condition variable | koşul değişkeniBir koşul gerçekleşene dek wait ile bekleyip signal ile uyandırılan nesne. | 6 · Senkronizasyon |
| conditional compilation | koşullu derlemeKodun bir bölümünün önişlemci koşullarına göre derlemeye alınması ya da dışarıda bırakılması. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| confidentiality / integrity / availability (CIA) | gizlilik / bütünlük / erişilebilirlikGüvenliğin üç temel hedefi. | 13 · Güvenlik |
| container | konteynerAynı çekirdeği paylaşan, ad alanları ve cgroups ile yalıtılmış süreç grubu. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| context switch | bağlam değiştirmeCPU'yu bir süreçten diğerine geçirmek için durumu kaydedip yenisini yüklemek. | 3 · Süreçler |
| contiguous allocation | bitişik tahsisHer sürece (ya da dosyaya) tek parça, ardışık bir bölge verme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| control group (cgroup) | kontrol grubuSüreç gruplarının CPU, bellek ve G/Ç kullanımını sınırlayan ve ölçen Linux mekanizması. | 15 · Linux |
| convoy effect | konvoy etkisiUzun bir işin arkasında kısa işlerin birikip beklemesi; FCFS çizelgelemede ortalama bekleme süresini büyütür. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| cooperative multitasking | işbirlikçi çok görevlilikİşletim sisteminin işlemciyi ancak program kendisi bıraktığında ya da sistem çağrısı yaptığında geri alabildiği düzen. | 3 · Süreçler |
| copy-on-write (COW) | yazınca kopyalamaPaylaşılan sayfanın yalnızca biri yazınca kopyalanması. | 9 · Sanal Bellek |
| core dump | çekirdek dökümüBir sinyalle ölen sürecin bellek görüntüsünün, sistem ayarına göre yazıldığı dosya. | 3 · Süreçler |
| covert channel | gizli kanalGüvenlik politikasının öngörmediği yoldan bilgi sızdıran kanal. | 13 · Güvenlik |
| CPU burst | CPU patlamasıSürecin iki G/Ç arasında kesintisiz CPU kullandığı süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| CPU scheduling | CPU çizelgelemeHazır süreçlerden hangisinin CPU'yu alacağına karar verme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| CPU-bound / I/O-bound | CPU’ya bağlı / G/Ç’ye bağlıZamanının çoğunu hesaplamada ya da G/Ç beklemede geçiren süreç. | 3 · Süreçler |
| critical section (region) | kritik bölgePaylaşılan veriye erişen ve aynı anda tek bir sürecin girmesi gereken kod parçası. | 6 · Senkronizasyon |
| crossbar switch | çapraz çubuk anahtarHer işlemciyi her bellek modülüne ayrı bir kesişim noktasıyla bağlayan, çakışmasız ama pahalı ara bağlantı. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| C-SCAN | C-SCAN (dairesel SCAN)Yalnız bir yönde hizmet veren SCAN türü: kafa uca varınca hizmet vermeden diskin başına döner. | 11 · Giriş/Çıkış |
| data / task parallelism | veri / görev paralelliğiVeri paralelliğinde veri bölünür ve her çekirdek kendi parçasında aynı işlemi yapar; görev paralelliğinde her çekirdek farklı bir görev yürütür. | 4 · İş Parçacıkları |
| deadlock | kilitlenmeHer sürecin kümedeki başka bir sürecin tuttuğu kaynağı sonsuza dek beklemesi. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock avoidance | kilitlenmeden kaçınmaHer isteği, sistemi güvensiz duruma sokmayacaksa kabul etme. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock detection | kilitlenme tespitiSistemde kilitlenme olup olmadığını çizge ya da matrislerle bulma. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock prevention | kilitlenmeyi önlemeDört koşuldan birini yapısal olarak imkânsız kılma. | 7 · Kilitlenme |
| deadlock recovery | kilitlenmeden kurtarmaKaynak geri alma, geri sarma ya da süreç sonlandırmayla kilitlenmeyi çözme. | 7 · Kilitlenme |
| defense in depth | derinlemesine savunmaBirbirinden bağımsız birkaç güvenlik katmanı kullanma ilkesi; biri aşılsa da ötekiler korur. | 13 · Güvenlik |
| defragmentation | birleştirmeDiske dağılmış dosya bloklarını yeniden bitişik hâle getirme işlemi. | 10 · Dosya Sistemleri |
| demand paging | talebe bağlı sayfalamaSayfaları yalnızca ilk erişildiklerinde belleğe getirme. | 9 · Sanal Bellek |
| denial of service | hizmet reddiSistemi meşru kullanıcılara hizmet veremez hâle getiren saldırı. | 13 · Güvenlik |
| device controller | aygıt denetleyicisiAygıtı doğrudan süren, yazmaçları ve tamponu olan donanım birimi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| device driver | aygıt sürücüsüBelirli bir denetleyiciyle konuşan, çekirdekte çalışan yazılım. | 11 · Giriş/Çıkış |
| digital signature | dijital imzaÖzel anahtarla imzalanan, açık anahtarla doğrulanan özet. | 13 · Güvenlik |
| dining philosophers problem | yemek yiyen filozoflar problemiPaylaşılan kaynaklarla kilitlenme ve açlığı gösteren klasik senkronizasyon problemi. | 6 · Senkronizasyon |
| direct memory access (DMA) | doğrudan bellek erişimi (DMA)Denetleyicinin CPU'yu meşgul etmeden veriyi doğrudan belleğe aktarması. | 11 · Giriş/Çıkış |
| directory | dizinDosya adlarını dosyalara eşleyen özel dosya. | 10 · Dosya Sistemleri |
| directory entry | dizin girdisiDizinde bir adı i-node numarasıyla eşleyen kayıt. | 10 · Dosya Sistemleri |
| discretionary access control (DAC) | isteğe bağlı erişim denetimiNesnenin sahibinin kime hangi izni vereceğine kendisinin karar verdiği erişim denetimi. | 13 · Güvenlik |
| disk scheduling | disk kolu çizelgelemeBekleyen disk isteklerinin sırasını seçme (SSTF, SCAN, C-LOOK). | 11 · Giriş/Çıkış |
| dispatch latency | dağıtım gecikmesiDağıtıcının bir süreci durdurup ötekini başlatması için geçen süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| dispatcher | görev dağıtıcıSeçilen sürece CPU'yu veren modül: bağlam değiştirme ve mod geçişi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| distributed shared memory | dağıtık paylaşımlı bellekAyrı makinelerin belleklerini sayfa düzeyinde tek bir paylaşımlı adres alanı gibi gösteren yöntem. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| dual-mode operation | çift modlu çalışmaDonanımın çekirdek ve kullanıcı modunu ayırarak İS'yi koruması. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| dynamic loading | dinamik yüklemeBir rutinin çağrılana kadar belleğe alınmaması; hiç çağrılmayan kod hiç yüklenmez. | 8 · Bellek Yönetimi |
| earliest deadline first (EDF) | en erken son tarih önce (EDF)Son tarihi en yakın görevi çalıştıran dinamik öncelikli algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| Earliest Eligible Virtual Deadline First (EEVDF) | EEVDFLinux 6.6'dan beri adil sınıfın seçim kuralı: uygun görevler arasından sanal son tarihi en erken olanı çalıştırır. | 15 · Linux |
