Bölüm 1.4: İnternet

Bilgisayar ve Programlamaya Giriş
Ağların temeliAdreslemeWebDijital hizmetlerGüvenlik
Sercan KÜLCÜ · Giresun Üniversitesi

Giriş

Öğrenme Çıktıları

Ağ kavramları

İnternet, istemci, sunucu ve protokol ilişkisini açıklamak.

Adresleme

IP adresi, alan adı, DNS ve URL arasındaki farkı ayırt etmek.

Web kullanımı

Tarayıcı ve arama motorlarını etkili kullanmak.

Güvenlik

Tehditleri tanımak ve güvenli kullanım alışkanlıkları geliştirmek.

Ağların Temeli

İnternet Nedir?

Bilgisayar ağı, cihazların veri ve kaynak paylaşmak için birbirine bağlanmasıdır. İnternet, farklı büyüklükteki ağları ortak kurallarla (TCP/IP) birleştiren küresel ağlar ağıdır.

İnternet omurgasıİSS’ler arası bağlantılarEv ağıTelefonDizüstüRÜniversite ağıLabSunucuRŞirket ağıPCYazıcıRVeri merkeziWebVideoRR = yönlendirici (router): ağları birbirine bağlar

Ağların Temeli

İnternetin Gelişimi

1969ARPANETilk bağlantılar (UCLA–SRI)1983TCP/IPARPANET’in ortak protokolü1989Web önerisiTim Berners-Lee, CERN1991İlk web sitesiWeb herkese açıldı1993TürkiyeODTÜ–NSFNET bağlantısı2007Akıllı telefonmobil internet yaygınlaştı
Web ile internet aynı şey değildir: internet 1969’dan beri gelişen altyapı, Web ise 1991’de bu altyapı üzerinde başlayan bir hizmettir. Bugün mobil ağlar, fiber ve bulut hizmetleri küresel erişimi genişletiyor.

Ağların Temeli

Türkiye'de İnternet

Türkiye'nin ilk sürekli internet bağlantısı 12 Nisan 1993'te ODTÜ ile NSFNET arasında kuruldu.

1993ODTÜ – NSFNET64 Kbps hat1996ULAKBİMULAKNET 1997’de başladıGünümüzfiber · mobil · uyduev fiberinde 1 Gbps’e kadar
1993

64 Kbps bağlantı ile akademik erişim başladı.

1996

TÜBİTAK ULAKBİM kuruldu; ULAKNET akademik ağı 1997’de işletmeye girdi.

Günümüz

Fiber, mobil ve uydu bağlantıları farklı erişim seçenekleri sunuyor.

Ağların Temeli

İnternete Bağlanma

Fiber

Yüksek kapasite ve düşük gecikme.

DSL

Telefon hattı üzerinden sabit bağlantı.

Mobil veri

Baz istasyonları üzerinden taşınabilir erişim.

Kablosuz ve uydu

Kablo erişiminin zor olduğu alanlarda seçenek.

İSS (ISP), kullanıcıyı internet omurgasına bağlayan internet servis sağlayıcısıdır.
CihazlarModem/yönlendiriciErişim hattıfiber · DSL · mobil · uyduİSSOmurgaWi-Fi / kablointernet servis sağlayıcısıev ağı (LAN) ←→ geniş alan ağı (WAN)

Ağların Temeli

Bant Genişliği ve Gecikme

Bant genişliğisaniyede taşınan bit10 Mbit/s100 Mbit/sGecikme (ping)ilk bitin varış süresi5 ms (şehir içi)≈ 600 ms (uydu, GEO)
İndirme süresi

100 Mbit/s hatta 500 MB’lık dosya en iyi durumda 500 ÷ 12,5 MB/s = 40 s’de iner.

Hangisi önemli?

Büyük indirmede bant genişliği; oyun ve görüntülü görüşmede düşük gecikme belirleyicidir.

Ağların Temeli

İstemci, Sunucu ve Protokol

Dizüstü (tarayıcı)Telefon (uygulama)Ağ / İnternetSunucuweb, e-posta, oyun…istekistekyanıtyanıt
İstemci

Hizmet isteyen cihaz veya program.

Sunucu

İstekleri karşılayan ve kaynak sunan sistem.

Protokol

İletişimin biçimini ve sırasını belirleyen kurallar.

Ağların Temeli

Ağ Cihazları

İnternetModemGüvenlik duvarıYönlendiriciSwitchErişim noktasıPCYazıcıTelefonWi-FiEvde modem, yönlendirici, switch ve erişim noktası çoğu zaman tek kutudadır; her cihazda bir NIC vardır.
NIC

Cihazın ağa bağlanmasını sağlar.

