Yazılım ve İşletim Sistemleri
Çoktan Seçmeli · Yazılım
Soru 1: Sistem Yazılımı Hangisi?
Aşağıdakilerden hangisi bir sistem yazılımıdır?
C: Sistem yazılımı (işletim sistemi, sürücüler, yardımcı araçlar) bilgisayarı ve kaynakları yönetir. Kelime işlemci ve tarayıcı uygulama yazılımı, IDE ise geliştirme (programlama) aracıdır.
Adım Adım Çalıştırma · İşletim Sistemi
Soru 2: Bilgisayar Nasıl Açılır?
Güç düğmesine basıldıktan masaüstü gelene kadar her adımda çalışan kod nerededir, denetim kimdedir?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
RAM boştur; işletim sistemi henüz diskte bekler.
İşlemci anakarttaki kalıcı bellekte duran UEFI (eski adıyla BIOS) ile başlar.
POST bellek, klavye, disk gibi temel donanımı denetler; hata varsa sesli uyarı ya da mesaj verir.
Önyükleme sırasındaki disk seçilir; önyükleyici (Windows Boot Manager, GRUB) RAM’e yüklenir.
Önyükleyici çekirdeği RAM’e yükleyip denetimi ona verir.
Çekirdek sürücüleri yükler, ilk süreçleri ve sistem hizmetlerini başlatır.
Kimlik doğrulandıktan sonra masaüstü ve başlangıç uygulamaları açılır.
güç düğmesine basılır ürün yazılımı (UEFI/BIOS) çalışır POST: temel donanım testi önyükleyici diskten RAM'e yüklenir çekirdek RAM'e yüklenir sürücüler ve hizmetler başlatılır oturum açma → masaüstü
Çoktan Seçmeli · İşletim Sistemi
Soru 3: MBR mi, GPT mi?
3 TB’lık yeni bir diske 6 bölüm oluşturulacak ve Windows 11 kurulacak. Hangi bölümleme düzeni ve ürün yazılımı uygundur?
D: MBR en çok 2 TB’a kadar diski ve 4 birincil bölümü destekler; 3 TB ve 6 bölüm için GPT gerekir. Windows 11 de UEFI + Güvenli Önyükleme ve TPM 2.0 ister.
Çoktan Seçmeli · Çekirdek
Soru 4: Sistem Çağrısı Anı
Metin editörü rapor.txt dosyasını okumak için read sistem çağrısı yapıyor. Hemen ardından ne olur?
C: Uygulamalar donanıma doğrudan erişemez; sistem çağrısıyla çekirdekten hizmet ister ve işlemci çekirdek moduna geçer. Ardından dosya sistemi dosyanın yerini bulur ve okuma iznini denetler, disk sürücüsü okumayı yapar.
Adım Adım Çalıştırma · Çekirdek
Soru 5: Dosyaya Yazma: Sistem Çağrısı
Editör “Kaydet”e basılınca rapor.txt dosyasına yazıyor. Adımları ve işlemcinin modunu izleyin.
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
Editör diske kendisi erişemez; write sistem çağrısını yapar.
İşlemci ayrıcalıklı moda geçer; artık yalnızca çekirdek kodu çalışır.
Dosyanın diskteki yeri bulunur, kullanıcının yazma izni denetlenir. İzin yoksa çağrı hata ile döner.
Yazılacak veri editörün bellek alanından çekirdeğin arabelleğine alınır.
Sürücü, ortak isteği o diske özgü komuta çevirir.
Disk işini bitirince kesme ile işlemciye haber verir.
Çağrı döner, işlemci kullanıcı moduna geçer. Editör donanımı hiç doğrudan görmedi.
editör: write(rapor.txt, veri) CPU: kullanıcı modu → çekirdek modu dosya sistemi: yeri bul, yazma izni? çekirdek: veriyi editörün belleğinden al disk sürücüsü: diske yaz komutu disk: iş bitti → kesme (interrupt) dönüş: CPU → kullanıcı modu
Çoktan Seçmeli · Çekirdek
Soru 6: Çekirdek Türleri
Çekirdekte yalnızca temel işlerin bulunduğu; aygıt sürücüleri ve dosya sisteminin kullanıcı modunda çalıştığı tasarım hangisidir?