| eBPF (extended Berkeley Packet Filter) | eBPFDenetlenmiş küçük programların Linux çekirdeğinde güvenle çalıştırıldığı sanal makine. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| effective access time (EAT) | etkin erişim süresiTLB ya da sayfa hatası olasılıkları hesaba katılarak ortalama bellek erişim süresi. | 8 · Bellek Yönetimi |
| eligibility | uygunlukEEVDF'te bir görevin hak ettiğinden az CPU almış olması; yalnız uygun görevler seçilebilir. | 15 · Linux |
| encryption | şifrelemeVeriyi anahtar olmadan okunamaz hâle getirme. | 13 · Güvenlik |
| entry / exit / remainder section | giriş / çıkış / kalan bölümKritik bölgeye girmeden önce izin isteyen kod, çıkarken bunu duyuran kod ve kodun geri kalanı. | 6 · Senkronizasyon |
| event loop | olay döngüsüOlayları bekleyip sırayla ilgili işleyiciye gönderen döngü. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| event-driven code | olay güdümlü kodAkışı, gelen olaylara bağlanan işleyicilerin belirlediği program. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| exception | istisnaKomutun yürütülmesi sırasında oluşan olağan dışı durum (sıfıra bölme, sayfa hatası). | 11 · Giriş/Çıkış |
| executable file | çalıştırılabilir dosyaYükleyicinin belleğe alıp çalıştırabileceği biçimdeki program dosyası (ELF, PE). | 1 · Giriş |
| exokernel | exokernelYalnızca kaynakları korumalı biçimde dağıtan, soyutlamayı kütüphaneye bırakan çekirdek. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| exploit | istismarBir zafiyetten yararlanarak saldırganın amacına ulaşmasını sağlayan kod ya da yöntem. | 13 · Güvenlik |
| exponential average | üstel ortalamaBir sonraki CPU patlamasını geçmiş patlamaların ağırlığı giderek azalan ortalamasıyla tahmin etme yöntemi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| exponential backoff | üstel geri çekilmeBaşarısız bir kilit denemesinden sonra beklemek ve bekleme süresini her başarısızlıkta ikiye katlamak. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| extensible system | genişletilebilir sistemÇekirdeğe çalışma anında yeni işlev eklenebilen işletim sistemi. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| external name | harici adKullanıcının bir nesneye verdiği, insanın okuyabileceği ad (ör. dosya yolu). | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| fair-share scheduling | adil paylaşım çizelgelemesiİşlemci payının süreçlere değil, kullanıcılara ya da gruplara verildiği çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| false sharing | yanlış paylaşımFarklı değişkenlerin aynı önbellek satırında olması yüzünden oluşan gereksiz tutarlılık trafiği. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| fetch–decode–execute cycle | getir–çöz–yürüt döngüsüCPU'nun her komut için tekrarladığı temel çalışma döngüsü. | 1 · Giriş |
| FIFO page replacement | FIFO algoritmasıSayfaların yüklenme sırasıyla bir kuyrukta tutulduğu ve yer gerekince en önce yüklenmiş sayfanın çıkarıldığı yer değiştirme algoritması. | 9 · Sanal Bellek |
| file allocation table (FAT) | dosya tahsis tablosu (FAT)Bağlı tahsiste blok zincirlerini diskin başındaki tek bir tabloda tutan yapı; i. girdi, i. bloktan sonra gelen bloğun numarasıdır. | 10 · Dosya Sistemleri |
| file attributes (metadata) | öznitelik (üst veri)Dosyanın içeriği dışındaki bilgileri: adı, boyutu, sahibi, izinleri, zaman damgaları gibi. | 10 · Dosya Sistemleri |
| file descriptor | dosya tanımlayıcısıAçık dosyayı temsil eden, süreç tablosundaki küçük tam sayı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| file locking | dosya kilitlemeBir dosyanın ya da bölgesinin eş zamanlı erişime karşı kilitlenmesi. | 15 · Linux |
| file system | dosya sistemiDiskte dosyaları ve dizinleri düzenleyen, adlandıran ve koruyan yazılım. | 10 · Dosya Sistemleri |
| firewall | güvenlik duvarıAğ katmanında yalnız izinli bağlantıları geçiren savunma bileşeni. | 13 · Güvenlik |
| first-come, first-served (FCFS) | ilk gelen ilk hizmet alır (FCFS)Süreçleri geliş sırasıyla çalıştıran kesmesiz algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| flash translation layer (FTL) | flaş çeviri katmanı (FTL)SSD denetleyicisinde her yazmayı yeni, boş bir sayfaya yönlendirip mantıksal blok adresini o sayfaya eşleyen katman. | 10 · Dosya Sistemleri |
| forward secrecy | ileriye dönük gizlilikUzun ömürlü anahtar sonradan ele geçse bile eski oturumların çözülememesi özelliği. | 13 · Güvenlik |
| frame (page frame) | çerçeveFiziksel belleğin sayfayla aynı boyuttaki bloğu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| futex (fast userspace mutex) | futexÇakışma yokken kullanıcı alanında, varsa çekirdekte bekleyen hızlı kilit. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| fuzzing | bulanıklaştırma (fuzzing)Programa rastgele ya da yarı rastgele girdiler vererek çökme ve hata arama tekniği. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| gang scheduling | çete çizelgelemeBirbirine bağlı iş parçacıklarını aynı zaman diliminde birlikte çalıştırma. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| global / local replacement | genel / yerel yer değiştirmeGenelde kurban bütün çerçeveler arasından seçilir; yerelde süreç kurbanı yalnız kendi çerçevelerinden seçer. | 9 · Sanal Bellek |
| graphical user interface (GUI) | GUI (grafik kullanıcı arayüzü)Pencere, simge, menü ve işaretçiyle görsel etkileşim sağlayan arayüz. | 1 · Giriş |
| guest operating system | misafir işletim sistemiSanal makinenin içinde çalışan işletim sistemi. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| GUID partition table (GPT) | GPTUEFI standardının parçası olan, 64 bitlik LBA kullanan ve her bölümü bir GUID ile tanımlayan bölümleme biçimi. | 10 · Dosya Sistemleri |
| happens-before | önce-olur ilişkisiBir iş parçacığının yazmalarının başka bir iş parçacığına görünür olacağını güvenceye alan sıralama ilişkisi; örneğin join bunu sağlar. | 4 · İş Parçacıkları |
| hard / soft real-time | katı / yumuşak gerçek zamanlıKatı gerçek zamanlı sistemde son tarihin kaçırılması başarısızlıktır; yumuşakta kritik görevler önceliklidir ama garanti yoktur. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| hard disk drive (HDD) | sabit disk (HDD)Dönen manyetik plakalarda veri saklayan ikincil depolama aygıtı. | 11 · Giriş/Çıkış |
| hard link / symbolic link | katı bağ / sembolik bağAynı i-node'u gösteren ikinci ad ya da başka bir yolu içeren özel dosya. | 10 · Dosya Sistemleri |
| hash function (cryptographic) | özet fonksiyonuVeriden sabit boyutlu, geri döndürülemez bir özet üreten fonksiyon. | 13 · Güvenlik |