Switch

Yerel ağdaki çerçeveleri hedef cihaza iletir.

Yönlendirici (router)

Farklı ağlar arasında paket yönlendirir.

Modem

Erişim hattındaki sinyali ağ verisine dönüştürür.

Erişim noktası

Kablosuz cihazları yerel ağa bağlar.

Güvenlik duvarı

Ağ trafiğini kurallara göre denetler.

Ağların Temeli

Tipik Bir Ağ: LAN’dan WAN’a

LAN (ofis)PC 1PC 2YazıcıSwitchErişim noktasıTelefonTabletYönlendiriciGüvenlik duvarıModemWAN / İnternetİSS hatlarıŞube LANYönlendirici

Switch aynı yerel ağdaki cihazları, yönlendirici farklı ağları birbirine bağlar. Evlerde modem, yönlendirici, switch ve erişim noktası çoğunlukla tek kutuda birleşir.

Ağların Temeli

Ağların Coğrafi Kapsamı

WANMANLANPAN
TürKapsamÖrnek
PANKişisel alanTelefon ve kulaklık
LANOda, bina veya kampüsOfis ağı
MANŞehir ölçeğiBelediye ağı
WANÜlke veya kıtaKurumun şubeleri; internet en büyük WAN’dır

Ağların Temeli

Wi-Fi Standartları

AdIEEEBantlarBaşlıca fark
Wi-Fi 5802.11ac5 GHzGeniş kanallar; 802.11n’e göre belirgin hız artışı
Wi-Fi 6802.11ax2,4 ve 5 GHzKalabalık ortamda daha verimli (OFDMA); çok cihazlı ağlarda daha iyi
Wi-Fi 6E802.11ax2,4, 5 ve 6 GHzWi-Fi 6’ya 6 GHz bandı eklenir; girişim daha azdır
Wi-Fi 7802.11be2,4, 5 ve 6 GHzDaha geniş kanallar (320 MHz), birden çok bantta eş zamanlı bağlantı (MLO)
4G (LTE) → 5G3GPPOperatör bantları5G’de tipik olarak daha yüksek hız ve daha düşük gecikme; gerçek değer operatöre ve kapsamaya bağlıdır

Kuramsal hızlar her nesilde artar; gerçek hız mesafe, engeller, kanal genişliği ve hem yönlendiricinin hem cihazın desteğine bağlıdır.

Ağların Temeli

Wi-Fi Bantları

2,4 GHz

Menzil uzun, duvarlardan daha iyi geçer; hız tipik olarak düşüktür. Mikrodalga fırın, Bluetooth ve komşu ağlarla kalabalıktır.

5 GHz

Orta menzil, daha yüksek hız. Duvarlardan 2,4 GHz’e göre daha çok zayıflar.

6 GHz

Kısa menzil, en yüksek hız potansiyeli ve az kalabalık (Wi-Fi 6E ve 7). Engellerden en çok etkilenen banttır.

Wi-Fi6 GHzen hızlı, en kısa5 GHzorta menzil2,4 GHzen uzun menzilmenzil
Genel ödünleşim: frekans yükseldikçe hız potansiyeli artar, menzil ve duvar geçişi azalır. Uzak odada 2,4 GHz, yakın mesafede 5/6 GHz çoğu zaman daha uygundur.

Ağların Temeli

Wi-Fi Güvenliği

ProtokolDurumNot
WEPGüvensizÇok eskidir; dakikalar içinde kırılabilir. Artık kullanılmamalıdır.
WPA / TKIPEskiÖnerilmez; yalnızca eski cihaz uyumu için bulunur.
WPA2 (AES)YaygınGüçlü ve uzun parola şarttır; zayıf parola tahmin edilebilir.
WPA3GüncelZayıf parolaya karşı daha dayanıklı; 6 GHz bandında WPA3 (veya Enhanced Open) kullanılır. Cihaz desteği gerekir.
WEP1997 · kırıkWPA2003 · eskiWPA22004 · yaygınWPA32018 · günceleski, zayıfyeni, güçlü
Açık (parolasız) ağ: trafik şifresiz olabilir; aynı ağdaki biri dinleyebilir veya sahte erişim noktası kurabilir. Hassas işlemler (bankacılık, e-Devlet) için HTTPS ve gerekirse VPN kullanın.

Adresleme

İletişim Protokolleri

IP

Paketlerin ağlar arasında adreslenmesi ve yönlendirilmesi.

TCP

Verinin sıralı ve güvenilir iletimi.

UDP

Düşük gecikmeli, bağlantısız iletim.

