Bölüm 6: İstisnalar
Giriş
Öğrenme Çıktıları
İstisnayı (exception) tanımlamak; çalışma zamanı sorunlarını Exception ve Error olarak ayırt etmek.
try, catch, finally ve try-with-resources ile istisnaları ele almak; akışı adım adım izlemek.
Throwable, Error, Exception, RuntimeException ilişkisini ve catch sırasının önemini açıklamak.
Kontrol edilen (checked) ve kontrol edilmeyen (unchecked) istisnaları ayırmak; “ele al veya bildir” kuralını uygulamak.
throw ile istisna fırlatmak, throws ile bildirmek; istisnanın çağrı yığınında yayılımını izlemek.
Yaygın istisna sınıflarını tanımak, özel istisna sınıfı yazmak ve yığın izini (stack trace) okumak.
İstisna Kavramı
İstisna Nedir?
- İstisna (exception): program çalışırken ortaya çıkan, programın normal akışını bozan beklenmeyen bir durumdur.
- Örnek: açılmak istenen dosyanın bulunamaması, sıfıra bölme, dizinin dışına erişim,
nullbir referansın kullanılması. - İstisnalar Java çalışma zamanı sistemi (JVM) tarafından otomatik olarak ya da programcı tarafından kodla (
throw) oluşturulabilir. - Java'da istisna bir nesnedir: tipini, mesajını ve nerede oluştuğunu taşır.
- İstisna mekanizması, programcıya anormal durumlarla düzenli bir şekilde başa çıkma şansı verir.
Garson mutfakta yemeğin bittiğini öğrenir. Kendisi çözemez; durumu yöneticiye bildirir. Yönetici ya çözer (başka yemek önerir) ya da durumu bir üste iletir.
İstisna Kavramı
Çalışma Zamanı Hataları: İstisna ve Error
Derleme hataları programı hiç çalıştırmaz, mantık hataları ise hiçbir sinyal üretmez. Program çalışırken ortaya çıkan sorunu JVM bir Throwable nesnesi olarak fırlatır; bu nesnenin iki ana kolu vardır.
| Kol | Ne anlatır? | Program ne yapabilir? | Örnek |
|---|---|---|---|
| İstisna ( Exception) | Programın öngörebileceği, olağan dışı bir durum | Yakalayıp toparlanabilir | 10 / 0, dizi[5] (3 öğeli dizide), olmayan dosya |
| Hata ( Error) | JVM ya da sistem düzeyinde ciddi bir sorun | Genellikle yakalanmaz; program sonlanır | StackOverflowError, OutOfMemoryError |
İstisna mekanizması ve yığın izi, çalışma zamanı hatalarının nedenini bulup düzeltmenin (hata ayıklama, debugging) en güçlü araçlarındandır.
İstisna Kavramı
Yakalanmayan İstisna: Program Çöker
public class Cokus { public static void main(String[] args) { int pay = 10, payda = 0; System.out.println("Başla"); int sonuc = pay / payda; System.out.println("Sonuç: " + sonuc); System.out.println("Bitti"); } }
Başla
Exception in thread "main" java.lang.ArithmeticException: / by zero
at Cokus.main(Cokus.java:5)- 5. satırda tam sayı sıfıra bölünür; JVM bir
ArithmeticExceptionnesnesi fırlatır. - Kimse yakalamadığı için program sonlanır: “Sonuç” ve “Bitti” hiç yazılmaz.
- JVM, istisnanın tipini, mesajını ve yerini (sınıf, metot, satır) yazdırır.
İstisna Kavramı
İstisnayla Başa Çıkmanın İki Yolu
Metot, istisna oluşturabilecek kodu try içine alır ve catch ile durumu kendisi çözer.
Örnek: dosya okuma metodu, dosya bulunamazsa (FileNotFoundException) kullanıcıya mesaj gösterip varsayılan ayarlarla devam eder.
Metot istisnayı ele almaz; imzasında throws ile bildirir. İstisna, metodu çağıran kodun sorunu olur.
Çağıran kod da aynı seçimle karşılaşır: ya ele alır ya da bir üste iletir.
İstisna Kavramı
“Ters Giden Bir Şey”: Dönüş Kodu ile
public static int indexOf(String[] isimler, String isim) { for (int i = 0; i < isimler.length; i++) { if (isimler[i].equals(isim)) { return i; } } return -1; } // main içinde String[] isimler = {"Ali", "Ayşe", "Can"}; System.out.println(indexOf(isimler, "Can")); int k = indexOf(isimler, "Ece"); // k = -1 System.out.println(isimler[k]);
2 java.lang.ArrayIndexOutOfBoundsException: Index -1 out of bounds for length 3
- İstisnalar, bir programın “bir şeyin ters gittiğini” bildirmesi için kullanılır.
- Ama “ters gitmek” özneldir: aranan ismin bulunamaması hata mıdır, olağan bir sonuç mu?
- Bu metot, eşleşme bulamazsa istisna fırlatmak yerine
-1döndürür. - Çağıran,
-1'i kontrol etmeyi unutursa hata başka bir yerde,isimler[-1]erişiminde ortaya çıkar (soldaki çıktı).
İstisna Kavramı
Dönüş Kodu Yerine İstisna
public static int bul(String[] isimler, String isim) { for (int i = 0; i < isimler.length; i++) { if (isimler[i].equals(isim)) { return i; } } throw new IllegalArgumentException("Bulunamadı: " + isim); } // main içinde try { System.out.println(bul(isimler, "Ece")); } catch (IllegalArgumentException e) { System.out.println("Hata: " + e.getMessage()); }
Hata: Bulunamadı: Ece
- Genellikle
-1gibi özel dönüş kodlarından kaçınılmalı, Java'nın istisna mekanizması tercih edilmelidir. - İstisna, hata durumunu açık ve etkili biçimde ele almanın yoludur.
İstisnaların yararı
- Açık ve tutarlı hata işleme; hata normal sonuçla karışmaz
- Okunabilirlik artar, hata ayıklama kolaylaşır
- Kodun güvenilirliği artar
try ve catch
try ve catch Deyimleri
try { // Potansiyel hata içeren kodlar int sonuc = 10 / 0; // Hata: ArithmeticException } catch (ArithmeticException e) { // Hata durumuyla başa çıkma System.out.println("hata oluştu: " + e.getMessage()); }
hata oluştu: / by zero
- Hata yönetiminin temel yapısıdır.
trybloğu: potansiyel hata içeren kodlar.catchbloğu:tryiçinde belirtilen tipte bir istisna oluşursa çalışır ve onu ele alır.catch (ArithmeticException e):e, fırlatılan istisna nesnesine referanstır (bir parametre gibi).- İstisna oluşursa
try'ın kalan satırları atlanır; istisna oluşmazsacatchhiç çalışmaz. - catch'ten sonra program normal akışına devam eder.
try ve catch · Adım adım kod izleme
try-catch Akışı: Adım Adım
Değişkenler oluşur. payda sıfır: sorun yaklaşıyor.
try dışındaki normal kod çalışır.
try bloğuna girildi; ilk satır sorunsuz çalışır.
10 / 0: JVM bir ArithmeticException nesnesi oluşturur ve fırlatır. Atama yapılmaz.
Tip eşleşir: catch çalışır, e istisna nesnesini gösterir. “Sonuç” satırı atlandı.
e.getMessage() → "/ by zero".
Program çökmedi: catch'ten sonra normal akış devam eder.
public class BolmeOrnegi { public static void main(String[] args) { int pay = 10, payda = 0; System.out.println("Başla"); try { System.out.println("Bölme öncesi"); int sonuc = pay / payda; System.out.println("Sonuç: " + sonuc); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("Hata: " + e.getMessage()); } System.out.println("Bitti"); } }
try ve catch
İstisna Nesnesinden Bilgi Almak
try { int[] dizi = new int[3]; dizi[5] = 7; } catch (ArrayIndexOutOfBoundsException e) { System.out.println(e.getMessage()); System.out.println(e); System.out.println(e.getClass().getSimpleName()); e.printStackTrace(); }
Index 5 out of bounds for length 3
java.lang.ArrayIndexOutOfBoundsException: Index 5 out of bounds for length 3
ArrayIndexOutOfBoundsException
java.lang.ArrayIndexOutOfBoundsException: Index 5 out of bounds for length 3
at IstisnaNesnesi.main(IstisnaNesnesi.java:5)| Metot | Ne verir? |
|---|---|
getMessage() | Yalnızca açıklama mesajı (yoksa null) |
toString() | Tam sınıf adı + “: ” + mesaj; println(e) bunu kullanır |
getClass() | İstisnanın gerçek sınıfı |
printStackTrace() | toString() + yığın izi; System.err'e yazar |
getCause() | Bu istisnaya yol açan başka istisna (varsa) |
try ve catch
Çoklu catch Bloğu
try { // Potansiyel hata içeren kodlar } catch (ArithmeticException e) { // ArithmeticException ile başa çıkma } catch (NullPointerException e) { // NullPointerException ile başa çıkma } catch (Exception e) { // Diğer hata türleri için genel durum }
- Bir kod bloğunda birden çok tipte istisna oluşabilir.