| hashed page table | hash sayfa tablosuSanal sayfa numarasının hash değeriyle aranan sayfa tablosu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| hierarchical page table | hiyerarşik sayfa tablosuSayfa tablosunu sayfalayarak çok düzeyli ağaç biçiminde tutmak. | 8 · Bellek Yönetimi |
| hint | ipucuDoğru olması gerekmeyen, yanlışsa ucuzca denetlenip düzeltilebilen önbelleklenmiş bilgi. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| hit (cache) | isabetAranan verinin önbellekte bulunması. | 8 · Bellek Yönetimi |
| hold and wait | tut ve bekleKaynak tutan sürecin yenisini beklemesi koşulu. | 7 · Kilitlenme |
| hole | delikDeğişken bölümlemede süreçlerin arasında kalan boş bellek bloğu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| hybrid kernel | hibrit çekirdekMikro çekirdek fikirlerini monolitik çekirdekle birleştiren yapı (Windows, macOS). | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| hypercall | hiperçağrıYarı sanallaştırmada misafir işletim sisteminin hassas komutlar yerine hipervizöre yaptığı doğrudan çağrı. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| hypercube | hiperküpn boyutlu küp biçiminde ara bağlantı; 2ⁿ düğümün her biri n komşuya bağlıdır. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| hypervisor | hipervizörSanal makineleri oluşturup çalıştıran yazılım katmanı. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| i-node | i-nodeBir dosyanın özniteliklerini ve blok adreslerini tutan yapı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| indexed allocation | indisli tahsisDosyanın tüm blok adreslerini bir indis bloğunda (i-node) tutma. | 10 · Dosya Sistemleri |
| indirection | dolaylılıkBir nesneye doğrudan değil, araya konan bir ad ya da tablo üzerinden erişme; esneklik kazandırır. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| internal / external fragmentation | iç / dış parçalanmaTahsis edilen bölge içinde ya da bölgeler arasında kullanılamayan boş alan. | 8 · Bellek Yönetimi |
| internal fragmentation | iç parçalanmaAyrılan bloğun (ör. sayfanın) kullanılmayan iç kısmında boşa giden bellek. | 9 · Sanal Bellek |
| internal name | dahili adSistemin nesneyi içeride tanıdığı ad (ör. i-node numarası). | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| interprocess communication (IPC) | süreçler arası iletişim (IPC)Süreçlerin veri alışverişi ve eşgüdümü için kullandığı yöntemler. | 3 · Süreçler |
| interrupt | kesmeAygıtın ya da olayın CPU'nun akışını durdurup işleyiciye geçirmesi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| interrupt handler | kesme işleyicisiBir kesme geldiğinde çekirdekte çalışan yordam. | 11 · Giriş/Çıkış |
| interrupt vector | kesme vektörüKesme numarasına göre işleyici adresini veren tablo girdisi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| interrupt-driven I/O | kesme güdümlü G/ÇAygıt hazır olunca kesmeyle CPU'yu uyaran G/Ç yöntemi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| inverted page table | ters sayfa tablosuFiziksel çerçeve başına bir girdi tutan tek, sistem çapında tablo. | 8 · Bellek Yönetimi |
| isolation | yalıtımBir bileşenin hatasının ya da verisinin ötekileri etkilememesi. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| journaling | günlüklemeDeğişiklikleri önce günlüğe yazıp sonra yerine uygulayarak çökmeye dayanıklılık. | 10 · Dosya Sistemleri |
| kernel | çekirdekİşletim sisteminin çekirdek modunda çalışan, donanıma doğrudan erişen merkezî bölümü. | 1 · Giriş |
| kernel mode | çekirdek moduTüm komutların ve donanımın kullanılabildiği ayrıcalıklı çalışma modu. | 1 · Giriş |
| kernel thread | çekirdek iş parçacığıYalnız çekirdek modunda çalışan, çekirdeğin kendi işleri için açtığı iş parçacığı. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| layered system | katmanlı yapıHer katmanın yalnızca alt katmanın hizmetlerini kullandığı İS yapısı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| least recently used (LRU) | en uzun süredir kullanılmayan (LRU)En uzun süredir erişilmemiş sayfayı çıkaran algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| lightweight process (LWP) | hafif süreçİş parçacıklarının eski adı; oluşturulması yeni bir süreçten çok daha ucuz olduğu için “hafif” denir. | 4 · İş Parçacıkları |
| limited direct execution | sınırlı doğrudan yürütmeProgramın işlemcide tam hızla doğrudan çalışması; ama ayrıcalıklı işleri çekirdekten istemesi ve zamanlayıcıyla işlemciyi geri vermesi. | 3 · Süreçler |
| linked allocation | bağlı liste ile tahsisDosya bloklarını birbirine işaretçilerle bağlama. | 10 · Dosya Sistemleri |
| linker | bağlayıcıNesne dosyalarını ve statik kütüphaneleri birleştirip sembolleri çözen ve çalıştırılabilir dosya üreten araç. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| livelock | canlı kilitSüreçlerin durumunu sürekli değiştirdiği ama ilerleyemediği durum. | 7 · Kilitlenme |
| load balancing | yük dengelemeİşleri işlemciler arasında eşit dağıtmak (itme/çekme göçü). | 5 · CPU Çizelgeleme |
| loadable kernel module (LKM) | yüklenebilir çekirdek modülüÇalışırken çekirdeğe eklenip çıkarılabilen kod parçası (sürücüler). | 15 · Linux |
| loader | yükleyiciÇalıştırılabilir dosyanın başlığını okuyup kod ve veri kesimlerini sürecin adres alanına eşleyen çekirdek bileşeni. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| locality | yerellikProgramların kısa sürede küçük bir adres bölgesine erişme eğilimi. | 9 · Sanal Bellek |
| lock-free | kilitsizKilit yerine CAS gibi atomik komutlarla yazılan ve sistemin bütün olarak her zaman ilerlediği yapılar. | 6 · Senkronizasyon |
| logical / physical address | mantıksal / fiziksel adresCPU'nun ürettiği adres ile bellek biriminin gördüğü adres. | 8 · Bellek Yönetimi |
| log-structured file system (LFS) | günlük yapılı dosya sistemiBütün diski tek bir günlük sayan, yazmaları bellekte biriktirip tek bir uzun sıralı yazmayla diske ekleyen dosya sistemi tasarımı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| lottery scheduling | piyango çizelgelemeSüreçlere bilet verip rastgele çekilişle CPU dağıtan orantılı çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| mailbox | posta kutusuDolaylı ileti geçirmede iletilerin gönderildiği ve alındığı, tekil kimliği olan nesne (port). | 3 · Süreçler |
| main memory (RAM) | ana bellekCPU'nun doğrudan eriştiği, programların ve verilerin çalışırken tutulduğu bellek. | 8 · Bellek Yönetimi |
| malware | kötü amaçlı yazılımVirüs, solucan, truva atı, fidye yazılımı gibi zararlı yazılımlar. | 13 · Güvenlik |