B: Mikro çekirdekte bir sürücünün çökmesi tüm sistemi düşürmez; yalıtım güçlüdür ama mod geçişleri daha fazladır. Monolitik çekirdekte (Linux) her şey tek ayrıcalıklı çekirdektedir; hibrit tasarım hız için bazı hizmetleri çekirdekte tutar.
Çoktan Seçmeli · Süreç Yönetimi
Soru 7: Program, Süreç, İş Parçacığı
tarayici.exe iki kez çalıştırılıyor; birinci pencere iki iş parçacığı kullanıyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
D: Program diskte duran pasif dosyadır; her çalıştırma ayrı bellek alanı olan yeni bir süreçtir. İş parçacıkları ise aynı süreç içinde belleği paylaşan yürütme akışlarıdır.
Çıktı Sorusu · Süreç Yönetimi
Soru 8: Süreç Hangi Durumda?
Tek çekirdekli bir sistemde bir sürecin başına sırayla aşağıdakiler geliyor. Her olaydan sonra süreç hangi durumdadır?
1 kullanıcı programı başlattı 2 İS süreci kabul etti 3 zamanlayıcı süreci seçti 4 klavyeden girdi beklemeye başladı 5 kullanıcı tuşa bastı 6 zamanlayıcı yeniden seçti 7 zaman dilimi doldu (kesme) 8 zamanlayıcı yeniden seçti 9 süreç işini bitirdi
Cevabı göster
1 Yeni · 2 Hazır · 3 Çalışıyor · 4 Bekliyor · 5 Hazır · 6 Çalışıyor · 7 Hazır · 8 Çalışıyor · 9 Sonlandı
Tuşa basılınca süreç hemen çalışmaz; önce Hazır kuyruğuna döner, sırası gelince seçilir.
Çoktan Seçmeli · Süreç Yönetimi
Soru 9: Olmayan Geçiş
Süreç durum diyagramında aşağıdaki geçişlerden hangisi doğrudan yer almaz?
A: Beklediği olay (disk, klavye, ağ) gerçekleşen süreç önce Hazır olur; CPU’yu ancak zamanlayıcı seçince alır. Çalışıyor → Hazır zaman dilimi dolunca, Çalışıyor → Bekliyor G/Ç isteğinde gerçekleşir.
Adım Adım Çalıştırma · Süreç Yönetimi
Soru 10: Döner Sıralı Zamanlama (q = 2)
Üç süreç t = 0’da hazır: P1 = 4 ms, P2 = 2 ms, P3 = 3 ms. Döner sıralı zamanlama, zaman dilimi 2 ms. Gantt çizelgesini oluşturun; her süreç ne zaman biter?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
Her süreç sırayla en çok 2 ms alır.
t = 0–2: P1 çalıştı, 2 ms kaldı → kuyruğun sonuna.
t = 2–4: P2’nin 2 ms’i bitti; sistemden çıkar.
t = 4–6: P3 çalıştı, 1 ms kaldı → sona.
t = 6–8: P1 kalan 2 ms’i tamamladı.
t = 8–9: P3 son 1 ms’ini kullandı; dilimin tamamını beklemez.
Kuyruk boş → bitti. Bitişler: P2 = 4, P1 = 8, P3 = 9 ms.
hazır kuyruğu: P1(4) P2(2) P3(3)
q = 2
while kuyruk boş değil
P = kuyruğun başından al
P'yi en çok q ms çalıştır
eğer P'nin işi kaldıysa
P'yi kuyruğun sonuna ekle
aksi halde
bitiş(P) = şimdiki zamanÇıktı Sorusu · Süreç Yönetimi
Soru 11: Zaman Dilimi Değişirse
Sunumdaki örnek: P1 = 5, P2 = 3, P3 = 2 ms; zaman dilimi 2 ms iken bitişler P3 = 6, P2 = 9, P1 = 10. Zaman dilimi 3 ms olursa Gantt çizelgesi ve bitiş zamanları ne olur? Kaç bağlam değiştirme yapılır?
Cevabı göster
q = 3: P2 = 6, P3 = 8, P1 = 10.
- P1 3 ms çalışıp sona gider (kalan 2); P2 3 ms’de, P3 2 ms’de biter; P1 kalan 2 ms’i bitirir.