- Her hata türü için ayrı bir
catchbloğu eklenir; her blok o tipe özgü tepkiyi içerir. - İstisna fırlatıldığında catch blokları yukarıdan aşağıya sırayla denenir; eşleşen ilk blok çalışır, diğerleri atlanır.
- “Eşleşmek”: fırlatılan nesne, catch'teki tipin kendisi veya alt sınıfıdır (
instanceofmantığı). - Son sıradaki
catch (Exception e)geri kalan tüm istisnaları yakalayan genel durumdur.
try ve catch
Zincirleme catch Blokları: Sıra Önemlidir
✗ Genel tip önce
try { int sonuc = 10 / 0; } catch (Exception e) { System.out.println("Genel hata"); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("Aritmetik hata"); }
SiraHatasi.java:7: error: exception ArithmeticException
has already been caught- catch tipleri arasında kalıtım ilişkisi varsa sıralama önemlidir: alt sınıflar, üst sınıflardan önce gelmelidir.
ArithmeticExceptionbirException'dır; ilk blok onu zaten yakalar, ikinci blok asla çalışamaz. Derleyici buna izin vermez.- Kalıtım ilişkisi olmayan tiplerin (
ArithmeticException,NullPointerException) sırası önemli değildir.
✓ Özelden genele
} catch (ArithmeticException e) { System.out.println("Aritmetik hata"); } catch (Exception e) { System.out.println("Genel hata"); }
try ve catch · Adım adım kod izleme
Hangi catch Çalışır?
1. çağrı: parseInt("abc") → NumberFormatException. Bölme satırı atlanır.
İlk catch eşleşir ve çalışır; diğer catch'lere bakılmaz.
Ardından finally.
2. çağrı: 10 / 0 → ArithmeticException.
1. catch eşleşmez (✗), 2. catch eşleşir (✓).
3. çağrı: dizinin tek öğesi var; girdi[1] → ArrayIndexOutOfBoundsException.
İlk iki catch eşleşmez, üçüncüsü eşleşir; sonra finally.
static void bol(String[] girdi) { try { int x = Integer.parseInt(girdi[0]); int y = Integer.parseInt(girdi[1]); System.out.println("Sonuç: " + (x / y)); } catch (NumberFormatException e) { System.out.println("Sayı değil: " + e.getMessage()); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("Sıfır: " + e.getMessage()); } catch (ArrayIndexOutOfBoundsException e) { System.out.println("Eksik: " + e.getMessage()); } finally { System.out.println("finally çalıştı"); } } // main içinde bol(new String[] {"10", "abc"}); bol(new String[] {"10", "0"}); bol(new String[] {"10"});
try ve catch
Tek catch, Birden Çok Tip (Java 7+)
try { Object o = "Merhaba"; Integer i = (Integer) o; } catch (ClassCastException | NullPointerException e) { System.out.println("Tür veya null hatası: " + e.getClass().getSimpleName()); }
Tür veya null hatası: ClassCastException
- Tepki aynıysa tipler
|ile birleştirilir; kod tekrarı azalır. - Bu blokta
efinal sayılır; yeni değer atanamaz.
✗ Alt ve üst sınıf birlikte yazılamaz
} catch (FileNotFoundException
| IOException e) {error: Alternatives in a multi-catch statement cannot be related by subclassing Alternative FileNotFoundException is a subclass of alternative IOException
catch (IOException e). Alt tip zaten onun içindedir.finally
finally Bloğu
try { // Potansiyel hata içeren kodlar } catch (Exception e) { // Diğer hata türleri için genel durum } finally { // Her durumda çalıştırılacak kodlar }
tryvecatchbloklarının ardından eklenir.- İstisna olsun veya olmasın, yakalansın veya yakalanmasın, her durumda çalışır.
tryveyacatchiçindereturnolsa bile, metottan çıkmadan önce çalışır.- Kodun belirli adımlarının çalışmasını güvence altına alır: dosya, ağ ve veri tabanı bağlantılarını kapatmak gibi kaynak yönetimi ve temizlik işleri.
try'dan sonra en az bircatchveyafinallygelmelidir;try { } finally { }geçerlidir.- Asıl istisna:
System.exit()JVM'i hemen durdurur; finally çalışmaz.
finally · Adım adım kod izleme
finally ve return: Adım Adım
println'dan önce argümanı hesaplanmalı: bol(10, 2) çağrılır.
try bloğu başlar.
Bölme başarılı: s = 5.
return s: dönüş değeri 5 hazırlanır, ama metot hemen bitmez…
…önce finally çalışır. catch atlandı (istisna yok).
Şimdi 5 döner ve yazdırılır.
İkinci çağrı: bol(10, 0).
try başlar.
10 / 0 → istisna! try'ın kalanı (“try bitti”, return s) atlanır.
catch eşleşir ve mesajı yazar.
return -1: değer hazır, ama yine önce finally.
finally bu kez de çalışır.
-1 döner. Sonuç: finally iki durumda da çalıştı.
static int bol(int a, int b) { try { System.out.println("try başladı"); int s = a / b; System.out.println("try bitti"); return s; } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("catch: " + e.getMessage()); return -1; } finally { System.out.println("finally"); } } public static void main(String[] args) { System.out.println("Sonuç = " + bol(10, 2)); System.out.println("Sonuç = " + bol(10, 0)); }
finally
try-with-resources (Java 7+)
class Kaynak implements AutoCloseable { private String ad; Kaynak(String ad) { this.ad = ad; System.out.println(ad + " açıldı"); } void kullan(int x) { System.out.println(ad + " kullanılıyor"); int s = 10 / x; } @Override public void close() { System.out.println(ad + " kapatıldı"); } }
try (Kaynak k = new Kaynak("dosya")) { k.kullan(0); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("Hata: " + e.getMessage()); }
dosya açıldı dosya kullanılıyor dosya kapatıldı Hata: / by zero
try (...)içinde açılan kaynak, blok bitince otomatik kapatılır (close()); istisna olsa bile.- Kaynak catch'ten önce kapanır. Kaynak sınıfı
AutoCloseablearayüzünü uygulamalıdır: akışlar,Scanner, NIO kanalları ve veri tabanı bağlantıları uygular;finallyvenulldenetimi gerekmez. - Kaynak kapatmak için
finallyyazmanın modern ve güvenli yolu budur.
finally · Adım adım kod izleme
İki Kaynak: Açılış ve Kapanış Sırası
Kaynak: yapıcısı “… açıldı”, kullan “… kullanılıyor”, close() “… kapatıldı” yazar.
İlk kaynak oluşur: dosya açıldı.
İkinci kaynak oluşur. Kaynaklar noktalı virgülle ayrılır, yazılış sırasıyla açılır.
b.kullan(0): önce “ağ kullanılıyor” yazılır, sonra 10 / 0.
İstisna fırlatıldı: try'ın kalanı (“try sonu”) atlanır. Ama catch'ten önce kaynaklar kapatılacak.
Kapatma ters sırayla: son açılan b önce kapanır (close()).
Sonra a kapanır. Her iki kaynak da istisnaya rağmen kapandı.
Şimdi catch çalışır: istisna yakalandı.
En son finally çalışır. Sıra: aç → kullan → kapat (ters) → catch → finally.
try (Kaynak a = new Kaynak("dosya"); Kaynak b = new Kaynak("ağ")) { b.kullan(0); System.out.println("try sonu"); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("Hata: " + e.getMessage()); } finally { System.out.println("finally"); }
finally
İç İçe try Blokları
try { // Dıştaki try bloğu try { // İçteki try bloğu // Potansiyel hata içeren kodlar } catch (Exception e) { // İçteki catch bloğu } finally { // İçteki finally bloğu } } catch (Exception e) { // Dıştaki catch bloğu } finally { // Dıştaki finally bloğu }
Bir try bloğu içinde başka bir try bloğu bulunabilir. İçteki try'da bir istisna oluşursa:
- İçteki try'ın catch'lerinde uygun bir catch varsa o çalışır.
- Yoksa istisna dışa doğru ilerler; ilk uygun catch bulunur ve çalışır.
- Hiçbir catch eşleşmezse istisna metottan çıkar; sonunda kimse yakalamazsa JVM'in varsayılan işleyicisi programı sonlandırır.
- Her durumda, istisnanın geçtiği her düzeydeki
finally(varsa) çalışır.
finally · Adım adım kod izleme
İç İçe try: İstisna Dışa Doğru İlerler
Dış try başlar.
İç try başlar; s = null.
null üzerinde metot çağrısı → NullPointerException.
İç catch yalnızca ArithmeticException yakalar: eşleşmez.
İstisna dışarı çıkmadan önce iç finally çalışır.
İstisna dış düzeye geçti; “Dış try devam” atlandı. Dış catch eşleşir.
Dış finally çalışır.