| man-in-the-middle attack | ortadaki adam saldırısıSaldırganın iki taraf arasına girip iletileri okuduğu ya da değiştirdiği saldırı. | 13 · Güvenlik |
| mandatory access control (MAC) | zorunlu erişim denetimiSistem politikasının sahibin isteğinden bağımsız uyguladığı erişim denetimi (SELinux). | 13 · Güvenlik |
| marshalling | sıralama (paketleme)RPC'de koçanın prosedür parametrelerini ağ üzerinden gönderilecek bir iletiye paketlemesi. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| master boot record (MBR) | MBRDiskin ilk sektöründe önyükleyici kodu ve dört bölüm girdisi taşıyan eski bölümleme biçimi; 2 TiB'ın ötesini adresleyemez. | 10 · Dosya Sistemleri |
| master-slave model | usta-köle modeliİşletim sisteminin yalnız bir işlemcide çalıştığı, ötekilerin yalnız kullanıcı programlarını çalıştırdığı çok işlemcili düzen. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| measured boot | ölçülü önyüklemeHer önyükleme bileşeninin çalıştırılmadan önce özetinin alınıp bir PCR'ye eklenmesi; son değer bütün zinciri özetler. | 13 · Güvenlik |
| memory barrier (fence) | bellek bariyeriÖnceki bellek işlemlerinin sonrakilerden önce görünmesini zorlayan komut. | 6 · Senkronizasyon |
| memory consistency model | bellek tutarlılık modeliFarklı adreslere yapılan yazmaların başka çekirdeklerce hangi sırada görüleceğini belirleyen kurallar (ör. x86-TSO). | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| memory hierarchy | bellek hiyerarşisiHızlı-küçük-pahalı düzeylerden yavaş-büyük-ucuz düzeylere bellek katmanları. | 1 · Giriş |
| memory management | bellek yönetimiBelleği süreçlere tahsis etme, koruma ve geri alma işleri. | 8 · Bellek Yönetimi |
| memory management unit (MMU) | bellek yönetim birimi (MMU)Mantıksal adresleri çalışma anında fiziksel adrese çeviren donanım. | 8 · Bellek Yönetimi |
| memory-mapped file | bellek eşlemeli dosyaDosyanın sayfalarının adres alanına eşlenip bellek gibi okunup yazılması (mmap). | 9 · Sanal Bellek |
| memory-mapped I/O | bellek eşlemeli G/ÇAygıt yazmaçlarının bellek adres alanına eşlenmesi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| MESI protocol | MESI protokolüÖnbellek satırının Değiştirilmiş, Özel, Paylaşılan ya da Geçersiz durumlarından birinde tutulduğu tutarlılık protokolü. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| message | iletiSüreçler ya da makineler arasında gönderilen veri birimi. | 3 · Süreçler |
| message passing | ileti geçirmeSüreçlerin send/receive ile çekirdek üzerinden ileti alışverişi yapması. | 3 · Süreçler |
| message-signaled interrupts (MSI) | MSIKesmenin bir kablo yerine, vektör numarasını içeren bir bellek yazmasıyla iletilmesi (genişletilmiş biçimi MSI-X). | 11 · Giriş/Çıkış |
| microkernel | mikro çekirdekÇekirdekte yalnızca IPC, çizelgeleme ve adres alanı yönetimini bırakan yapı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| middleware | ara yazılımDağıtık sistemde uygulamalara ortak bir model sunan yazılım katmanı. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| monitor | monitörPaylaşılan veriyi ve onu kullanan yordamları otomatik karşılıklı dışlamayla saran yapı. | 6 · Senkronizasyon |
| monolithic kernel | monolitik çekirdekTüm İS hizmetlerinin tek adres alanında, çekirdek modunda çalıştığı yapı. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| mount | bağlamaBir dosya sistemini dizin ağacındaki bir noktaya eklemek. | 10 · Dosya Sistemleri |
| multi-factor authentication | çok etkenli kimlik doğrulamaBilinen, sahip olunan ve olunan şeylerden en az ikisiyle yapılan kimlik doğrulama. | 13 · Güvenlik |
| multicomputer | çoklu bilgisayarHer düğümün kendi belleği olan ve düğümlerin ileti ile haberleştiği sıkı bağlı bilgisayar topluluğu. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| multicore | çok çekirdekliTek yongada birden çok bağımsız işlemci çekirdeği. | 1 · Giriş |
| multilevel feedback queue (MLFQ) | çok düzeyli geri beslemeli kuyrukDavranışına göre süreçleri kuyruklar arasında taşıyan çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| multilevel queue (MLQ) | çok düzeyli kuyrukSüreçleri sabit sınıflara ve ayrı kuyruklara bölen çizelgeleme. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| multiprogramming | çoklu programlamaBellekte birden çok iş tutup biri G/Ç beklerken diğerini çalıştırma. | 1 · Giriş |
| multithreaded process | çok iş parçacıklı süreçAynı adres alanını paylaşan birden çok iş parçacığı çalıştıran süreç. | 4 · İş Parçacıkları |
| mutex | mutexKarşılıklı dışlama için kullanılan, sahibi olan ikili kilit. | 6 · Senkronizasyon |
| mutual exclusion | karşılıklı dışlamaKritik bölgede aynı anda en çok bir sürecin bulunması koşulu. | 6 · Senkronizasyon |
| namespace | ad alanıSüreç grubuna PID, ağ, bağlama gibi kaynakların ayrı bir görünümünü veren Linux özelliği. | 15 · Linux |
| network file system (NFS) | ağ dosya sistemi (NFS)Uzak makinedeki dosyalara yerel gibi erişim sağlayan protokol. | 10 · Dosya Sistemleri |
| no preemption | kesme yokKilitlenmenin dört koşulundan biri: bir kaynak, tutan süreç bırakmadıkça elinden alınamaz. | 7 · Kilitlenme |
| nonpreemptable resource | kesilemez kaynakSahibinden geri alınırsa işin bozulacağı kaynak (ör. yazıcı, kilit). | 7 · Kilitlenme |
| not recently used (NRU) | NRU (yakın zamanda kullanılmayan)Sayfaları R ve M bitlerine göre dört sınıfa ayırıp hata anında boş olmayan en düşük sınıftan bir sayfa atan algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| NUMA (non-uniform memory access) | NUMAHer işlemcinin yerel belleğe uzak bellekten daha hızlı eriştiği çok işlemcili düzen. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| omega network | omega ağıAz sayıda 2×2 anahtardan kurulan, aşamalı ve daha ucuz bir işlemci–bellek ara bağlantısı. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| OOM killer (out-of-memory killer) | OOM killerLinux'ta bellek tükenince en çok bellek tutan süreçlerden birini seçip SIGKILL ile sonlandıran çekirdek mekanizması. | 3 · Süreçler |
| open-file table | açık dosya tablosuAçık dosyaların konum ve durum bilgisini tutan çekirdek tablosu. | 10 · Dosya Sistemleri |
| operating system (OS) | işletim sistemi (İS)Donanımı yöneten ve uygulamalara soyutlamalar sunan temel yazılım. | 1 · Giriş |
| operating system services | işletim sistemi hizmetleriİS'nin kullanıcıya ve programlara sunduğu program yürütme, G/Ç, dosya, iletişim gibi işlevler. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| optimal page replacement (OPT) | optimal algoritma (OPT)En uzun süre kullanılmayacak sayfayı çıkaran, gerçeklenemeyen ölçüt algoritma. | 9 · Sanal Bellek |
