Bilgisayar Donanımı
Çoktan Seçmeli · Donanım ve CPU
Soru 1: CPU Programı Nereden Çalıştırır?
SSD’de duran bir program çift tıklanarak açılıyor. CPU programın komutlarını nereden getirip yürütür?
B: CPU doğrudan SSD’den değil, RAM’den çalışır: SSD → RAM → önbellek → yazmaçlar. SSD kalıcı ama yavaştır (~0,1 ms), RAM geçici ama hızlıdır (~100 ns). UEFI yalnızca açılışta çalışan ürün yazılımıdır.
Adım Adım Çalıştırma · Donanım ve CPU
Soru 2: Getir–Çöz–Çalıştır
Aşağıdaki 4 komutluk program bellekte 0 adresinden başlıyor. Her adımda PC, IR, ACC ve bellek[5] ne olur? Program ne hesaplar?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
PC (program sayacı) sıradaki komutun adresini tutar.
Getir: bellek[0] = LOAD 4 okunur, IR’ye yazılır; PC bir artar.
Çöz: denetim birimi komutu çözer: “bellek[4] değerini ACC’ye yükle”.
Çalıştır: bellek[4] = 8 okunur, ACC = 8.
Getir: ADD 4; PC = 2.
Çöz + çalıştır: ALU 8 + bellek[4] = 8 + 8 = 16.
Getir: STORE 5; PC = 3.
ACC = 16 değeri bellek[5]’e yazılır. Sonuç artık RAM’de.
Getir: HALT → program durur. Program bellek[4]’teki sayının iki katını hesapladı: 2 × 8 = 16.
0: LOAD 4 ; ACC ← bellek[4] 1: ADD 4 ; ACC ← ACC + bellek[4] 2: STORE 5 ; bellek[5] ← ACC 3: HALT 4: 8 5: 0
Çıktı Sorusu · Donanım ve CPU
Soru 3: Saat Hızı Hesabı
Saat hızı, saniyedeki tur sayısıdır (1 GHz = 10⁹ tur/s).
a) 4 GHz işlemcide bir tur kaç ns sürer?
b) 2,5 GHz işlemci 1 saniyede kaç tur atar?
c) Her komut 4 tur sürerse 3 GHz işlemci saniyede kaç komut yürütür?
Cevabı göster
a) 0,25 ns b) 2,5 milyar c) 750 milyon
- a) 1 ÷ (4 × 10⁹) s = 0,25 × 10⁻⁹ s = 0,25 ns. (3 GHz’de ≈ 0,33 ns.)
- b) 2,5 × 10⁹ = 2.500.000.000 tur.
- c) 3 × 10⁹ ÷ 4 = 750 × 10⁶ komut/s.
Performansı yalnızca GHz belirlemez: çekirdek sayısı, önbellek ve mimari de etkiler.
Çoktan Seçmeli · Donanım ve CPU
Soru 4: 8 Çekirdek = 8 Kat Hız mı?
Tek iş parçacıklı (işi bölünemeyen) bir program, 1 çekirdekli yerine aynı saat hızındaki 8 çekirdekli bir işlemcide çalıştırılıyor. Ne beklenir?
A: Çekirdek, bağımsız komut akışı yürütür; çok çekirdek ancak iş bölünebiliyorsa hızlandırır. “8 çekirdek = 8 kat hız” değildir. Aynı anda başka programlar çalışıyorsa bunlar diğer çekirdeklere dağılabilir.
Çıktı Sorusu · Donanım ve CPU
Soru 5: Çekirdeklere İş Dağıtma
Her biri tek çekirdekte 6 saniye süren birbirinden bağımsız işler var. İşler bölünemez, bir çekirdek aynı anda tek iş yapar. Toplam süre ne olur?
a) 4 iş, 1 çekirdek b) 4 iş, 4 çekirdek c) 5 iş, 4 çekirdek
Cevabı göster
a) 24 s b) 6 s c) 12 s
- a) İşler sırayla: 4 × 6 = 24 s. b) Dördü aynı anda: 6 s (4 kat hız).