İstisna ele alındı; program normal devam eder.
public static void main(String[] args) { try { System.out.println("Dış try"); try { System.out.println("İç try"); String s = null; System.out.println(s.length()); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("İç catch"); } finally { System.out.println("İç finally"); } System.out.println("Dış try devam"); } catch (NullPointerException e) { System.out.println("Dış catch: NPE"); } finally { System.out.println("Dış finally"); } System.out.println("Program sürüyor"); }
İstisna Hiyerarşisi
İstisnalar Hiyerarşisi
- Java'da istisna sınıfları bir sınıf hiyerarşisi içindedir.
Throwablesınıfı, fırlatılabilen her şeyin atasıdır: yalnızcaThrowableve alt sınıflarının nesnelerithrowedilebilir vecatchile yakalanabilir.Throwable'ın iki doğrudan alt sınıfı vardır:ErrorveException.- Bir
catchbloğu, yazılan tipi ve tüm alt sınıflarını yakalar (kalıtımın doğal sonucu). - Java, yeni özel istisna sınıfları oluşturmayı destekler: uygulamaya özgü durumlara uyan sınıflar bu hiyerarşiye eklenir.
Aynı aileden istisnalar tek bir üst tiple yakalanabilir: catch (IOException e) hem FileNotFoundException'ı hem de diğer giriş/çıkış hatalarını yakalar.
İstisna Hiyerarşisi
İstisna Sınıf Ağacı
İstisna Hiyerarşisi
Error ve Exception
Error
- Programın kurtarılamayacak ciddi bir sorunla karşılaştığını belirtir.
- Bu durumlarla başa çıkmak çoğunlukla mümkün değildir; genellikle programın sonlanmasına yol açar.
- Örnek: program belleğinin tükenmesi (
OutOfMemoryError), çağrı yığınının taşması, disk sürücüsünün “kaybolması” gibi aşırı durumlar. - Uygulama kodunda yakalanması önerilmez.
Exception
- Programın öngörebileceği ve çoğu zaman kurtarabileceği durumlar.
- Dosya yok, ağ koptu, geçersiz girdi,
nullreferans… try-catchile ele alınması beklenen tiptir.- Alt sınıfı
RuntimeException, çoğunlukla programcı hatalarını temsil eder.
Her ikisi de Throwable'dan türer; bu yüzden ikisi de fırlatılabilir. Ama “ele alınmalı” olan, Exception ailesidir.
İstisna Türleri
İstisna Türleri
Derleme zamanında derleyici denetler; programcı ele almak ya da bildirmek zorundadır. Ortaya çıkabileceği önceden bilinen durumlar.
Derleme zamanında denetlenmez; çalışma zamanında ortaya çıkar. RuntimeException, Error ve alt sınıfları.
İstisna Türleri
Kontrol Edilen İstisna (Checked)
- Kod tarafından ele alınması veya bildirilmesi gerekir: “catch or declare” (yakala ya da bildir) kuralı.
- Metodun başında
throwsile belirtilmeli veyatry-catchiçinde ele alınmalıdır. Exception'dan türer amaRuntimeException'dan türemez.- Bu kural derleme zamanında denetlenir: uyulmazsa program derlenmez.
- Örnek: var olmayan bir dosyayı okumaya çalışmak. Program ne kadar doğru yazılsa da dosya silinmiş olabilir; bu yüzden derleyici bir plan ister.
✗ Ne ele alınmış ne bildirilmiş
public void dosyaOku() { FileReader okuyucu = new FileReader("veri.txt"); }
error: unreported exception FileNotFoundException; must be caught or declared to be thrown
✓ throws ile bildirilmiş
public void dosyaOku() throws FileNotFoundException { // Dosya okuma kodu FileReader okuyucu = new FileReader("veri.txt"); }
İstisna Türleri
Kontrol Edilen İstisnayı Ele Almak
public static void dosyaOku2() { try { FileReader okuyucu = new FileReader("veri.txt"); // Dosya okuma kodu } catch (FileNotFoundException e) { // Kontrol edilen istisna burada ele alınıyor System.err.println("Dosya bulunamadı: " + e.getMessage()); // Gerekirse istisna tekrar fırlatılabilir: // throw e; } }
Dosya bulunamadı: veri.txt (The system cannot find the file specified)
- Bu sürümde metot istisnayı kendisi yakalar; imzasında
throwsyoktur. Çağıran kod hiçbir şey yapmak zorunda değildir. System.err: hata çıktısı akışı. Konsolda çoğu IDE bunu kırmızı gösterir.- Mesaj, işletim sisteminden gelir; Windows ve Linux'ta farklıdır.
throw e;: yakalanan istisna, gerekirse (örneğin kayıt tuttuktan sonra) tekrar fırlatılabilir. O zaman metot yinethrows FileNotFoundExceptionbildirmelidir.
İstisna Türleri
Kontrol Edilmeyen İstisna (Unchecked)
- Ele alınması veya bildirilmesi zorunlu olmayan istisna türleridir.
- Genellikle mantık hataları veya programcı hataları sonucu ortaya çıkar: sıfıra bölme,
nullkullanımı, dizi sınırını aşma. throwsile belirtilmesi veyatry-catchiçine alınması zorunlu değildir; derleyici sessiz kalır.RuntimeExceptionveyaErrorsınıflarından türer.- Doğru çözüm çoğu zaman yakalamak değil, önlemektir: bölmeden önce paydayı, kullanmadan önce
null'ı denetlemek.
public void bolmeIslemi(int pay, int payda) { // Kontrol edilmeyen istisna: ArithmeticException int sonuc = pay / payda; }
Derlenir, throws gerekmez. payda == 0 olursa çalışma zamanında istisna oluşur.
public void bolmeIslemi(int pay, int payda) { if (payda == 0) { // önleme System.out.println("Payda sıfır olamaz"); return; } int sonuc = pay / payda; }
İstisna Türleri
Kontrol Edilen, Kontrol Edilmeyen, Error
| Kontrol edilen | Kontrol edilmeyen | Error | |
|---|---|---|---|
| Üst sınıf | Exception (RuntimeException hariç) | RuntimeException | Error |
| Derleyici denetler mi? | Evet: ele al veya bildir | Hayır | Hayır |
| Tipik neden | Programın dışındaki koşullar (dosya, ağ, veri tabanı) | Programcı hatası (null, sınır, bölme) | JVM / sistem sorunu |
| Ne yapılmalı? | Yakala ve kurtar, ya da throws ile ilet | Kodu düzelt, girdiyi denetle | Genellikle yakalama; programı düzgün sonlandır |
| Örnekler | IOException, SQLException, ClassNotFoundException | NullPointerException, ArithmeticException | OutOfMemoryError, StackOverflowError |
İstisna Fırlatma
İstisna Fırlatma (Throwing an Exception)
- Java çalışma zamanı beklenmeyen bir durumla karşılaştığında, üst düzeydeki kodlara bildirmek için bir istisna nesnesi oluşturur ve fırlatır.
- Programcı da aynısını
throwanahtar sözcüğüyle yapabilir. - İstisna, normal program akışını değiştirir:
throw'dan sonraki satırlar çalışmaz; denetim uyguncatch'e geçer. - Fırlatılabilen birçok tür vardır:
IOException,NullPointerException,IllegalArgumentException, programcının kendi özel sınıfları… - Fırlatılan istisna, çağıran kod tarafından
try-catchile yakalanabilir. Hiçbir yerde ele alınmazsa JVM programı sonlandırır ve neyin yanlış gittiğini, nerede olduğunu bildirir.
Söz dizimi
throw new Exception("Bu bir istisna durumu!");
new ile istisna nesnesi oluşturulur (yapıcıya mesaj verilir), throw ile fırlatılır.
try { throw new Exception("Bu bir istisna durumu!"); } catch (Exception e) { System.out.println(e); }
java.lang.Exception: Bu bir istisna durumu!
İstisna Fırlatma
Durumu En İyi Anlatan İstisna Tipi
class CustomException extends Exception { public CustomException(String mesaj) { super(mesaj); } } public static void kontrolEt(int deger) throws CustomException { if (deger < 0) { // Belirli bir durumu kontrol et ve istisna fırlat throw new CustomException("Değer negatif olamaz!"); } // Değer pozitifse, normal işlem devam eder System.out.println("Değer uygun: " + deger); } // main içinde try { kontrolEt(5); kontrolEt(-3); kontrolEt(8); } catch (CustomException e) { System.out.println("Yakalandı: " + e.getMessage()); }
Değer uygun: 5 Yakalandı: Değer negatif olamaz!
- İstisna tipi seçilirken durumu en iyi temsil eden sınıf seçilmelidir.
- Özel senaryolar için özel istisna sınıfları oluşturulabilir.
CustomExceptionbirExceptionalt sınıfıdır: kontrol edilen bir istisnadır. Bu yüzden metot imzasındathrows CustomExceptionşarttır.kontrolEt(-3)fırlattığı anda try'ın kalanı atlanır:kontrolEt(8)hiç çağrılmaz.
