Yazılım ve İşletim Sistemleri
Giriş
Öğrenme Çıktıları
Sistem ve uygulama yazılımlarını ayırt etmek.
İşletim sisteminin kullanıcı, uygulama ve donanım arasındaki rolünü açıklamak.
Süreç, bellek, dosya ve aygıt yönetimini yorumlamak.
Farklı işletim sistemi türlerini gereksinimlere göre karşılaştırmak.
Yazılım
Yazılım Nedir?
Yazılım, bir bilgisayarın gerçekleştireceği işlemleri tanımlayan programlar, veriler ve ilgili belgelerin bütünüdür.
Yazılım
Yazılımın Kalite Özellikleri
Beklenen görevleri doğru yerine getirme.
Kolay öğrenilme ve etkili kullanım.
Zaman ve kaynakları verimli kullanma.
Hata durumlarında öngörülebilir davranma.
Yetkisiz erişim ve değişikliklere karşı koruma.
Düzeltme ve geliştirmelerin yönetilebilir olması.
Yazılım
Yazılım ve Donanım İlişkisi
Her katman, altındaki ayrıntıları üst katmana daha kolay kullanılabilir hizmetler olarak sunar.
Yazılım
Yazılım Türleri
Donanımı yönetir ve diğer yazılımlara çalışma ortamı sağlar.
Kullanıcının belirli işlerini yerine getirir.
Kod yazma, çevirme, test ve hata ayıklama işlemlerini destekler.
Bir cihazın temel işlevlerini yöneten gömülü yazılımdır.
Yazılım
Sistem ve Uygulama Yazılımları
| Tür | Örnekler | Temel amaç |
|---|---|---|
| Sistem | İşletim sistemi, sürücü, yardımcı araç | Bilgisayarı ve kaynakları yönetmek |
| Uygulama | Kelime işlemci, tarayıcı, oyun | Kullanıcı görevini gerçekleştirmek |
| Geliştirme | Derleyici, IDE, hata ayıklayıcı | Yeni yazılım üretmek |
İşletim Sistemi
İşletim Sistemi Nedir?
İşletim sistemi, donanım kaynaklarını yöneten ve uygulamalara ortak hizmetler sunan temel sistem yazılımıdır.
- Donanım ayrıntılarını uygulamalardan soyutlar.
- Birden fazla programın kaynakları güvenli biçimde paylaşmasını sağlar.
- Kullanıcıya grafiksel veya komut satırı arayüzü sunar.
İşletim Sistemi
İşletim Sisteminin Görevleri
Çalışan programlara CPU zamanı ayırır.
Programlara bellek verir ve yalıtım sağlar.
Veriyi dosya ve klasörlerde düzenler.
Sürücüler aracılığıyla çevre birimlerini yönetir.
Hesap, kimlik doğrulama ve yetkileri düzenler.
Bağlantı ve iletişim için ortak altyapı sağlar.
İşletim Sistemi Bileşenleri
Çekirdek (Kernel)
Çekirdek, işletim sisteminin ayrıcalıklı çalışan merkezi bölümüdür. Uygulamalar donanıma doğrudan erişmek yerine sistem çağrılarıyla çekirdekten hizmet ister.
Kaynak Yönetimi
Süreç Yönetimi
Diskte saklanan komut ve veri bütünüdür.
Çalışmakta olan program örneğidir.
Süreç içindeki yürütme akışıdır.
CPU'nun hangi sürece ne zaman verileceğini belirler.
CPU durumunu bir süreçten diğerine aktarır.
Birden fazla işin ilerlemesini düzenler.
Kaynak Yönetimi
Bellek Yönetimi
Her programa gereksinimine göre bellek alanı sağlama.
Bir sürecin başka sürecin belleğini izinsiz değiştirmesini önleme.
Programlara fiziksel RAM'den bağımsız adres alanı sunma.
Belleği sabit boyutlu parçalarla yönetme.
Gerektiğinde bazı verileri geçici olarak diske taşıma.
Ortak kod veya veriyi kontrollü biçimde kullanma.