- c) 4 iş ilk 6 s’de biter, 5. iş (E) bir çekirdeğin boşalmasını bekler: 12 s. Çekirdek eklemek her zaman orantılı hız getirmez.
Çoktan Seçmeli · Donanım ve CPU
Soru 6: Telefondaki Yapay Zekâ Birimi
Bir telefonun SoC’sinde ses tanıma, fotoğraf iyileştirme ve çeviri gibi yapay zekâ hesaplarını düşük güçle hızlandıran birim hangisidir?
C: NPU (sinirsel işlem birimi) yapay zekâ hesapları için tasarlanmıştır. SoC (System-on-Chip) CPU, GPU, NPU, bellek denetleyici, kamera/ISP ve modemi tek çipte toplayarak yer ve güç tasarrufu sağlar.
Çoktan Seçmeli · Anakart ve Bellek
Soru 7: Ekran Kartı Hangi Yuvaya?
Masaüstü bilgisayara bağımsız bir ekran kartı takılacak. Anakartta hangi yuvaya takılır?
D: Ekran kartı ve genişleme kartları PCIe yuvalarına takılır; ekran kartı için genellikle en uzun x16 yuva kullanılır. DIMM RAM modülleri, M.2 ve SATA depolama aygıtları içindir.
Çoktan Seçmeli · Anakart ve Bellek
Soru 8: UEFI Nerede Saklanır?
Bilgisayar açıldığında ilk çalışan yazılım olan UEFI (BIOS) ürün yazılımı nerede saklanır?
B: UEFI, güç kesilince silinmeyen ve gerektiğinde güncellenebilen flash bellekte tutulur. RAM açılışta boştur; işletim sistemini SSD’den bulup başlatan UEFI’nin kendisidir. Güncelleme sırasında güç kesintisi risklidir.
Adım Adım Çalıştırma · Anakart ve Bellek
Soru 9: Önyükleme Süreci
Bilgisayar açılırken aşağıdaki adımlar sırayla gerçekleşiyor. Her adımda hangi bileşen etkin olur ve ekranda ne görülür? RAM modülü yerinden çıkmış olsaydı süreç nerede dururdu?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
Güç kaynağı gerilimler kararlı olunca anakarta “güç hazır” der.
CPU’nun çalıştırdığı ilk yazılım anakarttaki UEFI’dir; RAM henüz boştur.
POST (açılışta öz sınama). RAM yoksa süreç burada durur: bip sesi veya uyarı.
UEFI ayarlardaki sıraya göre işletim sistemi olan aygıtı seçer.
Aygıttaki önyükleyici (boot loader) RAM’e yüklenir ve çalışır.
Önyükleyici işletim sistemi çekirdeğini SSD’den RAM’e yükler.
Denetim işletim sistemine geçer. Yeniden: CPU her zaman RAM’deki kodu çalıştırır.
1. Güç düğmesi → “güç hazır” sinyali 2. CPU, flash’taki UEFI’yi çalıştırır 3. POST: RAM, ekran kartı, klavye sınanır 4. Önyükleme sırasına göre aygıt seçilir 5. Önyükleyici RAM’e yüklenir, çalışır 6. Çekirdek SSD’den RAM’e yüklenir 7. Denetim işletim sistemine geçer
Çoktan Seçmeli · Anakart ve Bellek
Soru 10: Bellek Hiyerarşisi
Bellek hiyerarşisiyle ilgili hangisi doğrudur?
D: 0,1 ms = 100.000 ns; 100.000 ÷ 100 = 1.000, ÷ 50 = 2.000. Üst katmanlar (yazmaç, önbellek) hızlı, küçük ve pahalıdır. RAM geçici, SSD/HDD kalıcıdır; HDD mekanik olduğu için SSD’den 50–100 kat yavaştır.
Çıktı Sorusu · Anakart ve Bellek
Soru 11: Kaç Kat Yavaş?
RAM erişimi 100 ns, SSD erişimi 0,1 ms, HDD erişimi 5 ms olsun (1 ms = 10⁶ ns).
a) SSD, RAM’den kaç kat yavaştır?
b) HDD, RAM’den kaç kat yavaştır?
c) HDD, SSD’den kaç kat yavaştır?