İstisna Fırlatma · Adım adım kod izleme
throw: Fırlatılan İstisna try'ın Kalanını Atlatır
main, try içinde kontrolEt(5)'i çağırır; yığına yeni çerçeve eklenir.
5 < 0 yanlış: throw satırı atlanır.
“Değer uygun: 5” yazılır; metot normal biçimde döner.
Sıradaki çağrı: kontrolEt(-3).
-3 < 0 doğru.
new ile istisna nesnesi oluşur, throw fırlatır. 5. satır çalışmaz; metotta catch yok, çerçeve atılır.
İstisna main'e geçti; try'ın kalanı (kontrolEt(8)) atlanır, uyan catch bulunur.
getMessage(), yapıcıya verilen mesajı döndürür.
catch bitti; program normal akışına devam eder. kontrolEt(8) hiç çağrılmadı.
static void kontrolEt(int deger) throws CustomException { if (deger < 0) { throw new CustomException("Değer negatif olamaz!"); } System.out.println("Değer uygun: " + deger); } // main içinde try { kontrolEt(5); kontrolEt(-3); kontrolEt(8); } catch (CustomException e) { System.out.println("Yakalandı: " + e.getMessage()); }
İstisna Fırlatma
throw ve throws Farkı
throw | throws | |
|---|---|---|
| Görevi | Bir istisnayı fırlatır (şimdi) | Metodun fırlatabileceği istisnaları bildirir (ileride olabilir) |
| Yeri | Metot gövdesinde, bir deyim olarak | Metot imzasında, parametrelerden sonra |
| Ardından | Tek bir nesne: throw new X("…"); | Bir veya daha çok tip: throws X, Y |
| Örnek | throw new ArithmeticException("Sıfıra bölme"); | void bol(int x, int y) throws ArithmeticException |
✗ throws gövdede kullanılmaz
if (x < 0) { throws new IllegalArgumentException("negatif"); }
error: illegal start of expression
✗ Kontrol edilen istisna, bildirilmeden fırlatılmış
static void f(int x) { if (x < 0) throw new Exception("negatif"); }
error: unreported exception Exception; must be caught or declared to be thrown
İstisna Fırlatma
İstisna Fırlatan Metotları Çağırmak
Dosya okuma metodu
public void dosyaOku() throws FileNotFoundException { // Dosya okuma kodu }
1) Çağıran ele alır (tercih edilen)
try { dosyaOku(); } catch (FileNotFoundException e) { // Dosya bulunamadı durumuyla başa çıkma kodu System.err.println("Dosya bulunamadı: " + e.getMessage()); }
2) Çağıran da bildirir (iletir)
public void raporHazirla() throws FileNotFoundException { dosyaOku(); }
- Metot çağırırken, metodun imzasında belirtilen istisnalar dikkate alınmalı ve uygun bir strateji seçilmelidir.
- Çağrı, uygun
try-catchbloğunun içine yazılır. - Ya da çağıran metot da imzasında
throwsile aynı tipi bildirir; sorun bir üst düzeye geçer. Bu, sorunu yalnızca ertelediği için yakalamaktan daha az tercih edilir. mainbilethrowsyazabilir; o zaman yakalanmayan istisna programı sonlandırır.
İstisna Fırlatma · Adım adım kod izleme
Yayılım: İstisna Çağrı Yığınında İner
main, try içinde hesapla(10)'u çağırır.
Yığına hesapla çerçevesi eklendi.
hesapla, bol(10, 0)'ı çağırır.
Yığının tepesinde artık bol var.
10 / 0: istisna bol'da doğdu. bol'da try yok → bol'un kalanı çalışmaz, çerçevesi atılır.
İstisna çağıran yere, hesapla'ya geçti. Burada da try yok → “hesapla bitti” atlanır, çerçeve atılır.
İstisna main'e ulaştı. Çağrı bir try içinde: uygun catch aranır. “Sonuç” satırı atlanır.
catch eşleşti: istisna yakalandı, yayılım durdu.
Program normal biçimde biter. Kimse yakalamasaydı JVM programı sonlandırırdı.
static int bol(int a, int b) { System.out.println("bol başladı"); int s = a / b; System.out.println("bol bitti"); return s; } static int hesapla(int x) { System.out.println("hesapla başladı"); int r = bol(x, 0); System.out.println("hesapla bitti"); return r; } public static void main(String[] args) { try { int sonuc = hesapla(10); System.out.println("Sonuç: " + sonuc); } catch (ArithmeticException e) { System.out.println("main: " + e.getMessage()); } System.out.println("Program bitti"); }
İstisna Fırlatma
JVM İstisnayı Nasıl Ele Alır?
- JVM (veya
throw) bir istisna nesnesi oluşturur: tipi, mesajı ve oluştuğu yerin yığın izi (stack trace) içindedir. - İstisnanın oluştuğu metotta, onu saran bir
tryve uyumlu bircatcharanır. - Bulunamazsa metot o anda sona erer (varsa
finallyçalışır) ve istisna çağıran metoda geçer. Arama, çağrı yığınında aşağıya doğru sürer. - Uygun bir catch bulunursa o çalışır; program catch'ten sonra devam eder.
mainde yakalamazsa JVM'in varsayılan işleyicisi yığın izini yazdırır ve programı (o iş parçacığını) sonlandırır.
Çalışma Zamanı İstisnaları
RuntimeException Sınıfları
RuntimeException ve alt sınıfları, programcı hatası veya mantık hatası sonucu oluşan istisnaları temsil eder. Derleme zamanında denetlenmez, ele alınmaları zorunlu değildir; ama programcının bu durumları bilinçli olarak önlemesi ya da ele alması gerekir.
| Sınıf | Ne zaman oluşur? | Örnek |
|---|---|---|
NullPointerException | null bir referansın üyesi kullanılınca | String s = null; s.length(); |
ArrayIndexOutOfBoundsException | Dizi sınırları dışında indis | int[] d = new int[3]; d[5] = 1; |
ArithmeticException | Tam sayı sıfıra bölme, kesin aritmetikte taşma | 10 / 0 |
IllegalArgumentException | Metoda geçersiz argüman verilince | new ArrayList<>(-1) |
NumberFormatException | Metin geçerli bir sayı değilken dönüştürme | Integer.parseInt("abc") |
ClassCastException | Nesne, dönüştürülmek istenen tipte değilken | (Integer) nesne |
Çalışma Zamanı İstisnaları
NullPointerException
nullbir referans üzerinden metot çağırmak, alana erişmek veyalengthalmak bu istisnaya yol açar.- En sık hata kaynaklarındandır. Önlemek için:
if (str != null)ile açık denetimObjects.requireNonNull(x, mesaj):nullise hemen, anlamlı mesajla NPE fırlatırObjects.requireNonNullElse(x, varsayilan)(Java 9+):nullise varsayılan değeri döndürürOptionalsınıfı (Java 8+): “değer olmayabilir” durumunu açıkça temsil eder- Kütüphaneler: Apache Commons Lang
StringUtils,null-güvenli metin işlemleri sunar
String str = null; int length = str.length();
Exception in thread "main" java.lang.NullPointerException: Cannot invoke "String.length()" because "str" is null
null olduğunu söyler. Değişken adı hata ayıklama bilgisiyle derlenince (javac -g, IDE'ler) görünür; yoksa "<local1>".Çalışma Zamanı İstisnaları
null ile Güvenli Çalışmak
1String str = null; 2int length = str.length(); 3Objects.requireNonNull(str, "Str null olamaz"); 4Optional<String> optionalStr = Optional.ofNullable(str); 5length = optionalStr.map(String::length).orElse(0); 6String defaultValue = Objects.requireNonNullElse(str, "0"); 7if (str != null) { 8 System.out.println(str.length()); 9} 10System.out.println("Ali".equals(str));
| Satır | Sonuç (her satır tek başına denendiğinde) |
|---|---|
| 2 | NullPointerException: Cannot invoke "String.length()" because "str" is null |
| 3 | NullPointerException: Str null olamaz |
| 5 | length = 0 (değer yok → orElse(0)) |
| 6 | defaultValue = "0" |
| 7–9 | Koşul yanlış; hiçbir şey yazılmaz, istisna yok |
| 10 | false: sabit metin önde, null argüman sorun değil |
"Ali".equals(str) güvenlidir; str.equals("Ali") ise str null olduğunda NPE fırlatır. requireNonNull, hatayı kaynağında ve anlaşılır bir mesajla yakalamak için metot başlarında kullanılır.
Çalışma Zamanı İstisnaları
ArrayIndexOutOfBoundsException
- Dizinin sınırları dışındaki bir indise erişme durumudur: geçerli indisler
0…length − 1; negatif indis de geçersizdir. IndexOutOfBoundsExceptionailesinin bir üyesidir. Sınır aşımında aynı aileden farklı sınıflar fırlatılabilir:- dizi (
int[]),Vector,Arrays.asList(...)listesi →ArrayIndexOutOfBoundsException ArrayList.get→IndexOutOfBoundsException(üst sınıf)String.charAt→StringIndexOutOfBoundsException
- dizi (
- Hepsini birden yakalamak için:
catch (IndexOutOfBoundsException e).