Kaynak Yönetimi
Aygıtlar ve Sürücüler
Donanım aygıtlarının komutları ve özellikleri farklıdır. Aygıt sürücüsü, işletim sisteminin ortak isteklerini donanıma özgü işlemlere çevirir.
Uyumlu aygıtı algılayıp uygun sürücüyü yapılandırma.
Aygıtın işlemciye olay bildirmesi.
Hızları farklı bileşenler arasında geçici veri tutma.
Kaynak Yönetimi
Dosya Sistemi
Dosya sistemi, verinin depolama aygıtında nasıl adlandırıldığını, düzenlendiğini ve bulunduğunu tanımlar.
Adı ve içeriği olan veri birimi.
Dosya ve alt klasörleri gruplar.
Dosyanın klasör yapısındaki konumunu belirtir.
Boyut, tarih, sahip ve izin gibi özellikler.
Okuma, yazma ve çalıştırma yetkileri.
Beklenmeyen kesintilerden sonra tutarlılığı destekler.
İşletim Sistemi Bileşenleri
Kullanıcı Arayüzleri
Pencere, simge, menü ve işaretleme aygıtlarıyla etkileşim.
Metin komutlarıyla hızlı, tekrarlanabilir ve otomasyona uygun etkileşim.
Dokunma, kaydırma ve hareketlerle etkileşim.
Ekran okuyucu, büyütme, yüksek kontrast ve alternatif giriş yöntemleri.
Güvenlik
Kullanıcı ve Yetki Yönetimi
Kullanıcının kimliğini parola, PIN veya biyometriyle doğrular.
Doğrulanmış kullanıcının hangi kaynaklara erişebileceğini belirler.
Günlük kullanımda sistem değişikliklerini sınırlar.
Sistem genelinde değişiklik yapma yetkisi verir.
Kullanıcıya yalnızca işi için gerekli yetkiyi verme.
Önemli olayların sonradan incelenebilmesini sağlar.
İşletim Sistemi Türleri
Kişisel Bilgisayar Sistemleri
Geniş donanım ve uygulama ekosistemi.
Apple donanımıyla bütünleşik masaüstü sistemi.
Farklı masaüstü ve kullanım amaçlarına göre özelleştirilebilir sistemler.
Web ve bulut tabanlı kullanıma odaklanan sistem.
İşletim Sistemi Türleri
Mobil İşletim Sistemleri
Farklı üreticilerin cihazlarında çalışan geniş mobil ekosistem.
Apple mobil cihazları için bütünleşik sistem.
Dokunmatik arayüz, enerji yönetimi, sensörler ve kablosuz bağlantı.
Uygulamaların erişimini izinler ve korumalı alanlarla sınırlar.
İşletim Sistemi Türleri
Sunucu İşletim Sistemleri
Çok sayıda kullanıcı ve hizmeti aynı anda yönetir.
Web, veri tabanı, dosya ve kimlik hizmetleri sunar.
Uzun süre kesintisiz çalışma ve uzaktan yönetim hedeflenir.
Yetki, kayıt, güncelleme ve ağ denetimi ön plandadır.
Linux dağıtımları, Windows Server ve Unix türevleri.
Komut satırı ve yapılandırma araçlarıyla tekrarlanabilir yönetim.
İşletim Sistemi Türleri
Gömülü ve Gerçek Zamanlı Sistemler
Belirli bir cihaz görevi için sınırlı işlemci, bellek ve enerjiyle çalışır.
Örnek: yönlendirici, otomobil kontrol birimi, tıbbi cihaz.
Bir işlemin yalnızca doğru sonucu değil, belirlenen süre içinde sonucu üretmesini hedefler.
Örnek: endüstriyel kontrol ve güvenlik sistemleri.
İşletim Sistemi Türleri
İşletim Sistemi Seçimi
| Gereksinim | Değerlendirilecek ölçüt |
|---|---|
| Uygulama | Gerekli yazılımların ve sürümlerin bulunması |
| Donanım | Sürücü ve mimari desteği |
| Güvenlik | Güncelleme süresi, yetki modeli ve yönetim araçları |
| Kullanılabilirlik | Arayüz, erişilebilirlik ve öğrenme gereksinimi |
| Maliyet | Lisans, destek, eğitim ve bakım toplamı |
Lisanslama
Açık Kaynak Yazılım
Lisans koşulları çerçevesinde incelenebilir.