| orphan process | yetim süreçEbeveyni kendisinden önce sonlanmış süreç. | 3 · Süreçler |
| orthogonality | diklikBirbirinden bağımsız kavramların serbestçe ve yan etkisiz birleştirilebilmesi. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| page | sayfaMantıksal adres alanının sabit boyutlu bloğu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| page cache | sayfa önbelleğiDosya verisini sayfa birimiyle bellekte tutan önbellek. | 10 · Dosya Sistemleri |
| page fault | sayfa hatasıBellekte olmayan bir sayfaya erişilince oluşan tuzak. | 9 · Sanal Bellek |
| page locking (pinning) | sayfa sabitleme (kilitleme)Bir çerçeveye kilit biti koyarak onu yer değiştirme adaylarının dışında tutmak; örneğin DMA süren tampon için. | 9 · Sanal Bellek |
| page offset | sayfa içi konumMantıksal adresin, sayfa içindeki bayt konumunu veren alt n biti (d). | 8 · Bellek Yönetimi |
| page replacement | sayfa yer değiştirmeBoş çerçeve yokken bellekten çıkarılacak sayfayı seçme. | 9 · Sanal Bellek |
| page table | sayfa tablosuHer sayfanın hangi çerçevede olduğunu tutan tablo. | 8 · Bellek Yönetimi |
| page table entry (PTE) | sayfa tablosu girdisiÇerçeve numarası ile geçerli, koruma, kirli ve referans bitlerini tutan girdi. | 8 · Bellek Yönetimi |
| page-table base register (PTBR) | sayfa tablosu taban yazmacı (PTBR)Ana bellekteki sayfa tablosunun başlangıç adresini tutan yazmaç (x86'da CR3); bağlam değiştirmede yalnız bu yazmaç değişir. | 8 · Bellek Yönetimi |
| paging | sayfalamaMantıksal belleği sayfalara, fiziksel belleği çerçevelere bölüp eşleme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| paging daemon | sayfalama daemonuPeriyodik uyanan, boş çerçeve azsa sayfaları önceden serbest bırakan ve kirli sayfaları diske yazan çekirdek iş parçacığı. | 9 · Sanal Bellek |
| parallelism | paralellikBirden çok işin gerçekten aynı anda, ayrı işlemcilerde çalışması. | 3 · Süreçler |
| paravirtualization | yarı sanallaştırmaMisafir İS'nin hipervizörle doğrudan çağrılarla (hiperçağrı) işbirliği yapması. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| parent / child process | ebeveyn / çocuk süreçfork ile süreç oluşturan süreç ebeveyn, oluşturulan süreç çocuktur. | 3 · Süreçler |
| parity | eşlikVerilerin XOR'u; bir disk bozulunca kayıp bloğu yeniden kurmaya yarar. | 11 · Giriş/Çıkış |
| partition | bölümDiskin ayrı bir dosya sistemi, takas alanı ya da şifreli kap taşıyabilen parçası; listesi diskin başındaki bir tabloda durur. | 10 · Dosya Sistemleri |
| path name (absolute / relative) | yol adı (mutlak / göreli)Bir dosyayı kökten ya da çalışma dizininden başlayarak gösteren ad. | 10 · Dosya Sistemleri |
| permission bits (rwx) | izin bitleriSahip, grup ve diğerleri için okuma, yazma, çalıştırma hakları. | 10 · Dosya Sistemleri |
| Peterson's algorithm | Peterson algoritmasıİki süreç için yalnızca okuma/yazmayla karşılıklı dışlama sağlayan çözüm. | 6 · Senkronizasyon |
| pipe | boruİki süreci bağlayan, çekirdekte tamponlanan tek yönlü bayt akışı. | 3 · Süreçler |
| pipeline (CPU) | boru hattıKomutların aşamalarını üst üste bindirerek her turda bir komut bitirme tekniği. | 11 · Giriş/Çıkış |
| pipeline (shell) | boru hattıBir komutun çıktısını sonrakinin girdisine bağlayan komut zinciri. | 15 · Linux |
| plaintext / ciphertext | düz metin / şifreli metinŞifrelemede okunabilir ileti (P) ve onun anahtarla dönüştürülmüş biçimi (C). | 13 · Güvenlik |
| policy / mechanism | politika / mekanizmaMekanizma bir işin nasıl yapılacağını, politika neyin yapılacağına karar verir. | 1 · Giriş |
| polling | yoklamaCPU'nun aygıtın durum yazmacını hazır olana dek sürekli okuması. | 11 · Giriş/Çıkış |
| port-mapped I/O | kapı eşlemeli G/ÇAygıt yazmaçlarının bellekten ayrı bir adres uzayına (G/Ç kapılarına) konduğu ve özel IN/OUT komutlarıyla erişildiği düzen. | 11 · Giriş/Çıkış |
| position-independent code (PIC) | konumdan bağımsız kodMutlak adres kullanmayan, PC'ye göreli atlayan ve global veriye GOT üzerinden erişen kod; paylaşımlı kütüphaneler böyle derlenir. | 8 · Bellek Yönetimi |
| preemptable resource | kesilebilir kaynakSahibinden zarar vermeden geri alınabilen kaynak (ör. CPU, bellek). | 7 · Kilitlenme |
| preemptive / nonpreemptive scheduling | kesmeli / kesmesiz çizelgelemeÇalışan süreç CPU'dan zorla alınabilir (kesmeli) ya da kendisi bırakana dek çalışır (kesmesiz). | 5 · CPU Çizelgeleme |
| prepaging | ön sayfalamaGerekeceği tahmin edilen sayfaları hata beklemeden, tek bir toplu okumayla önceden getirmek. | 9 · Sanal Bellek |
| primitive | ilkel işlemİşletim sisteminin sunduğu, başka işlemlerin üzerine kurulduğu temel işlem. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| principle of least privilege | en az ayrıcalık ilkesiHer bileşene yalnızca işi için gereken en az hakkı verme. | 13 · Güvenlik |
| priority ceiling | öncelik tavanıÖncelik terslemesine çözüm: kilidi alan görev, o kilidi kullanabilecek en yüksek öncelikli görevin önceliğine hemen yükseltilir. | 6 · Senkronizasyon |
| priority inheritance | öncelik kalıtımıKilidi tutan sürecin geçici olarak bekleyenin önceliğini alması. | 6 · Senkronizasyon |
| priority inversion | öncelik terslemesiYüksek öncelikli sürecin, düşük öncelikli sürecin tuttuğu kilidi beklemesi. | 6 · Senkronizasyon |
| priority scheduling | öncelik çizelgelemeEn yüksek öncelikli hazır süreci çalıştıran algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| privilege escalation | ayrıcalık yükseltmeSıradan bir kullanıcının ya da sürecin bir hatadan yararlanarak yönetici haklarına ulaşması. | 13 · Güvenlik |
| process | süreçYürütülmekte olan program; kendi adres alanı ve kaynakları vardır. | 3 · Süreçler |
| process control block (PCB) | süreç kontrol bloğu (PCB)Bir sürecin durumu, yazmaçları ve kaynakları hakkında çekirdeğin tuttuğu kayıt. | 3 · Süreçler |
| process state | süreç durumuSürecin yaşam döngüsündeki konumu: yeni, hazır, çalışıyor, bekliyor, sonlandı. | 3 · Süreçler |
| processor affinity | işlemci afinitesiSürecin önbelleği sıcak kalsın diye aynı işlemcide çalıştırılması eğilimi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| producer–consumer problem | üretici–tüketici problemiSınırlı bir tamponu paylaşan üretici ve tüketicinin eşgüdümü problemi. | 6 · Senkronizasyon |
| program counter (PC) | program sayacıSıradaki komutun adresini tutan yazmaç. | 1 · Giriş |