Önleme: döngü sınırı length ile yazılır
int[] numbers = {1, 2, 3}; for (int i = 0; i < numbers.length; i++) { System.out.print(numbers[i] + " "); }
1 2 3
i <= dizi.length yazmak. Son tur dizi[length]'e erişir ve istisna oluşur.Çalışma Zamanı İstisnaları
Sınır Aşımı: Hangi Satır Hangi İstisna?
1int[] numbers = {1, 2, 3}; 2int value = numbers[5]; 3ArrayList<String> list = new ArrayList<>(); 4String svalue = list.get(5); 5Vector<Integer> vector = new Vector<>(); 6value = vector.get(10); 7String[] names = {"Alice", "Bob", "Charlie"}; 8svalue = Arrays.asList(names).get(5); 9String str = "Hello"; 10char ch = str.charAt(10);
| Satır | Fırlatılan istisna ve mesajı |
|---|---|
| 2 | ArrayIndexOutOfBoundsExceptionIndex 5 out of bounds for length 3 |
| 4 | IndexOutOfBoundsExceptionIndex 5 out of bounds for length 0 |
| 6 | ArrayIndexOutOfBoundsExceptionArray index out of range: 10 |
| 8 | ArrayIndexOutOfBoundsExceptionIndex 5 out of bounds for length 3 |
| 10 | StringIndexOutOfBoundsExceptionIndex 10 out of bounds for length 5 |
Her satır tek başına denendiğinde. Boş bir ArrayList'in kapasitesi olsa bile boyutu 0'dır; get boyuta göre denetler.
Çalışma Zamanı İstisnaları
ArithmeticException
- Matematiksel işlemler sırasında oluşan bir hatayı temsil eder; en bilinen örneği tam sayıyı sıfıra bölmek (
/ve%). Mathsınıfının “kesin” (exact) metotları taşmada fırlatır:addExact,multiplyExact,toIntExact…BigDecimalyüksek hassasiyetli aritmetik sağlar; sıfıra bölmede veya sonucu tam gösterilemeyen bölmede (1/3) fırlatır.doubleişlemleri istisna fırlatmaz:10.0 / 0→Infinity,Math.sqrt(-1)→NaN.Random.nextInt(0)iseArithmeticExceptiondeğil,IllegalArgumentExceptionfırlatır: sınır pozitif olmalıdır.
int toplaması taşınca istisna oluşmaz, değer başa sarar:Integer.MAX_VALUE + 1 → -2147483648.Taşmanın fark edilmesi gerekiyorsa
Math.addExact kullanılır.Çalışma Zamanı İstisnaları
Aritmetik Hatalar: Satır Satır
1int result = 10 / 0; 2double dresult = Math.sqrt(-1); 3System.out.println(dresult); 4System.out.println(10.0 / 0); 5int t = Math.addExact(Integer.MAX_VALUE, 1); 6Random random = new Random(); 7int randomNumber = random.nextInt(0); 8BigDecimal num1 = new BigDecimal("10"); 9BigDecimal num2 = BigDecimal.ZERO; 10BigDecimal bresult = num1.divide(num2);
| Satır | Sonuç |
|---|---|
| 1 | ArithmeticException: / by zero |
| 3 | NaN yazar, istisna yok |
| 4 | Infinity yazar, istisna yok |
| 5 | ArithmeticException: integer overflow |
| 7 | IllegalArgumentException: bound must be positive |
| 10 | ArithmeticException: Division by zero |
Her satır tek başına denendiğinde. Kayan noktalı sayılarda sıfıra bölme IEEE 754 kurallarına göre özel değerler (Infinity, NaN) üretir; bu yüzden double sonuçlarını ayrıca denetlemek gerekir (Double.isNaN).
Çalışma Zamanı İstisnaları
IllegalArgumentException
- Bir metodun geçersiz bir argüman aldığını belirtir. Kontrol edilmeyen bir istisnadır.
- Argümanları denetleyip fırlatmak, hatayı kaynağında durdurur.
- Kütüphane örnekleri:
Arrays.copyOfRange(d, 5, 2): başlangıç > bitişnew ArrayList<>(-1): negatif kapasiteThread'insetPriority(11): öncelik 1–10 arası olmalınew File(uri): adresfile:şeklinde değilse
public void yasAyarla(int age) { if (age < 0) { throw new IllegalArgumentException("Yaş negatif olamaz"); } this.age = age; } public void adAyarla(String name) { if (name.length() < 3) { throw new IllegalArgumentException("3 karakter olmalı"); } this.name = name; }
new FileReader("invalid/file/path") → FileNotFoundException; new Thread(null) hiç fırlatmaz. Alt sınıfı: NumberFormatException.Çalışma Zamanı İstisnaları
Geçersiz Argüman: Satır Satır
1yasAyarla(-5); 2adAyarla("Al"); 3int[] numbers = {1, 2, 3}; 4Arrays.copyOfRange(numbers, 5, 2); 5List<Integer> liste = new ArrayList<>(-1); 6File file = new File(URI.create("http://ornek.com/a.txt")); 7Thread thread = new Thread(gorev); 8thread.setPriority(11);
| Satır | Fırlatılan istisna (her satır tek başına) |
|---|---|
| 1 | IllegalArgumentException: Yaş negatif olamaz |
| 2 | IllegalArgumentException: 3 karakter olmalı |
| 4 | IllegalArgumentException: 5 > 2 |
| 5 | IllegalArgumentException: Illegal Capacity: -1 |
| 6 | IllegalArgumentException: URI scheme is not "file" |
| 8 | IllegalArgumentException (mesajsız) |
İyi bir mesaj, geçersiz değeri ve beklenen aralığı söyler: "Yaş negatif olamaz: " + age. Mesajsız istisna (8. satır) hata ayıklamayı zorlaştırır.
Çalışma Zamanı İstisnaları
NumberFormatException
- Bir metin sayıya dönüştürülürken metin geçerli bir sayıyı temsil etmiyorsa oluşur.
Integer.parseInt,Double.parseDouble,Float.parseFloat,Short.parseShort,Long.parseLong,Byte.parseBytevevalueOfmetotları fırlatabilir.- Değer tipin aralığı dışındaysa da oluşur:
Byte.parseByte("300"). IllegalArgumentException'ın alt sınıfıdır.- Kullanıcı girdisi her zaman bu riski taşır: ya önceden denetlenir ya da yakalanır.
String strNumber = "abc"; int number = Integer.parseInt(strNumber); strNumber = "123abc"; number = Integer.parseInt(strNumber); String strDouble = "12.34abc"; double doubleValue = Double.parseDouble(strDouble); String strShort = "45xyz"; short shortValue = Short.parseShort(strShort);
| Çağrı | NumberFormatException mesajı |
|---|---|
Integer.parseInt("abc") | For input string: "abc" |
Integer.parseInt("123abc") | For input string: "123abc" |
Double.parseDouble("12.34abc") | For input string: "12.34abc" |
Short.parseShort("45xyz") | For input string: "45xyz" |
Çalışma Zamanı İstisnaları
Güvenli Sayı Dönüştürme
static int guvenliOku(String metin, int varsayilan) { try { return Integer.parseInt(metin.trim()); } catch (NumberFormatException e) { return varsayilan; } } // main içinde System.out.println(guvenliOku(" 42 ", 0)); System.out.println(guvenliOku("kırk", 0)); System.out.println(guvenliOku("10.5", -1));
42 0 -1
- Dönüştürme bir yardımcı metotta tek bir yerde denetlenir; geçersiz girdi için varsayılan değer döner.
trim(), baştaki ve sondaki boşlukları siler:parseInt(" 42 ")tek başına istisna fırlatırdı."10.5"birintdeğildir; ondalık sayı içinDouble.parseDoublekullanılır.- Varsayılan değer, geçerli bir sonuçla karışmayacak biçimde seçilmelidir; karışabiliyorsa istisnayı çağırana iletmek daha doğrudur.
Çalışma Zamanı İstisnaları · Adım adım kod izleme
parseInt ve catch: Üç Girdi
İlk çağrı: metin " 7 " (başta ve sonda boşluk), varsayılan 0.
trim() boşlukları atar; "7" sayıya çevrilir, try içinden 7 döner.
İkinci çağrı: "yedi".
parseInt rakam olmayan metinde istisna fırlatır; return çalışamadı.
catch eşleşti: varsayılan değer 0 döner. İstisna metot dışına çıkmaz.
Üçüncü çağrı: "7.5", varsayılan −1.
Nokta bir rakam değildir: "7.5" geçerli bir int değil.
−1 döner. Çağıran, istisna yerine varsayılan değerle devam eder.
static int guvenliOku(String metin, int varsayilan) { try { return Integer.parseInt(metin.trim()); } catch (NumberFormatException e) { return varsayilan; } } System.out.println(guvenliOku(" 7 ", 0)); System.out.println(guvenliOku("yedi", 0)); System.out.println(guvenliOku("7.5", -1));
Çalışma Zamanı İstisnaları
ClassCastException
- Bir nesne, dönüştürülmek istendiği tipten değilken tip dönüşümü (cast) yapılınca oluşur.