Lisans izin veriyorsa ihtiyaçlara göre uyarlanabilir.
Değiştirilmiş veya özgün sürümün paylaşımı lisansa bağlıdır.
Geliştirme ve destek bireyler, kurumlar ve şirketler tarafından yürütülebilir.
Lisanslama
Ticari ve Kapalı Kaynak Yazılım
Yazılım satın alınmaz; çoğunlukla belirli koşullarla kullanım lisansı alınır.
Genellikle geliştirici kuruluş tarafından kapalı tutulur.
Resmî destek ve hizmet düzeyi sözleşmeleri sunulabilir.
Lisans, abonelik, bakım ve yükseltme ücretleri olabilir.
Lisanslama
Lisans Modellerini Karşılaştırma
| Ölçüt | Açık kaynak | Ticari / kapalı kaynak |
|---|---|---|
| Kaynak erişimi | Lisansla açık | Genellikle kapalı |
| Özelleştirme | Lisans kapsamında mümkün | Üreticinin sunduğu seçeneklerle sınırlı |
| Destek | Topluluk veya ücretli sağlayıcı | Üretici veya yetkili ortak |
| Maliyet | Lisans ücretsiz olabilir; işletme maliyeti devam eder | Lisans veya abonelik gerekebilir |
Bakım
Güncelleme ve Destek
Bilinen açıkları azaltır.
Yeni işlev ve arayüz değişiklikleri getirir.
Donanım uyumluluğu veya kararlılığını geliştirebilir.
Üreticinin güncelleme sağladığı zaman aralığıdır.
Büyük değişikliklerden önce geri dönüş imkanı sağlar.
Kurumsal ortamlarda güncellemeler yaygın dağıtımdan önce denenir.
İşletim Sistemi
Sanallaştırma ve Kapsayıcılar
Bir fiziksel bilgisayarda yalıtılmış işletim sistemi örnekleri çalıştırır.
Sanal makinelere işlemci, bellek ve aygıt kaynakları sağlar.
Uygulamaları ve bağımlılıklarını süreç düzeyinde yalıtır; çekirdeği paylaşır.
Test, sunucu birleştirme, bulut ve taşınabilir uygulama dağıtımı.
Özet
Bölüm Özeti
- Yazılım, donanımın gerçekleştireceği işlemleri tanımlar.
- İşletim sistemi uygulamalarla donanım arasında yönetim ve soyutlama katmanı oluşturur.
- Çekirdek süreç, bellek, aygıt ve dosya kaynaklarını yönetir.
- Kişisel, mobil, sunucu, gömülü ve gerçek zamanlı sistemlerin öncelikleri farklıdır.
- İşletim sistemi seçiminde uygulama, donanım, güvenlik, destek ve toplam maliyet birlikte değerlendirilir.
- Açık ve kapalı kaynak haklarını kullanılan lisans belirler.
Özet
Kontrol Soruları
- Sistem yazılımı ile uygulama yazılımı arasındaki fark nedir?
- Çekirdek neden ayrıcalıklı modda çalışır?
- Program ve süreç kavramları nasıl ayrılır?
- Sanal bellek hangi problemi çözer?
- Sunucu ve mobil işletim sistemlerinin öncelikleri nasıl değişir?
- Açık kaynak yazılım neden her zaman ücretsiz olmak zorunda değildir?
Özet
Kaynaklar
- Kaynak sunum: Yazılım ve İşletim Sistemleri, Temel Bilgi Teknolojileri Kullanımı.
- Silberschatz, Galvin ve Gagne, Operating System Concepts.
- Tanenbaum ve Bos, Modern Operating Systems.
- The Linux Foundation ve Free Software Foundation lisans kaynakları.
Son
← → veya boşluk ile gezinin · F: tam ekran · Home/End: ilk/son slayt