Cevabı göster
a) 1.000 kat b) 50.000 kat c) 50 kat
- Önce aynı birime çevir: 0,1 ms = 100.000 ns, 5 ms = 5.000.000 ns.
- a) 100.000 ÷ 100 · b) 5.000.000 ÷ 100 · c) 5 ÷ 0,1.
Ölçek logaritmiktir: ızgara çizgileri arasında 1.000 kat vardır.
Adım Adım Çalıştırma · Anakart ve Bellek
Soru 12: Önbellekte İsabet ve Iska
Önbellek boş başlıyor. Iskada veri RAM’den ~80 ns’de getirilir ve komşusuyla birlikte (2000–2001 gibi çiftler) önbelleğe kopyalanır; isabet ~1 ns sürer. Toplam süre nedir?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
CPU her adreste önce önbelleğe bakar.
2000 yok → ıska: RAM’den 80 ns. 2001 de birlikte gelir.
2001 önbellekte → isabet, 1 ns. Komşu adresi getirmek işe yaradı.
2000 tekrar istendi → isabet.
2002 yok → ıska, +80 ns; 2002–2003 kopyalanır.
2003 → isabet.
2002 → isabet.
Toplam 164 ns. Önbellek olmasaydı 6 × 80 = 480 ns sürerdi.
adresler ← 2000, 2001, 2000,
2002, 2003, 2002
süre ← 0
her adres a için:
eğer a önbellekte ise
süre ← süre + 1 ; isabet
değilse
süre ← süre + 80 ; ıska
a + komşusu → önbellek
yaz(süre)Çoktan Seçmeli · Anakart ve Bellek
Soru 13: RAM Dolunca
RAM tamamen doluyken yeni bir uygulama açılıyor. İşletim sistemi ne yapar ve bunun bedeli nedir?
A: Sanal bellek kapasiteyi artırır ama hız bedeliyle: RAM ~50–100 ns, SSD ~0,1 ms. Çok fazla takas olursa bilgisayar belirgin biçimde yavaşlar veya donar. Depolama boş olsa bile yetersiz RAM bu yüzden yavaşlığa yol açar.
Çıktı Sorusu · Bağlantılar ve Güç
Soru 14: USB ile Kopyalama
2 GB’lık (2.000 MB) bir dosya en yüksek teorik hızlarla kopyalanıyor. Hız birimlerindeki küçük “b” bit, büyük “B” byte’tır.
a) USB 2.0 (480 Mbit/s) ile kaç saniye sürer?
b) USB 3.2 Gen 1 (5 Gbit/s = 5.000 Mbit/s) ile kaç saniye sürer?
Cevabı göster
a) ≈ 33,3 s b) 3,2 s
- a) 480 ÷ 8 = 60 MB/s → 2.000 ÷ 60 ≈ 33,3 s.
- b) 5.000 ÷ 8 = 625 MB/s → 2.000 ÷ 625 = 3,2 s.
Gerçek hızlar disk ve kablo nedeniyle daha düşüktür. Soket biçimi (A, C) ile sürüm (hız) ayrı şeylerdir.
Çoktan Seçmeli · Bağlantılar ve Güç
Soru 15: Her USB-C Aynı mı?
Bir dizüstünde iki USB-C bağlantı noktası var. Hangisi doğrudur?
C: USB-C bir konektör biçimidir; hızı USB sürümü (2.0, 3.2, USB4) belirler. Görüntü ve güç desteği de modele bağlıdır; port özelliklerine bakılmalıdır. Analog görüntü taşıyan eski bağlantı ise VGA’dır.
Çıktı Sorusu · Bağlantılar ve Güç
Soru 16: Ses Kaydının Boyutu
Ses kartının ADC’si mikrofon sinyalini saniyede 44.100 kez ölçüyor; her örnek 16 bit (2 byte), kayıt stereo (2 kanal). 1 dakikalık sıkıştırılmamış kayıt kaç byte tutar? Yaklaşık kaç MiB eder?