| program status word (PSW) | program durum sözcüğü (PSW)Koşul bitlerini, işlemcinin modunu (çekirdek ya da kullanıcı) ve kesmelerin açık olup olmadığını tutan yazmaç. | 1 · Giriş |
| programmed I/O | programlanmış G/ÇCPU'nun veriyi aygıta bayt bayt kendisinin aktardığı G/Ç. | 11 · Giriş/Çıkış |
| progress | ilerlemeKritik bölge çözümü koşulu: bölge boşsa kimin gireceğine yalnız girmek isteyen süreçler karar verir ve karar süresiz ertelenemez. | 6 · Senkronizasyon |
| protection domain | koruma etki alanıBir sürecin erişebildiği (nesne, hak) çiftleri kümesi. | 13 · Güvenlik |
| public key infrastructure | açık anahtar altyapısıSertifikaları veren, dağıtan ve iptal eden otoriteler ve kurallar bütünü. | 13 · Güvenlik |
| public-key cryptography | açık anahtarlı şifrelemeAçık anahtarla şifrelenen veriyi yalnız özel anahtarın çözebildiği yöntem. | 13 · Güvenlik |
| publish-subscribe | yayınla-abone olGönderenin iletiyi konuya yayınladığı, o konuya abone olanların aldığı haberleşme modeli. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| push / pull migration | itme / çekme göçüÇok işlemcide yük dengeleme: itmede aşırı yüklü çekirdekten işler itilir, çekmede boşta kalan çekirdek yüklü olandan iş çeker. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| quota | kotaHer kullanıcının kullanabileceği blok ve dosya sayısına konan sınır. | 10 · Dosya Sistemleri |
| race condition | yarış durumuSonucun paylaşılan veriye erişimin zamanlamasına bağlı olduğu hatalı durum. | 6 · Senkronizasyon |
| ransomware | fidye yazılımıVerileri şifreleyip fidye isteyen kötü amaçlı yazılım. | 13 · Güvenlik |
| rate-monotonic scheduling (RM) | hız monoton çizelgelemePeriyodu kısa olan göreve yüksek sabit öncelik veren gerçek zamanlı algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| RAID | RAIDBirden çok diski performans ve dayanıklılık için birleştiren düzenler. | 11 · Giriş/Çıkış |
| readers–writers problem | okur-yazar problemiÇok okura birlikte, yazara tek başına izin veren erişim problemi. | 6 · Senkronizasyon |
| ready queue | hazır kuyruğuCPU'yu bekleyen hazır süreçlerin kuyruğu. | 3 · Süreçler |
| real-time operating system (RTOS) | gerçek zamanlı işletim sistemiSonucun belirli bir süre içinde üretilmesini garanti eden işletim sistemi. | 1 · Giriş |
| reentrancy | yeniden girişlilikKodun kendisi yürürken yeniden çağrılabilmesi. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| reentrant / thread-safe | yeniden girilir / iş parçacığı güvenliAynı anda birden çok çağrı ya da iş parçacığı tarafından güvenle yürütülebilen kod. | 4 · İş Parçacıkları |
| reference bit / dirty bit | referans biti / kirli bitSayfaya erişildiğini (R) ve sayfanın değiştirildiğini (M) gösteren bitler. | 9 · Sanal Bellek |
| reference monitor | referans izleyiciHer erişim isteğini denetleyip kurala göre izin veren ya da reddeden bileşen. | 13 · Güvenlik |
| reference string | referans dizisiAlgoritmaları karşılaştırmak için kullanılan sayfa erişim sırası. | 9 · Sanal Bellek |
| register | yazmaçİşlemci içindeki çok hızlı küçük depolama birimi. | 1 · Giriş |
| regression | regresyonÖnceden çalışan bir özelliğin yeni bir değişiklikten sonra bozulması. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| relocation | yer değiştirmeProgramın bellekte farklı bir yere yüklenebilmesi için adreslerin kaydırılması. | 8 · Bellek Yönetimi |
| relocation register | yer değiştirme yazmacıMantıksal adrese eklenerek fiziksel adresi veren yazmaç; Tanenbaum'un taban yazmacıyla aynıdır. | 8 · Bellek Yönetimi |
| remote direct memory access (RDMA) | RDMANIC'in, çekirdek devreye girmeden karşı makinedeki bir sürecin belleğine doğrudan yazdığı ağ erişimi. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| remote procedure call (RPC) | uzak prosedür çağrısı (RPC)Başka makinedeki bir yordamı yerel çağrı gibi çağırma. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| resource allocation graph | kaynak tahsis çizgesiSüreç ve kaynak düğümleriyle istek ve tahsisleri gösteren yönlü çizge. | 7 · Kilitlenme |
| response time | tepki süresiİstekten ilk yanıtın (ilk çalışmanın) başlamasına kadar geçen süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| return-oriented programming (ROP) | dönüş yönelimli programlamaProgramın ve kütüphanelerin içinde ret ile biten küçük kod parçalarının (gadget) adreslerini yığına dizerek saldırı kodu oluşturma tekniği. | 13 · Güvenlik |
| round robin (RR) | döner sıralı çizelgeleme (round robin, RR)Hazır süreçleri sırayla birer zaman dilimi çalıştıran kesmeli algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| runqueue | çalışma kuyruğuLinux'ta her işlemci çekirdeğine ayrı atanan hazır süreç kuyruğu; çekirdekler seçim yaparken birbirini beklemez. | 3 · Süreçler |
| safe / unsafe state | güvenli / güvensiz durumTüm süreçlerin bitebileceği bir sıranın var olduğu ya da olmadığı durum. | 7 · Kilitlenme |
| salt | tuzParola özetinden önce parolaya eklenen rastgele değer. | 13 · Güvenlik |
| sandbox | korumalı alanProgramı sınırlı haklarla yalıtılmış bir ortamda çalıştırma. | 13 · Güvenlik |
| SCAN (elevator algorithm) | SCAN (asansör algoritması)Kafanın bir yönde diskin ucuna kadar gidip yolundaki istekleri karşıladığı, uca varınca yön değiştirdiği algoritma. | 11 · Giriş/Çıkış |
| scatter-gather | dağıt-toplaDMA'da aygıta (adres, uzunluk) çiftleri listesi verilmesi; aygıt bitişik olmayan sayfalara tek işlemde yazar ya da onlardan okur. | 11 · Giriş/Çıkış |
| scheduler | çizelgeleyiciÇizelgeleme kararını veren çekirdek bileşeni. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| second chance | ikinci şansReferans biti 1 olan sayfaya bir şans daha veren FIFO türevi. | 9 · Sanal Bellek |
| secure boot | güvenli önyüklemeAçılış zincirindeki her yazılımın yüklenmeden önce imzasının doğrulanması. | 13 · Güvenlik |
| seek time / rotational latency | arama süresi / dönme gecikmesiKolun ize gitme süresi ve sektörün kafanın altına gelme süresi. | 11 · Giriş/Çıkış |
| segmentation | kesimlemeAdres alanını kod, veri, yığın gibi değişken boyutlu mantıksal kesimlere bölme. | 8 · Bellek Yönetimi |
| semaphore | semafordown/up (P/V) işlemleriyle kullanılan tam sayı sayaçlı senkronizasyon nesnesi. | 6 · Senkronizasyon |
| sequential consistency (SC) | sıralı tutarlılıkBütün iş parçacıklarının bellek işlemlerinin, her birinin program sırasını koruyan tek bir ortak sıraya dizilebilmesi. | 6 · Senkronizasyon |