- Bağlam değiştirme: q = 3’te 3, q = 2’de 5. Dilim büyüdükçe geçiş azalır ama süreçler sıralarını daha uzun bekler.
Çoktan Seçmeli · Süreç Yönetimi
Soru 12: Kilitlenmeyi Önlemek
Tüm süreçler kaynakları aynı sırayla (önce Yazıcı, sonra Dosya) istemek zorunda olursa kilitlenmenin dört koşulundan hangisi oluşamaz?
B: Herkes kaynakları aynı sırayla isterse “A Dosya’yı bekliyor, B Yazıcı’yı bekliyor” biçiminde halka kurulamaz. Dört koşulun hepsi gerektiği için biri kırılınca kilitlenme olmaz. Yazıcı yine tek sahiplidir (karşılıklı dışlama sürer).
Çıktı Sorusu · Süreç Yönetimi
Soru 13: Kilitlenme Var mı?
Her durumda kilitlenme olup olmadığını belirleyin.
(a) A Yazıcı’yı tutuyor, Dosya’yı istiyor. B Dosya’yı tutuyor, Tarayıcı’yı istiyor. C Tarayıcı’yı tutuyor, başka bir şey istemiyor.
(b) (a)’ya ek olarak C, Tarayıcı’yı bırakmadan Yazıcı’yı istiyor.
Cevabı göster
(a) Kilitlenme yok. C bekleyen bir şey olmadığı için işini bitirip Tarayıcı’yı bırakır → B devam eder ve Dosya’yı bırakır → A devam eder.
(b) Kilitlenme var: A → Dosya → B → Tarayıcı → C → Yazıcı → A dairesel beklemesi oluşur; kimse bırakmadığı için üçü de sonsuza dek bekler.
Adım Adım Çalıştırma · Bellek Yönetimi
Soru 14: Taban ve Limit ile Koruma
A: taban 100, limit 200; B: taban 300, limit 150 (KB). Sırayla gelen bellek erişimlerinde donanım ne yapar?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
Her süreç kendi bölgesini görür; bölgeler çakışmaz.
150 < 200 → geçerli: 100 + 150 = 250.
199 < 200 → geçerli; A’nın son baytı (299).
Süreç değişince İS, B’nin taban/limit yazmaçlarını yükler: 300 + 120 = 420.
150 < 150 yanlış → ihlal! Geçerli adresler 0–149’dur; 450 artık B’nin dışındadır.
250 ≥ 200 → ihlal. İzin verilseydi 350 ile B’nin alanına yazılırdı.
İhlalde donanım kesme üretir, İS süreci sonlandırır (“erişim ihlali / segmentation fault”).
A: taban=100, limit=200
B: taban=300, limit=150
her erişim (süreç, adres) için
eğer adres < limit ise
fiziksel = taban + adres
aksi halde
ihlal → kesme, süreç sonlanır
erişimler: A 150, A 199, B 120,
B 150, A 250Çıktı Sorusu · Bellek Yönetimi
Soru 15: Takas ile Yer Açmak
RAM 1024 KB. İS 0–128, Süreç A 128–448, Süreç B 448–704 arasında; geri kalanı boş. B beklemede. Yeni süreç C 400 KB istiyor. (a) C hemen yüklenebilir mi? (b) Takastan sonra C’nin taban ve limiti ve kalan boş alan ne olur?
Cevabı göster
(a) Hayır: bitişik boş alan 1024 − 704 = 320 KB < 400 KB.
(b) Beklemedeki B diske yazılır (swap out); 448–1024 arası 576 KB boşalır. C: taban = 448, limit = 400 → 448–848. Kalan boş: 176 KB.
B yeniden çalışacağı zaman RAM’e geri alınır (swap in). Disk RAM’den çok yavaştır.
Çoktan Seçmeli · Bellek Yönetimi
Soru 16: Sanal Belleğin Getirdiği
Sanal bellek ve sayfalama için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A: Sayfa tablosu her sanal sayfanın hangi çerçevede olduğunu tutar; az kullanılan sayfa diske çıkarılabilir. Her sürecin kendi tablosu vardır (C yanlış). Sayfa hatası çoğunlukla olağandır: İS sayfayı diskten yükler ve komut yeniden çalışır (D yanlış).