DNS

Alan adını IP adresine dönüştürme.

HTTP/HTTPS

Web kaynaklarının aktarımı. HTTPS iletişimi şifreler.

SMTP/IMAP

E-posta gönderme ve alma.

Adresleme

Protokoller Katman Katman Çalışır

UygulamaHTTP, DNS, SMTPVeriTaşımaTCP, UDPİnternetIPBağlantıEthernet, Wi-Fi

Tarayıcı bir HTTP isteği (veri) üretir. Uygulama katmanı “ne söyleneceğini” belirler.

UygulamaHTTP, DNS, SMTPVeriTaşımaTCP, UDPTCPVeriİnternetIPBağlantıEthernet, Wi-Fi

Taşıma katmanı veriyi parçalar ve her parçaya TCP başlığı ekler: port numarası, sıra numarası. Kayıp parça yeniden istenebilir.

UygulamaHTTP, DNS, SMTPVeriTaşımaTCP, UDPTCPVeriİnternetIPIPTCPVeriBağlantıEthernet, Wi-Fi

İnternet katmanı IP başlığı ekler: kaynak ve hedef IP adresi. Yönlendiriciler yalnızca bu başlığa bakarak yol seçer.

UygulamaHTTP, DNS, SMTPVeriTaşımaTCP, UDPTCPVeriİnternetIPIPTCPVeriBağlantıEthernet, Wi-FiEthIPTCPVeri

Bağlantı katmanı çerçeve başlığı (MAC adresi) ekleyip bitleri kablo veya radyo dalgasıyla gönderir.

UygulamaHTTP, DNS, SMTPTaşımaTCP, UDPİnternetIPBağlantıEthernet, Wi-Fialıcı: başlıklar alttan üste doğrutek tek çıkarılırVeri

Alıcı tarafta işlem tersine döner: her katman kendi başlığını okuyup çıkarır ve veri tarayıcıdaki gibi sunucu uygulamasına ulaşır.

Adresleme

Veri Paketlere Bölünerek İletilir

GönderenAlıcıR1R2R3R4#1MERH#2ABA␣#3DÜNY#4A!ileti: “MERHABA DÜNYA!”alıcı tamponu#1#2#3#4

İleti tek parça gönderilmez: 4 pakete bölünür. Her paketin başlığında sıra numarası, kaynak ve hedef adresi vardır.

GönderenAlıcıR1R2R3R4ileti: “MERHABA DÜNYA!”alıcı tamponu#1#2#3#4

Paketler bağımsız yolculuk eder: #1 ve #3 R1 → R2 → R4 yolunu kullanır.

GönderenAlıcıR1R2R3R4ileti: “MERHABA DÜNYA!”alıcı tamponu#1MERH#2#3DÜNY#4

#2 ve #4 R1 → R3 → R4 yolunu kullanır. Yönlendiriciler her paket için o anki en uygun yolu seçer.

GönderenAlıcıR1R2R3R4ileti: “MERHABA DÜNYA!”alıcı tamponu#1MERH#2#3DÜNY#4A!#2 kayboldu ✗

Paketler sırasız gelir: önce #1, #3, #4. #2 yoğun bir yönlendiricide kayboldu.

GönderenAlıcıR1R2R3R4ileti: “MERHABA DÜNYA!”alıcı tamponu#1MERH#2#3DÜNY#4A!alıcı: “#2 gelmedi, yeniden gönder”

TCP eksik sıra numarasını fark eder; #2 yeniden gönderilir (bu kez de R3 yolundan).

GönderenAlıcıR1R2R3R4ileti: “MERHABA DÜNYA!”alıcı tamponu#1MERH#2ABA␣#3DÜNY#4A!MERHABA DÜNYA!

Tüm paketler geldi. Alıcı onları sıra numarasına göre dizer ve iletiyi birleştirir: “MERHABA DÜNYA!”.

Adresleme · Adım adım

Paketin Yönlendiricilerden Geçişi Adım Adım

dizüstüR0R1R2R3sunucu203.0.113.10192.168.1.10R4R5R6TTL = 64

Dizüstü (192.168.1.10), 203.0.113.10 adresli sunucuya paket gönderir. IP başlığında TTL = 64. Hedef kendi yerel ağında değil → paket varsayılan ağ geçidine (R0, ev yönlendiricisi) gider.

dizüstüR0R1R2R3sunucu203.0.113.10192.168.1.10R4R5R6TTL = 63R0 yönlendirme tablosu192.168.1.0/24→ yerel ağ0.0.0.0/0→ R1 (İSS)kapsar (/0)