| shadow memory | gölge bellekHer bellek baytının erişilebilir olup olmadığını kaydeden ayrı bellek bölgesi; KASAN bunu denetler. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| shadow page table | gölge sayfa tablosuHipervizörün her misafir süreci için misafir sanal adresini doğrudan ana makine fiziksel adresine eşleyen tablosu. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| shared library | paylaşımlı kütüphaneBelleğe bir kez yüklenip birçok süreçte kullanılan kütüphane (.so, .dll). | 8 · Bellek Yönetimi |
| shared memory | paylaşımlı bellekBirden çok sürecin adres alanına eşlenen ortak bellek bölgesi. | 3 · Süreçler |
| shell | kabukKullanıcının komut yazarak işletim sistemiyle etkileştiği komut yorumlayıcısı. | 1 · Giriş |
| shortest job first (SJF) | en kısa iş önce (SJF)Sonraki CPU patlaması en kısa olan süreci seçen algoritma. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| shortest remaining time first (SRTF) | en kısa kalan süre önce (SRTF)SJF'nin kesmeli biçimi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| shortest seek time first (SSTF) | en kısa arama süresi önce (SSTF)Her adımda kafaya en yakın bekleyen isteği seçen disk kolu çizelgeleme algoritması. | 11 · Giriş/Çıkış |
| side channel | yan kanalSüre, güç ya da önbellek davranışı gibi dolaylı bir yoldan gizli bilginin sızması. | 13 · Güvenlik |
| signal | sinyalBir sürece bir olayı bildiren asenkron yazılım bildirimi (SIGKILL, SIGINT). | 15 · Linux |
| simultaneous multithreading (SMT) | eş zamanlı çoklu iş parçacığı (SMT)Bir çekirdeğin iki donanım iş parçacığını aynı anda yürütmesi. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| slab allocator | slab ayırıcıSık kullanılan çekirdek nesneleri için önceden hazırlanmış önbellekler sunan ayırıcı. | 9 · Sanal Bellek |
| snooping (cache coherence) | dinlemeHer önbelleğin ortak veri yolundaki yazmaları izleyip kendi kopyasını güncellediği ya da geçersiz kıldığı tutarlılık yöntemi. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| socket | soketAğ üzerinden ya da yerel olarak iki uç arasındaki iletişim uç noktası. | 3 · Süreçler |
| solid-state drive (SSD) | SSDHareketli parçası olmayan, NAND flash tabanlı depolama aygıtı. | 11 · Giriş/Çıkış |
| space sharing | alan paylaşımıBirbirine bağlı iş parçacıklarının aynı anda ayrı işlemcilere yerleştirildiği çizelgeleme. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| space–time trade-off | uzay-zaman ödünleşimiBellek harcayarak zaman kazanma ya da tersi. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| speedup | hızlanmaEski çalışma süresinin yeni (paralel) çalışma süresine oranı. | 4 · İş Parçacıkları |
| spinlock | spinlockKilit açılana dek döngüde bekleyen kilit; kısa kritik bölgeler için. | 6 · Senkronizasyon |
| spooling | biriktirmeYavaş aygıta gidecek işleri diskte sıraya alıp sırayla gönderme (ör. yazdırma). | 1 · Giriş |
| spurious wakeup | sahte uyanmaBir koşul değişkeninde bekleyen iş parçacığının hiç sinyal gelmeden uyanması; bu yüzden koşul while ile denetlenir. | 6 · Senkronizasyon |
| stable storage | kararlı depolamaBir yazmanın ya doğru biçimde tamamlandığını ya da eski verinin yerinde kaldığını garanti eden depolama düzeni. | 11 · Giriş/Çıkış |
| stack canary | yığın kanaryasıDönüş adresinin önüne konan rastgele değer; değişmişse taşma saptanır ve program durdurulur. | 13 · Güvenlik |
| stack pointer (SP) | yığın işaretçisi (SP)Fonksiyon çağrılarında yerel değişkenlerin ve dönüş adreslerinin tutulduğu yığının üstünü gösteren yazmaç. | 1 · Giriş |
| starvation | açlıkBir sürecin sürekli başkalarına yenik düşüp hiç ilerleyememesi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| striping / mirroring | şeritleme / aynalamaRAID'de şeritleme ardışık blokları farklı disklere dağıtarak paralellik sağlar; aynalama her bloğun kopyasını başka bir diskte tutar. | 11 · Giriş/Çıkış |
| stub | koçanHenüz yazılmamış bir bileşenin yerine konan, yalnız arayüzünü taklit eden geçici kod. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| superblock | süperblokDosya sisteminin boyut, blok sayısı gibi temel bilgilerini tutan blok. | 10 · Dosya Sistemleri |
| swapping | takasSürecin ya da sayfaların bellek ile disk arasında taşınması. | 8 · Bellek Yönetimi |
| symmetric multiprocessor (SMP) | simetrik çok işlemci (SMP)Tek bir İS kopyasının tüm işlemcilerde eşit haklarla çalıştığı model. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| synchronization | senkronizasyonEş zamanlı süreçlerin paylaşılan veriye erişimini düzenlemek. | 6 · Senkronizasyon |
| synchronous / asynchronous communication | eş zamanlı / eş zamansız iletişimGönderenin yanıtı bekleyerek ya da beklemeden sürdüğü iletişim. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| system call | sistem çağrısıBir programın çekirdekten hizmet istemek için kullandığı arayüz. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| test and set lock (TSL) | TSLBir bellek sözcüğünü okuyup eski değerini yazmaca koyan ve sözcüğe 1 yazan bölünmez komut; çok işlemcide veri yolunu kilitler. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| thrashing | thrashing (boşa çabalama)Sistemin zamanının çoğunu sayfa taşımakla geçirmesi. | 9 · Sanal Bellek |
| thread | iş parçacığıSüreç içindeki bağımsız yürütme akışı; kendi PC'si, yazmaçları ve yığını vardır. | 4 · İş Parçacıkları |
| thread control block (TCB) | iş parçacığı kontrol bloğu (TCB)İş parçacığının kimliğini, durumunu, kaydedilmiş PC ve yazmaçlarını, yığın işaretçisini ve önceliğini tutan yapı. | 4 · İş Parçacıkları |
| thread group ID (TGID) | iş parçacığı grubu kimliğiLinux'ta bir sürecin bütün iş parçacıklarının paylaştığı kimlik; kullanıcının gördüğü PID'dir. | 15 · Linux |
| thread pool | iş parçacığı havuzuÖnceden oluşturulmuş, kuyruktaki görevleri alan iş parçacıkları. | 4 · İş Parçacıkları |
| thread-local storage (TLS) | iş parçacığına yerel depolama (TLS)Her iş parçacığının kendi kopyasını tuttuğu değişkenler. | 4 · İş Parçacıkları |
| threat | tehditSistemin güvenlik hedeflerinden birini bozabilecek olası olay ya da saldırgan. | 13 · Güvenlik |
| throughput | verimBirim zamanda tamamlanan süreç sayısı. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| ticket lock | bilet kilidiBekleyenlere sıra numarası veren ve kilidi bu sırayla dağıtan adil spinlock. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| time of check to time of use (TOCTOU) | TOCTOU (kontrol zamanı ile kullanım zamanı)Kaynağın denetlendiği an ile kullanıldığı an arasında saldırganın kaynağı değiştirebildiği yarış durumu açığı. | 13 · Güvenlik |