Adım Adım Çalıştırma · Bellek Yönetimi
Soru 17: Sanal Adresi Çevirmek
Sayfa boyutu 4096 bayt. Süreç A’nın sayfa tablosu: 0 → çerçeve 4, 1 → 5, 2 → diskte, 3 → 1. Çerçeve 3 boş. Sanal adres 12300 ve sonra 9000 okunuyor.
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
12300 = 3 × 4096 + 12 (3 × 4096 = 12288).
Tablo: sayfa 3 → çerçeve 1 (RAM’de).
Fiziksel = 1 × 4096 + 12 = 4108. Uzaklık aynen korunur.
9000 = 2 × 4096 + 808 (2 × 4096 = 8192).
Sayfa 2 RAM’de değil → sayfa hatası (page fault).
İS sayfayı diskten boş çerçeve 3’e yükler, tabloyu günceller; komut yeniden çalışır.
Fiziksel = 3 × 4096 + 808 = 13096.
sayfa = adres div 4096 uzaklık = adres mod 4096 çerçeve = sayfaTablosu[sayfa] eğer sayfa RAM'de değilse sayfa hatası: İS sayfayı diskten boş çerçeveye yükler, tabloyu günceller fiziksel = çerçeve * 4096 + uzaklık
Çıktı Sorusu · Bellek Yönetimi
Soru 18: Sayfa ve Uzaklık
Sayfa boyutu 4096 bayt. Her sanal adres için sayfa numarası ve sayfa içi uzaklık nedir? Sayfa 1, çerçeve 5’te ise (b)’nin fiziksel adresi kaçtır?
(a) 8195 (b) 4100 (c) 20000
Cevabı göster
| adres | sayfa = div | uzaklık = mod | |
|---|---|---|---|
| (a) | 8195 | 2 | 3 |
| (b) | 4100 | 1 | 4 |
| (c) | 20000 | 4 | 3616 |
- (c): 4 × 4096 = 16384; 20000 − 16384 = 3616.
- (b) fiziksel: 5 × 4096 + 4 = 20484.
Çıktı Sorusu · Dosya Sistemi
Soru 19: Hangi Dosya Sistemine Sığar?
Bir USB belleğe şu dosyalar kopyalanacak: 200 MB sunum, 3 GB film, 5 GB video. Bellek (a) FAT32, (b) exFAT ile biçimlendirilmişse hangileri kopyalanabilir? Bellek hem Windows hem macOS’ta yazılacaksa hangisi seçilmeli?
Cevabı göster
| dosya | FAT32 | exFAT |
|---|---|---|
| 200 MB | ✓ | ✓ |
| 3 GB | ✓ | ✓ |
| 5 GB | ✗ | ✓ |
- FAT32’de tek dosya en çok 4 GB olabilir; toplam boyut değil, tek dosyanın boyutu sınırlanır.
- Seçim: exFAT. NTFS’ye macOS yalnızca okuyabilir.
- Biçimlendirme içeriği siler: önce yedek alınmalıdır.
Adım Adım Çalıştırma · Dosya Sistemi
Soru 20: cd ve pwd Komutları
Linux’ta geçerli klasör /home/ali. Ağaç: /home/ali/{belgeler, resimler}, /home/ayse/{notlar.txt, kitap.pdf}, /tmp. Komutların çıktısı ne olur?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
pwd geçerli klasörün mutlak yolunu yazar.
Göreli yol: geçerli klasörün içindeki belgeler’e iner.
“..” bir üst klasör (ali), sonra resimler.
İki kez yukarı: resimler → ali → home; sonra ayse.
ls klasör içeriğini listeler (Windows cmd’de dir).
Bir üst klasör: /home.
pwd → /home
“/” ile başlayan yol mutlaktır: nerede olursanız olun kökten başlar.
pwd → /tmp
$ pwd $ cd belgeler $ cd ../resimler $ cd ../../ayse $ ls $ cd .. $ pwd $ cd /tmp $ pwd
Çıktı Sorusu · Dosya Sistemi
Soru 21: Göreli Yolları Çözmek
Geçerli klasör /home/ali/belgeler. Her yolun mutlak karşılığı nedir? Hangisi büyük olasılıkla “böyle bir dosya yok” hatası verir? (Ağaç önceki sorudaki gibi.)