Cevabı göster
10.584.000 byte ≈ 10,1 MiB
- Saniyede: 44.100 örnek × 2 byte × 2 kanal = 176.400 byte.
- 1 dakika: 176.400 × 60 = 10.584.000 byte.
- ÷ 1.048.576 ≈ 10,09 MiB.
ADC analogdan dijitale çevirir; çalarken DAC sayıları yeniden hoparlörü süren sinyale dönüştürür.
Çıktı Sorusu · Bağlantılar ve Güç
Soru 17: Güç Kaynağı Seçimi
Bir sistemde CPU 105 W, ekran kartı 285 W, diğer bileşenler 60 W çekiyor. %30 güvenlik payı bırakılacak. Piyasadaki 450 / 550 / 650 / 750 W modellerden hangisi seçilir?
Cevabı göster
650 W
- Toplam: 105 + 285 + 60 = 450 W.
- Pay ile: 450 × 1,3 = 585 W → 585’ten büyük en küçük model 650 W.
- Sunumdaki örnek: 420 × 1,3 ≈ 546 W → 550 W.
Watt yanında verimlilik, bağlantılar (CPU 8-pin, GPU) ve koruma özellikleri de kontrol edilir.
Çoktan Seçmeli · Giriş ve Çıkış
Soru 18: Hem Giriş Hem Çıkış
Aşağıdaki aygıtlardan hangisi hem giriş hem çıkış birimidir?
D: Dokunmatik ekran dokunuşu alır (giriş) ve görüntüyü gösterir (çıkış). Ölçüt veri akışının yönüdür: tarayıcı ve mikrofon giriş, projektör çıkıştır. Mikrofonlu kulaklık, çok işlevli yazıcı, SSD ve ağ kartı da iki yönlüdür.
Adım Adım Çalıştırma · Giriş ve Çıkış
Soru 19: Klavye Kısayolları
Metin kutusunda “abc” yazılı, imleç metnin sonunda, panoda (kopyalanmış) “12” var. Sırayla aşağıdaki tuşlara basılıyor. Her tuştan sonra metin ne olur?
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
▏ imlecin yerini gösterir.
Ctrl + V panodakini imlecin yerine yapıştırır. Pano değişmez.
Backspace imlecin solundaki karakteri (2) siler.
Delete imlecin sağındaki karakteri siler; imleç sonda olduğu için hiçbir şey olmaz.
Yeniden yapıştırılır: “abc1” + “12”.
Ctrl + Z son işlemi (yapıştırmayı) geri alır. Sonuç: abc1.
; başlangıç: metin “abc”, imleç sonda ; pano: “12” Ctrl + V Backspace Delete Ctrl + V Ctrl + Z
Çıktı Sorusu · Giriş ve Çıkış
Soru 20: Fare DPI Hesabı
DPI, farenin 1 inç (2,54 cm) harekette bildirdiği adım sayısıdır; işletim sistemi hız ayarı 1:1’dir.
a) 800 DPI fare 3 inç kaydırılırsa imleç kaç piksel gider?
b) Aynı mesafe (2.400 piksel) için 1.600 DPI farede el kaç cm hareket etmelidir?
c) 500 Hz yoklama hızında konum kaç ms’de bir gönderilir?
Cevabı göster
a) 2.400 piksel b) 1,5 inç = 3,81 cm c) 2 ms
- a) 800 × 3 = 2.400. b) 2.400 ÷ 1.600 = 1,5 inç × 2,54 = 3,81 cm.
- c) 1.000 ms ÷ 500 = 2 ms (1.000 Hz’de 1 ms). Yüksek DPI her zaman daha iyi değildir.
Çıktı Sorusu · Giriş ve Çıkış
Soru 21: PPI ve Yenileme Hızı
a) 14 inç, 1920 × 1080 dizüstü ekranının PPI değeri kaçtır?
b) 32 inç, 3840 × 2160 monitörün PPI değeri kaçtır? Hangisi daha keskindir?
c) 240 Hz bir monitörde bir kare kaç ms ekranda kalır?