| time sharing | zaman paylaşımıCPU'yu kısa dilimlerle kullanıcılar arasında paylaştırarak etkileşimli kullanım sağlamak. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| time slice (quantum) | zaman dilimiBir sürecin kesilmeden önce kullanabileceği en uzun CPU süresi. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| timer | zamanlayıcıBelirli süre sonunda kesme üreten donanım sayacı; CPU'nun İS'ye geri dönmesini sağlar. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| TLB reach | TLB erişim alanıTLB'nin kapsadığı bellek miktarı: girdi sayısı × sayfa boyu. | 8 · Bellek Yönetimi |
| TLB shootdown | TLB vurusuBir sayfa eşlemesi değişince öteki çekirdeklerin TLB'lerindeki eski girdilerin de temizlenmesi. | 9 · Sanal Bellek |
| top half / bottom half | üst yarı / alt yarıKesme işlemenin ikiye bölünmesi: kısa tutulan asıl işleyici (üst yarı) ve kesmeler açıkken çalışan ertelenmiş iş (alt yarı). | 11 · Giriş/Çıkış |
| trade-off | ödünleşimBir özelliği iyileştirirken başka bir özellikten vazgeçmek. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| translation lookaside buffer (TLB) | TLBSon kullanılan sayfa–çerçeve eşlemelerini tutan küçük, hızlı önbellek. | 8 · Bellek Yönetimi |
| trap | tuzakProgramın kendi isteğiyle (sistem çağrısı) ya da hatayla çekirdeğe geçmesi; yazılım kesmesi. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| Trojan horse | Truva atıKullanıcının kendi isteğiyle kurduğu, yararlı görünen ama gizlice zararlı iş yapan yazılım. | 13 · Güvenlik |
| trusted computing base | güvenilir bilgi işleme tabanı (TCB)Güvenlik kurallarını uygulamakla görevli ve doğru çalıştığına güvenilmesi gereken donanım ve yazılımın bütünü. | 13 · Güvenlik |
| Trusted Platform Module (TPM) | TPM (Güvenilir Platform Modülü)Anakarta ya da işlemciye yerleşik, platform yapılandırma yazmaçları (PCR) içeren küçük güvenlik yongası. | 13 · Güvenlik |
| tuple space | demet uzayıSüreçlerin demet bırakıp eşleştirerek aldığı ortak, ilişkisel bellek (Linda). | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| turnaround time | dönüş süresiSürecin gelişinden bitişine kadar geçen süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| two-phase locking (2PL) | iki aşamalı kilitlemeÖnce bütün kilitlerin alındığı, sonra bırakıldığı protokol; bir kilit bırakıldıktan sonra yenisi alınmaz. | 7 · Kilitlenme |
| UMA (uniform memory access) | UMAHer işlemcinin bellekteki her adrese aynı sürede eriştiği çok işlemcili düzen. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| UMA / NUMA | UMA / NUMABellek erişim süresinin tüm işlemciler için aynı olduğu ya da yakınlığa göre değiştiği mimari. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| unikernel | unikernelUygulama ile gereken çekirdek işlevlerinin tek adres alanında, tek imaj olarak derlendiği yapı. | 14 · İşletim Sistemi Tasarımı |
| use-after-free | serbest sonrası kullanımProgramın serbest bıraktığı bir bloğa eski işaretçi üzerinden erişmeyi sürdürmesiyle oluşan açık. | 13 · Güvenlik |
| user mode | kullanıcı moduAyrıcalıklı komutların yasak olduğu, uygulamaların çalıştığı mod. | 1 · Giriş |
| user-level / kernel-level thread | kullanıcı düzeyi / çekirdek düzeyi iş parçacığıKütüphanece ya da çekirdekçe yönetilen iş parçacıkları. | 4 · İş Parçacıkları |
| valid–invalid bit | geçerli / geçersiz bitiSayfanın adres alanında ve bellekte olup olmadığını gösteren bit. | 8 · Bellek Yönetimi |
| virtual address | sanal adresSürecin gördüğü, MMU'nun fiziksel adrese çevirdiği adres. | 9 · Sanal Bellek |
| virtual deadline | sanal son tarihEEVDF'te uygun görevler arasından seçim için kullanılan, istek boyuna göre hesaplanan son tarih. | 15 · Linux |
| virtual file system (VFS) | sanal dosya sistemi (VFS)Farklı dosya sistemlerini ortak bir arayüzün arkasında birleştiren çekirdek katmanı. | 10 · Dosya Sistemleri |
| virtual machine (VM) | sanal makineGerçek bir bilgisayar gibi davranan, yazılımla oluşturulmuş makine. | 2 · İşletim Sistemi Yapıları |
| virtual memory | sanal bellekSüreçlere fiziksel bellekten büyük, kesintisiz bir adres alanı sunan teknik. | 9 · Sanal Bellek |
| virtual memory area (VMA) | sanal bellek alanıLinux'ta bir sürecin adres alanının aynı izinleri ve kaynağı paylaşan ardışık bölgesi. | 15 · Linux |
| virtual runtime | sanal çalışma süresiCFS ve EEVDF'te bir görevin önceliğine göre ölçeklenmiş birikmiş CPU süresi. | 15 · Linux |
| virtualization | sanallaştırmaTek bir fiziksel kaynağı birden çok sanal kaynak gibi göstermek. | 1 · Giriş |
| vulnerability | zafiyetBir saldırının yararlanabileceği tasarım ya da gerçekleme kusuru. | 13 · Güvenlik |
| wait queue | bekleme kuyruğuBelirli bir olayı (G/Ç'nin bitmesi, bir çocuğun sonlanması gibi) bekleyen süreçlerin tutulduğu kuyruk. | 3 · Süreçler |
| wait-for graph | bekleme çizgesiKaynak düğümleri kaldırılmış kaynak tahsis çizgesi; bir döngü kilitlenme demektir. | 7 · Kilitlenme |
| waiting time | bekleme süresiSürecin hazır kuyruğunda geçirdiği toplam süre. | 5 · CPU Çizelgeleme |
| wear leveling | aşınma dengelemeYazmaları flash blokları arasında eşit dağıtarak ömrü uzatma. | 11 · Giriş/Çıkış |
| work stealing | iş çalmaBoşta kalan iş parçacığının başka kuyruktan görev alması. | 4 · İş Parçacıkları |
| working set | çalışma kümesiSürecin son Δ erişimde kullandığı sayfalar kümesi. | 9 · Sanal Bellek |
| worm | solucanAğdaki yamalanmamış bir hizmeti kullanarak kullanıcıdan bağımsız biçimde makineden makineye kendini kopyalayan program. | 13 · Güvenlik |
| write-invalidate / write-update | yazınca geçersiz kıl / yazınca güncelleÖnbellek tutarlılığı politikaları: yazmadan önce öteki kopyalar geçersiz kılınır ya da yeni değer bütün kopyalara gönderilir. | 12 · Çok İşlemcili Sistemler |
| write-through / write-back | anında yazma / geri yazmaAnında yazma her değişikliği hemen diske gönderir; geri yazma kirli blokları bellekte biriktirip sonra yazar. | 10 · Dosya Sistemleri |
| zero trust | sıfır güvenGüvenlik duvarının içini de güvenilir saymayan; ağın içinden gelen isteği de kimlik doğrulamasından ve yetki denetiminden geçiren yaklaşım. | 13 · Güvenlik |
| zero-fill-on-demand | sıfırla doldurulan sayfaBSS ve yeni heap sayfalarına ilk erişimin sıfırlanmış bir çerçeveyle karşılanması; sıfırlama güvenlik gereğidir. | 9 · Sanal Bellek |
| zombie process | zombi süreçBitmiş ama çıkış durumu ebeveyn tarafından alınmamış süreç. | 3 · Süreçler |
| I/O scheduler | G/Ç çizelgeleyicisiBlok isteklerini sıralayıp birleştiren çekirdek katmanı (mq-deadline, bfq). | 11 · Giriş/Çıkış |
Aramaya uyan terim yok.
Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.