- Değişkenin tipi değil, nesnenin gerçek tipi belirleyicidir:
Object obj = "Merhaba"birStringnesnesidir. - Ham (raw) tipli koleksiyonlar (
ArrayList,Map,Set) her türü kabul eder; yanlış tipte öğe alınırken dönüşüm başarısız olur. Sıralı koleksiyonlar (TreeSet,TreeMap) karşılaştırılamayan tipte öğe eklenirken de fırlatır. - Önleme: jenerikler (
ArrayList<String>) yanlış tipi derleme zamanında yakalar; dönüşümden önceinstanceofile denetlenir.
1Object obj = "Merhaba"; 2Integer number = (Integer) obj; 3ArrayList list = new ArrayList(); 4list.add("Merhaba"); 5number = (Integer) list.get(0); 6Map map = new HashMap(); 7map.put("anahtar", "Değer"); 8Integer value = (Integer) map.get("anahtar"); 9Set set = new HashSet(); 10set.add("Merhaba"); 11value = (Integer) set.iterator().next(); 12Object[] objArray = new String[5]; 13Integer[] intArray = (Integer[]) objArray;
2, 5, 8, 11 ve 13. satırların her biri ClassCastException fırlatır, örneğin:
class java.lang.String cannot be cast to class java.lang.Integer
Çalışma Zamanı İstisnaları
Dönüşümden Önce instanceof
Klasik biçim
Object obj = "Merhaba"; if (obj instanceof Integer) { Integer sayi = (Integer) obj; System.out.println("Sayı: " + sayi); } else { System.out.println("obj bir Integer değil"); }
obj bir Integer değil
Desen eşleme (Java 16+)
if (obj instanceof Integer sayi) { System.out.println("Sayı: " + sayi); }
Jenerikler ile derleme zamanında
ArrayList<String> liste = new ArrayList<>();
liste.add("Merhaba");
Integer n = (Integer) liste.get(0);error: incompatible types: String cannot be converted to Integer
Kontrol Edilen Sınıflar
Kontrollü İstisna Sınıfları
Kodun hatayı ele alması ve uygun biçimde kurtarması gereken, çoğunlukla programın dışındaki koşullardan doğan durumları temsil eder. Derleyici ele alınmalarını şart koşar.
| Sınıf | Paket | Ne zaman? |
|---|---|---|
FileNotFoundException | java.io | Açılmak istenen dosya yok veya açılamıyor |
IOException | java.io | Giriş/çıkış işlemlerinde genel hata (üst sınıf) |
SQLException | java.sql | Veri tabanı erişiminde hata |
ParseException | java.text | Metni bir biçime göre ayrıştırırken hata |
ClassNotFoundException | java.lang | Adıyla yüklenmek istenen sınıf bulunamadı |
InterruptedException | java.lang | Bekleyen iş parçacığı kesildi (Thread.sleep) |
NotSerializableException | java.io | Serileştirilemeyen nesne yazılmak istendi |
Kontrol Edilen Sınıflar
FileNotFoundException
try { FileReader fileReader = new FileReader("dosya.txt"); } catch (FileNotFoundException e) { // Dosya bulunamadı durumuyla ilgili işlemler System.out.println(e); }
java.io.FileNotFoundException: dosya.txt (The system cannot find the file specified)
- Bir dosya açılmak istendiğinde dosya bulunamazsa (ya da bir klasörse, okuma izni yoksa) oluşur.
IOException'ın alt sınıfıdır;catch (IOException e)onu da yakalar.- Göreli yol (
"dosya.txt"), programın çalışma klasörüne göre aranır. IDE'lerde bu genellikle proje klasörüdür: dosya “yanlış klasörde” olabilir. - Tipik tepki: kullanıcıya bildirip yeni bir ad istemek veya varsayılan değerlerle devam etmek.
Kontrol Edilen Sınıflar
IOException
try { BufferedReader reader = new BufferedReader(new FileReader(path)); String line; while ((line = reader.readLine()) != null) { System.out.println(line); } reader.close(); } catch (IOException e) { // IOException durumuyla ilgili işlemler e.printStackTrace(); }
birinci satır ikinci satır
- Giriş/çıkış işlemlerinde oluşan genel hatayı temsil eder;
FileNotFoundExceptiongibi birçok alt sınıfı vardır. - Sorun:
readLine()istisna fırlatırsareader.close()hiç çalışmaz; dosya açık kalır (kaynak sızıntısı).
✓ try-with-resources ile
try (BufferedReader okuyucu = new BufferedReader(new FileReader(path))) { String satir; while ((satir = okuyucu.readLine()) != null) { System.out.println(satir); } } catch (IOException e) { System.out.println(e.getMessage()); }
Kontrol Edilen Sınıflar
SQLException
try { Connection connection = DriverManager.getConnection("jdbc:mysql://localhost/okul"); PreparedStatement preparedStatement = connection.prepareStatement("SELECT user_id FROM users"); // Sorguyu çalıştırma ve sonuçları alıp işleme ResultSet resultSet = preparedStatement.executeQuery(); while (resultSet.next()) { // Sonuçları işleme System.out.println("User ID: " + resultSet.getInt("user_id")); } // Bağlantıyı kapatma connection.close(); } catch (SQLException e) { // SQLException durumuyla ilgili işlemler System.out.println(e); }
- Veri tabanı işlemleri sırasında bir hata oluştuğunda fırlatılır: bağlantı kurulamadı, SQL söz dizimi yanlış, tablo yok, sürücü yok…
getMessage(),getSQLState()vegetErrorCode()ayrıntı verir.
java.sql.SQLException: No suitable driver found for jdbc:mysql://localhost/okul
Bağlantı da bir kaynaktır; try-with-resources ile kapatılmalıdır.
Kontrol Edilen Sınıflar
ParseException ve ClassNotFoundException
ParseException (java.text)
Bir metin belirli bir biçime göre ayrıştırılırken uyuşmazlık olursa fırlatılır.
try { SimpleDateFormat form = new SimpleDateFormat("dd/MM/yy"); Date date = form.parse("01-01-2022"); } catch (ParseException e) { // Ayrıştırma hatasıyla ilgili işlemler System.out.println(e); }
java.text.ParseException: Unparseable date: "01-01-2022"
Biçim / bekliyor, metinde - var.
ClassNotFoundException
Bir sınıf adıyla yüklenmek istenirken (Class.forName) sınıf bulunamazsa fırlatılır.
try { Class.forName("java.util.Scanner"); System.out.println("Scanner yüklendi"); // Var olmayan bir sınıfı yüklemeye çalışma Class.forName("com.example.NonExistentClass"); } catch (ClassNotFoundException e) { System.out.println(e); }
Scanner yüklendi java.lang.ClassNotFoundException: com.example.NonExistentClass
Kontrol Edilen Sınıflar
NotSerializableException
class Nokta { // Serializable değil int x = 3, y = 4; } // main içinde try (ObjectOutputStream outputStream = new ObjectOutputStream(new ByteArrayOutputStream())) { // Nesneyi ObjectOutputStream ile serileştirmeye çalışma Nokta notSerializableObj = new Nokta(); outputStream.writeObject(notSerializableObj); } catch (NotSerializableException e) { System.out.println(e); } catch (IOException e) { System.out.println("Diğer G/Ç hatası: " + e); }
java.io.NotSerializableException: Nokta
- Serileştirme (serialization): bir nesnenin bayt akışına dönüştürülmesi (dosyaya yazmak, ağdan göndermek) ve daha sonra geri dönüştürülmesidir.
Serializablearayüzünü uygulayan sınıf serileştirilebilir kabul edilir; uygulamayan sınıfın nesnesi yazılmak istenince bu istisna oluşur.IOException'ın (dolaylı) alt sınıfıdır; bu yüzden catch'iIOException'dan önce yazılır.
✓ Çözüm
class Nokta implements Serializable { int x = 3, y = 4; }
Error Sınıfları
Error Sınıfları
- Programın normal çalışmasını temelden etkileyen, sistem düzeyindeki sorunları temsil eden kontrol edilmeyen tiplerdir.
- Genellikle uygulama kodunun bir satırından değil, JVM'in ve ortamın durumundan kaynaklanır.
- JVM tarafından fırlatılır; ele alınması veya bildirilmesi önerilmez. Programın düzgün biçimde sonlanması daha uygun bir yaklaşımdır.