Cevabı göster
a) ≈ 157 PPI b) ≈ 138 PPI; dizüstü daha keskin c) ≈ 4,2 ms
- b) √(3840² + 2160²) ≈ 4406 ÷ 32 ≈ 137,7. Çözünürlük büyük olsa da ekran da büyük.
- c) 1.000 ÷ 240 ≈ 4,17 ms (60 Hz’de 16,7 ms). Yenileme hızı tepki süresiyle aynı şey değildir.
Çoktan Seçmeli · Giriş ve Çıkış
Soru 22: OLED’de Gerçek Siyah
OLED ekranlarda siyahın LCD’ye (IPS, VA, TN) göre “gerçekten siyah” görünmesinin nedeni nedir?
A: LCD’de arka ışık (LED) hep açıktır; sıvı kristal siyahta ışığı yalnızca engellemeye çalışır, biraz ışık sızar. IPS, VA ve TN birer LCD türüdür; fark sıvı kristallerin dizilişindedir.
Çoktan Seçmeli · Depolama
Soru 23: SSD’nin Özelliği
HDD ile karşılaştırıldığında SSD için hangisi doğrudur?
B: SSD’de denetleyici veriyi birden çok NAND flash yongasından paralel okur. A ve D HDD’yi tanımlar (kafa ize gider, sektörün dönmesi beklenir → milisaniyeler). Arşiv ve yüksek kapasite için HDD hâlâ daha ucuzdur.
Adım Adım Çalıştırma · Depolama
Soru 24: HDD Erişim Süresi
5400 dev/dk’lık bir HDD’de ortalama arama süresi 9 ms, aktarım hızı 100 MB/s’dir. 4 KB’lık bir sektörün ortalama erişim süresini adım adım hesaplayın (1 MB = 1000 KB).
Önce kendiniz tahmin edin, sonra › ile ilerleyin.
Arama: kol, kafayı hedef ize götürür; mekanik hareket milisaniyeler sürer.
1 dakika = 60.000 ms; 60.000 ÷ 5400 ≈ 11,11 ms’de bir tam tur.
Dönme gecikmesi: sektör ortalama yarım tur uzaktadır.
4 KB = 0,004 MB; 0,004 ÷ 100 = 0,00004 s = 0,04 ms.
Toplam ≈ 14,6 ms; neredeyse tamamı mekanik bekleme. SSD (~0,1 ms) bu işi ~146 kat hızlı yapar.
Bu yüzden HDD’de çok sayıda küçük dosya yavaştır; 7200 dev/dk disk yarım turu ≈ 4,2 ms’de bekler.
rpm ← 5400 arama ← 9 ; ms tur ← 60000 / rpm ; ms dönme ← tur / 2 transfer ← 4 KB / 100 MB/s toplam ← arama + dönme + transfer
Çıktı Sorusu · Depolama
Soru 25: 24 GB Oyunu Kopyalama
24 GB’lık (24.000 MB) bir oyun klasörü tipik sıralı okuma hızlarıyla kopyalanıyor. Her aygıtta kaç saniye sürer?
HDD 150 MB/s · SATA SSD 550 MB/s · NVMe SSD 5.000 MB/s
Cevabı göster
HDD 160 s · SATA SSD ≈ 43,6 s · NVMe ≈ 4,8 s
- süre = boyut ÷ hız: 24.000 ÷ 150 = 160; ÷ 550 ≈ 43,6; ÷ 5.000 = 4,8.
- SATA III arayüzü ~550 MB/s ile sınırlıdır; NVMe PCIe üzerinden çalışır.
- Çok sayıda küçük dosyada HDD çok daha fazla yavaşlar (kafa hareketi).
Çoktan Seçmeli · Uyumluluk
Soru 26: Bileşen Uyumluluğu
Bileşen uyumluluğuyla ilgili hangisi doğrudur?
C: PCIe yuvaları geriye uyumludur. A yanlıştır: DDR4 ve DDR5 fiziksel olarak farklıdır, birbirinin yuvasına takılmaz. M.2 bir biçimdir; yuva SATA, NVMe ya da ikisini destekleyebilir. Fiziksel (form faktörü) uyum da gerekir.