(a) ../resimler/a.png (b) ../../ayse/notlar.txt (c) ./rapor.txt (d) ayse/notlar.txt (e) /tmp/x.log
Cevabı göster
- (a)
/home/ali/resimler/a.png - (b)
/home/ayse/notlar.txt(iki kez yukarı: ali, home) - (c)
/home/ali/belgeler/rapor.txt(“.” geçerli klasör) - (d)
/home/ali/belgeler/ayse/notlar.txt→ hata: baştaki “../../” unutulmuş; belgeler içinde ayse klasörü yok. - (e)
/tmp/x.log: mutlak yol, geçerli klasörden bağımsızdır.
Windows’ta aynı fikir ters eğik çizgiyle yazılır: ..\..\ayse\notlar.txt.
Çıktı Sorusu · Dosya Sistemi
Soru 22: chmod Sayıları
r = 4, w = 2, x = 1 toplanır; sıra sahip · grup · diğerleri.
(a) chmod 754 betik.sh sonrası izinler nedir?
(b) chmod 640 notlar.txt sonrası?
(c) rwxr-x--- izni hangi sayıyla verilir?
Cevabı göster
(a) rwxr-xr-- · (b) rw-r----- · (c) 750
- (a) 7 = rwx (sahip her şey), 5 = r-x (grup okur, çalıştırır), 4 = r-- (diğerleri yalnızca okur).
- (b) 6 = rw-, 4 = r--, 0 = --- (diğerleri hiçbir şey).
- (c) rwx = 7, r-x = 5, --- = 0.
Çoktan Seçmeli · Güvenlik ve Türler
Soru 23: Kimlik Doğrulama mı, Yetkilendirme mi?
Standart hesaplı bir kullanıcı parolasıyla oturum açıyor, kendi belgelerini açabiliyor ama sistem saatini değiştirmek istediğinde engelleniyor. Engel hangi aşamadadır?
D: Kimlik doğrulama (“Kim?”) başarılıdır, oturum açılmıştır. Yetkilendirme (“Ne yapabilir?”) standart hesabın sistem genelinde değişiklik yapmasına izin vermez: en az ayrıcalık ilkesi. Olay kaydına da yazılır.
Çıktı Sorusu · Güvenlik ve Türler
Soru 24: Gerçek Zamanlı Son Tarih
Bir otomobilin fren sistemi t = 0’da sinyal alıyor; yanıtın son tarihi 10 ms. Üç denetim biriminin yanıt süreleri: A 6 ms, B 14 ms, C 10 ms. Üçü de doğru fren kuvvetini hesaplıyor. Hangileri gerçek zamanlı gereksinimi karşılar?
Cevabı göster
A ve C karşılar; B karşılamaz.
- Gerçek zamanlı sistemde sonucun yalnızca doğru olması yetmez, belirlenen sürede üretilmesi gerekir: B’nin doğru ama geç yanıtı hata sayılır.
- C tam son tarihte yanıt verir; sınırı aşmadığı için kabul edilir.
Çoktan Seçmeli · Güvenlik ve Türler
Soru 25: Açık Kaynak Ücretsiz mi?
Açık kaynak yazılım için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
C: Hakları ve yükümlülükleri lisans belirler; “açık kaynak” otomatik olarak ücretsiz ya da desteksiz demek değildir. Ticari yazılımda da yazılım satın alınmaz, çoğunlukla kullanım lisansı alınır (B yanlış).
Çoktan Seçmeli · Güvenlik ve Türler
Soru 26: Sanal Makine mi, Kapsayıcı mı?
Linux çalışan bir sunucuda hem Windows hem Linux gerektiren bir test ortamı kurulacak. Hangisi seçilmeli?
A: Kapsayıcılar ana sistemin çekirdeğini paylaşır; Linux çekirdeği üzerinde Windows çekirdeği gerektiren yazılım çalışmaz. Sanal makine hipervizör üzerinde tam bir misafir işletim sistemi taşır: daha fazla bellek ve yavaş açılış karşılığında güçlü yalıtım sağlar.