- Yine de
Throwableoldukları için teknik olarakcatchedilebilirler.
| Hata | Ne zaman? |
|---|---|
OutOfMemoryError | Bellek (heap) tükendi |
StackOverflowError | Çağrı yığını taştı: genellikle sonsuz özyineleme |
AssertionError | assert koşulu yanlışsa (yalnızca -ea açıkken) |
NoClassDefFoundError | Derlemede var olan sınıf çalışırken bulunamadı |
Error Sınıfları
Error Örnekleri
static void sonsuz() { sonsuz(); // durma koşulu yok } public static void main(String[] args) { try { sonsuz(); } catch (StackOverflowError e) { System.out.println("SOE -> " + e); } try { long[] dizi = new long[Integer.MAX_VALUE]; } catch (OutOfMemoryError e) { System.out.println("OOM -> " + e); } int yas = -5; assert yas >= 0 : "Yaş negatif: " + yas; System.out.println("assert geçti"); }
SOE -> java.lang.StackOverflowError OOM -> java.lang.OutOfMemoryError: Requested array size exceeds VM limit assert geçti
SOE -> java.lang.StackOverflowError OOM -> java.lang.OutOfMemoryError: Requested array size exceeds VM limit Exception in thread "main" java.lang.AssertionError: Yaş negatif: -5
- Özyinelemede taban durum unutulursa her çağrı yeni bir çerçeve ekler; yığın dolar.
assertvarsayılan olarak kapalıdır;-eaile açılır. Geliştirirken varsayımları sınamak içindir. (Burada yakalamak yalnızca gösterim içindir.)
Özel İstisnalar
Özel İstisna Sınıfları
public class OzelHata extends Exception { // Constructor public OzelHata(String message) { super(message); } }
| Üst sınıf | Sonuç |
|---|---|
extends Exception | Kontrol edilen: çağıran ele almak zorunda; kurtarılabilir iş kuralı ihlalleri |
extends RuntimeException | Kontrol edilmeyen: hatalı kullanım, programcı hatası |
- Geliştirici, kendi programında ortaya çıkabilecek beklenmeyen durumları yönetmek için özel istisna sınıfları oluşturabilir.
Throwable'ı genişleten her sınıfın nesnesi fırlatılabilir. Ancak genellikleExceptionveyaRuntimeExceptiongenişletilir;ErrorveThrowabledoğrudan genişletilmez.- Yapıcı, mesajı
super(message)ile üst sınıfa iletir; böylecegetMessage()çalışır. - Ad
…Hata/…Exceptionile bitirilir; durumu anlatmalıdır. - Ek alanlar (eksik tutar, hatalı değer) eklenebilir: istisna sıradan bir sınıftır.
Özel İstisnalar
Özel İstisnayı Fırlatmak ve Yakalamak
public class OzelHataTest { public static void main(String[] args) { try { fonksiyon(); } catch (OzelHata e) { System.out.println("Yakalandı: " + e.getMessage()); } } public static void fonksiyon() throws OzelHata { if (true) { throw new OzelHata("Özel hata oluştu."); } } }
Yakalandı: Özel hata oluştu.
OzelHata,Exception'dan türediği için kontrol edilen bir istisnadır:fonksiyon()imzasındathrows OzelHatazorunludur.main, çağrıyıtryiçine alarak “ele al” seçeneğini kullanır.if (true)burada yalnızca gösterim içindir: koşulsuzthrow'dan sonra gelen bir kod “unreachable statement” hatası verirdi.- Gerçek programlarda koşul bir iş kuralını denetler: bakiye yeterli mi, not 0–100 arasında mı, kullanıcı adı boş mu…
Özel İstisnalar · Adım adım kod izleme
Özel İstisna: Banka Hesabı
Hesap nesnesi heap'te oluşur; hesap onu gösterir.
paraCek(30): 30 > 100 mü? Hayır; istisna yok.
Bakiye 70.0 olur ve yazdırılır.
paraCek(90): 90 > 70 mi? Evet.
Heap'te bir istisna nesnesi oluşur (mesaj ve eksik = 20.0) ve fırlatılır. Bakiye değişmez.
paraCek'in çerçevesi atılır; paraCek(10) atlanır. catch eşleşir: e aynı nesneyi gösterir.
İstisna nesnesinin bilgileri kullanılır. İstisna da sıradan bir nesnedir.
class Hesap { private double bakiye; Hesap(double bakiye) { this.bakiye = bakiye; } public void paraCek(double miktar) throws YetersizBakiyeHatasi { if (miktar > bakiye) { throw new YetersizBakiyeHatasi( "Bakiye yetersiz", miktar - bakiye); } bakiye -= miktar; System.out.println("Kalan: " + bakiye); } } // main içinde Hesap hesap = new Hesap(100); try { hesap.paraCek(30); hesap.paraCek(90); hesap.paraCek(10); } catch (YetersizBakiyeHatasi e) { System.out.println(e.getMessage() + ", eksik: " + e.getEksik()); }
Özel İstisnalar
Bilgi Taşıyan Özel İstisna
class YetersizBakiyeHatasi extends Exception { private double eksik; public YetersizBakiyeHatasi(String mesaj, double eksik) { super(mesaj); // mesaj Throwable'da saklanır this.eksik = eksik; } public double getEksik() { return eksik; } }
- Önceki izlemede kullanılan sınıf: mesaja ek olarak eksik tutarı da taşır.
- Yakalayan kod bu bilgiyle anlamlı bir tepki verebilir: “20 TL eksik; yine de denemek ister misiniz?”
-1gibi bir dönüş kodu bu kadar bilgi taşıyamazdı.- Kontrol edilen tür seçildi: yetersiz bakiye öngörülebilir bir durumdur ve çağıran kod bununla başa çıkmalıdır.
Yığın İzi
Yığın İzi (Stack Trace)
- Program çalışırken hangi metot çağrılarının gerçekleştiğini ve istisnanın nerede oluştuğunu gösteren rapordur.
- İstisnanın tipini ve mesajını; her çağrı için sınıf ve metot adını, dosya adını ve satır numarasını içerir.
- Yakalanmayan bir istisnada JVM tarafından konsola (
System.err) yazdırılır;e.printStackTrace()ile istenildiğinde de yazdırılabilir. - Programcının hatayı anlamasına ve sorunu çözmesine yardım eden en önemli ipucudur.
Exception in thread "main" java.lang.NullPointerException
at com.example.MyClass.myMethod(MyClass.java:10)
at com.example.MyClass.main(MyClass.java:6)Okuma: main (6. satır) myMethod'u çağırdı; istisna myMethod'un 10. satırında oluştu. com.example paket, MyClass sınıf adıdır.
Yığın İzi
Yığın İzini Okumak
1public class IzlemeOrnegi { 2 static int uzunluk(String metin) { 3 return metin.length(); 4 } 5 static void yazdir(String ad) { 6 System.out.println(ad + ": " + uzunluk(ad)); 7 } 8 public static void main(String[] args) { 9 yazdir("Ali"); 10 yazdir(null); 11 System.out.println("Bitti"); 12 } 13}
- İlk satır: tip ve mesaj:
metinnull. - İlk
at: istisnanın doğduğu yer (3. satır). - Aşağı doğru çağrı zinciri:
main(10) →yazdir(6) →uzunluk(3). - Önce programın kendi satırlarına bakılır; asıl neden çoğu zaman aşağıdadır:
null'ı 10. satır gönderdi.
Ali: 3
Exception in thread "main" java.lang.NullPointerException: Cannot invoke "String.length()" because "metin" is null
at IzlemeOrnegi.uzunluk(IzlemeOrnegi.java:3)
at IzlemeOrnegi.yazdir(IzlemeOrnegi.java:6)
at IzlemeOrnegi.main(IzlemeOrnegi.java:10)Yığın İzi · Adım adım kod izleme
Yığın İzi Nereden Gelir?
main 9. satırda yazdir("Ali")'yı çağırır.
yazdir 6. satırda uzunluk(ad)'ı çağırır. Her çerçeve, bulunduğu satırı hatırlar.
"Ali".length() = 3 döner; çerçeve silinir.
“Ali: 3” yazılır, yazdir biter.
main 10. satırda yazdir(null)'ı çağırır.
null parametre olarak iletilir; henüz sorun yok.
null.length(): NPE fırlatılır. O anda yığında üç çerçeve var: uzunluk:3, yazdir:6, main:10.
İstisna nesnesi doğduğu anda yığının kaydını alır: her çerçeve bir at satırı olur, en üstteki ilk sırada.
Kimse yakalamadı: üç çerçeve de atıldı, JVM yığın izini yazıp programı sonlandırdı. “Bitti” yazılmaz.
public class IzlemeOrnegi { static int uzunluk(String metin) { return metin.length(); } static void yazdir(String ad) { System.out.println(ad + ": " + uzunluk(ad)); } public static void main(String[] args) { yazdir("Ali"); yazdir(null); System.out.println("Bitti"); } }
Yığın İzi
İstisna Yönetiminde İyi Uygulamalar
Mümkünse catch (Exception e) yerine beklenen tip yakalanır; her türe uygun tepki verilir.
Boş catch { } hatayı gizler. En azından kayda geçirilir (log) veya kullanıcıya bildirilir.
Dosya, bağlantı gibi kaynaklar try-with-resources veya finally ile kapatılır.
null, sınır ve sıfır denetimi yapılır; RuntimeException yakalamak yerine kod düzeltilir.
Döngüden çıkmak gibi olağan işler istisnayla yapılmaz; istisnalar istisnai durumlar içindir.
Mesaj hatalı değeri ve beklentiyi söyler: "Not 0-100 arası olmalı: 120".
İstisna, çözülebileceği yerde yakalanır; çözülemiyorsa throws ile iletilir.
İstisnaları bir dosyaya kaydetmek (logging), sonradan hatanın izini sürmeyi kolaylaştırır.
Yığın İzi
final, finally ve finalize
| Ne? | Görevi | |
|---|---|---|
final | Anahtar sözcük | Değişken: yeniden atanamaz · metot: geçersiz kılınamaz · sınıf: alt sınıfı olamaz |
finally | Anahtar sözcük (blok) | try'dan sonra, istisna olsun olmasın her durumda çalışan temizlik bloğu |
finalize() | Object sınıfının metodu | Çöp toplayıcı nesneyi silmeden önce çağırabilirdi. Ne zaman çağrılacağı belirsizdir; Java 9'dan beri kullanımdan kaldırılmış (deprecated) durumdadır. |
finalize() değil, try-with-resources veya finally kullanılır.Özet
Özet
| Kavram | Özü |
|---|---|
| İstisna | Çalışma zamanında normal akışı bozan durum; tipi, mesajı ve yeri olan bir nesne |
try / catch | Riskli kod try'da; eşleşen ilk catch çalışır, try'ın kalanı atlanır |
| catch sırası | Alt sınıf önce, üst sınıf sonra; tersi derleme hatası. A | B (Java 7+) |
finally | Her durumda çalışır, return'den bile önce; temizlik için |
| try-with-resources | try (Kaynak k = …): AutoCloseable kaynak otomatik kapanır |
| Hiyerarşi | Throwable → Error | Exception → … RuntimeException |
| Kontrol edilen | Exception (Runtime hariç): ele al veya throws ile bildir |
| Kontrol edilmeyen | RuntimeException, Error: zorunluluk yok; önle |
throw / throws | Fırlat (gövdede, nesne) / bildir (imzada, tipler) |
| Yayılım | Yakalanmayan istisna çağıran metoda geçer; main de yakalamazsa program sonlanır |
| Özel istisna | class X extends Exception + super(mesaj) |
| Yığın izi | Tip + mesaj, sonra çağrı zinciri: ilk at satırı istisnanın doğduğu yer |
Özet
Sık Yapılan Hatalar
new FileReader(ad), try/throws yok: unreported exception FileNotFoundException; must be caught or declared to be thrown.
catch (Exception e), sonra catch (ArithmeticException e): exception ArithmeticException has already been caught.
Dosya işlemi olmayan try'a catch (FileNotFoundException e): exception FileNotFoundException is never thrown in body of corresponding try statement.
catch veya finally olmayan try: 'try' without 'catch', 'finally' or resource declarations.
Aynı blokta throw'un ardından gelen satır: unreachable statement.
try içinde tanımlanan sonuc sonra yazdırılırsa: cannot find symbol. Değişken try'dan önce tanımlanmalıdır.
catch (Exception e) { } derlenir ama hata iz bırakmadan kaybolur.
throw "hata"; → incompatible types: String cannot be converted to Throwable.
Özet
Örnek Problemler (1)
Problem 1: Çıktı nedir?
static int f() { try { System.out.print("A"); int x = 5 / 0; System.out.print("B"); return 1; } catch (ArithmeticException e) { System.out.print("C"); return 2; } finally { System.out.print("D"); } } // main içinde System.out.println(" " + f());
Problem 2: Çıktı nedir?
try { String s = "12a"; int n = Integer.parseInt(s); System.out.println("Sayı: " + n); } catch (IllegalArgumentException e) { System.out.println("IAE"); } catch (Exception e) { System.out.println("Exception"); }
Problem 3
Problem 2'de iki catch bloğunun yeri değiştirilirse ne olur?
Cevapları göster
ACD 2: “A”; bölmede istisna (B vereturn 1atlanır); catch “C” yazar, 2'yi hazırlar; finally “D” yazar; 2 döner.IAE:NumberFormatException,IllegalArgumentException'ın alt sınıfıdır.- Derleme hatası:
exception IllegalArgumentException has already been caught.
Özet
Örnek Problemler (2)
Problem 4: Çıktı nedir?
static void a() { System.out.print("a1 "); b(); System.out.print("a2 "); } static void b() { System.out.print("b1 "); throw new IllegalStateException("!"); } // main içinde try { a(); System.out.print("m "); } catch (IllegalStateException e) { System.out.print("yakalandı" + e.getMessage()); } finally { System.out.println(" son"); }
İstisna b()'de doğuyor; b() ve a()'da try yok. Hangi print'ler çalışır, hangileri atlanır? finally ne zaman çalışır?
Cevabı göster
a1 b1 yakalandı! son
İstisna b → a → main yolunu izler: “a2” ve “m” atlanır. main'deki catch yakalar, ardından finally “ son” yazar ve satırı bitirir.
Özet
Örnek Problemler (3)
Problem 5: toplam kaçtır?
int[] d = {4, 0, 2}; int toplam = 0; for (int i = 0; i <= d.length; i++) { try { toplam += 12 / d[i]; } catch (ArithmeticException e) { toplam += 100; } catch (ArrayIndexOutOfBoundsException e) { toplam += 1000; } } System.out.println(toplam);
Problem 6: Çıktı nedir?
try { throw new RuntimeException("X"); } finally { System.out.println("F"); }
Cevapları göster
- 1109: 12/4 = 3, 12/0 → +100, 12/2 = 6,
d[3]→ +1000. Her tur kendi try'ı ile korunduğu için döngü sürer. - Önce F, ardından
Exception in thread "main" java.lang.RuntimeException: X: finally çalışır ama istisna yakalanmadığı için program sonlanır.
Özet
Alıştırmalar (1)
- Metni yaşa çeviren
int yasOku(String metin)yazın: sayı değilseNumberFormatExceptiondoğal olarak oluşsun, negatifseIllegalArgumentExceptionfırlatın."20","-3","yirmi"girdileri için iki catch ile mesaj yazdırın. GecersizNotHatasiadlı kontrol edilen bir istisna ve not 0–100 dışındaysa onu fırlatannotGir(int not)yazın.- 1. alıştırmada catch sırası
IllegalArgumentException, sonraNumberFormatExceptionolursa ne olur?
Cevaplar / ipuçları
int yas = Integer.parseInt(metin); if (yas < 0) throw new IllegalArgumentException("Yaş negatif: " + yas); return yas;· Çıktı:Yaş: 20,Yaş negatif: -3,Sayı değil: yirmi. NFE catch'i önce yazılmalı.class GecersizNotHatasi extends Exception { … super(mesaj); }·void notGir(int not) throws GecersizNotHatasi { if (not < 0 || not > 100) throw new GecersizNotHatasi("Not 0-100 arası olmalı: " + not); … }·notGir(120)→Not 0-100 arası olmalı: 120.- Derleme hatası:
exception NumberFormatException has already been caught(NFE, IAE'nin alt sınıfı).
Özet
Alıştırmalar (2)
- Sınıflandırın (kontrol edilen / edilmeyen):
IOException,NumberFormatException,SQLException,NullPointerException,FileNotFoundException,ClassCastException,StackOverflowError. - Bir
BufferedReader'ıfinallyile kapatan kodu try-with-resources ile yeniden yazın. double ortalama(int[] notlar)metodu boş dizi için ne yapmalı?0mı döndürmeli, istisna mı fırlatmalı? Hangi istisna?
Cevaplar / ipuçları
- Kontrol edilen:
IOException,SQLException,FileNotFoundException· edilmeyen:NumberFormatException,NullPointerException,ClassCastException,StackOverflowError(Error). try (BufferedReader r = new BufferedReader(new FileReader(yol))) { … } catch (IOException e) { … }:close()otomatik çağrılır.- 0 geçerli bir ortalamayla karışır (−1 dönüş kodu gibi). Boş dizi geçersiz bir argümandır:
throw new IllegalArgumentException("Dizi boş");
Özet
Kaynaklar
- Oracle, The Java Tutorials: Lesson: Exceptions (Catching and Handling Exceptions; The try-with-resources Statement; Unchecked Exceptions — The Controversy).
- J. Gosling ve diğ., The Java Language Specification, Java SE 21 Edition, Bölüm 11: Exceptions; 14.20 The try statement.
- Oracle, Java SE 21 API Documentation:
java.lang.Throwable,Exception,RuntimeException,Error. - P. Deitel ve H. Deitel, Java: How to Program, 11. baskı, Pearson (Bölüm 11: Exception Handling: A Deeper Look).
- K. Sierra, B. Bates ve T. Gee, Head First Java, 3. baskı, O'Reilly (Risky Behavior: exception handling).
- C. S. Horstmann, Core Java, Volume I: Fundamentals, 12. baskı, Pearson (Bölüm 7: Exceptions, Assertions, and Logging).
- J. Bloch, Effective Java, 3. baskı, Addison-Wesley (Bölüm 10: Exceptions, Madde 69–77).