R0 paketi alır, TTL’yi 1 azaltır (63). Hedef yalnız 0.0.0.0/0 (varsayılan yol) satırına uyar → İSS’nin R1 yönlendiricisine. (NAT ile kaynak adres de burada değişir.)

dizüstüR0R1R2R3sunucu203.0.113.10192.168.1.10R4R5R6TTL = 62R1 yönlendirme tablosu203.0.113.0/24→ R2kapsar (/24)198.51.100.0/24→ R40.0.0.0/0→ R5kapsar (/0)

R1: TTL 62. İki satır hedefi kapsar: /24 ve /0. En uzun önek kazanır: 203.0.113.0/24 daha özeldir → R2. R4 ve R5 yolları kullanılmaz.

dizüstüR0R1R2R3sunucu203.0.113.10192.168.1.10R4R5R6TTL = 61R2 yönlendirme tablosu203.0.0.0/16→ R6kapsar (/16)203.0.113.0/24→ R3kapsar (/24)

R2: TTL 61. 203.0.0.0/16 de 203.0.113.0/24 de kapsar; /24 daha uzun → R3. /16 seçilseydi paket R6’ya giderdi.

dizüstüR0R1R2R3sunucu203.0.113.10192.168.1.10R4R5R6TTL = 60R3 yönlendirme tablosu203.0.113.0/24→ doğrudan bağlıkapsar (/24)

R3: TTL 60. Hedef ağ R3’e doğrudan bağlı; paket sunucuya teslim edilir.

dizüstüR0R1R2R3sunucu203.0.113.10192.168.1.10R4R5R6TTL = 60

Paket 4 yönlendiriciden geçti, TTL 64’ten 60’a indi. TTL bir döngüde dolaşan paketin sonsuza dek kalmasını önler: 0’a inince paket atılır ve gönderene “süre aşıldı” iletisi döner. tracert / traceroute TTL’yi 1, 2, 3… diye göndererek yoldaki yönlendiricileri sırayla listeler.

paketi al, hedef IP’ye bak
TTL = TTL − 1;  0 olursa at, kaynağa bildir
tablodan hedefi kapsayan satırları bul
en uzun önekli (en özel) satırı seç
paketi o satırın sonraki atlamasına gönder

Adresleme

IP Adresi

IP adresi, bir ağ arayüzünü tanımlar ve paketlerin hedefe yönlendirilmesini sağlar.

19211000000.16810101000.100000001.2500011001ağ kısmı (/24): 192.168.1cihaz kısmı: 25
IPv4

32 bit: noktayla ayrılmış dört sayı (her biri 0–255); bu yazıma noktalı onluk gösterim denir.

192.168.1.25
IPv6

128 bit: onaltılık gruplar; çok daha geniş adres alanı.

2001:db8::25
Yerel IP adresi ile internette görünen genel IP adresi aynı olmak zorunda değildir.

Adresleme

Yerel ve Genel IP Adresi (NAT)

Ev ağı (yerel adresler)Dizüstü192.168.1.10Telefon192.168.1.11Tablet192.168.1.12Yönlendiriciiç: 192.168.1.1dış: 203.0.113.7İnternetSunucu198.51.100.20kaynak: 192.168.1.10hedef: 198.51.100.20

Dizüstü, sunucuya bir paket gönderir. Kaynak adresi yerel IP’dir (192.168.1.10); bu özel adres internette yönlendirilmez. Yönlendirici, adresi (port numarasıyla birlikte, NAPT) genel bir IP ile değiştirir.

Ev ağı (yerel adresler)Dizüstü192.168.1.10Telefon192.168.1.11Tablet192.168.1.12Yönlendiriciiç: 192.168.1.1dış: 203.0.113.7İnternetSunucu198.51.100.20kaynak: 203.0.113.7hedef: 198.51.100.20NAT tablosu192.168.1.10:50000 ↔ 203.0.113.7:61000

Yönlendirici kaynak adresini kendi genel IP’siyle (203.0.113.7) değiştirir ve bu eşlemeyi NAT tablosuna yazar.

Ev ağı (yerel adresler)Dizüstü192.168.1.10Telefon192.168.1.11Tablet192.168.1.12Yönlendiriciiç: 192.168.1.1dış: 203.0.113.7İnternetSunucu198.51.100.20kaynak: 198.51.100.20hedef: 203.0.113.7NAT tablosu192.168.1.10:50000 ↔ 203.0.113.7:61000

Sunucu yalnızca 203.0.113.7 adresini görür; yanıtı bu adrese gönderir. Evdeki tüm cihazlar dışarıdan tek adres gibi görünür.

Ev ağı (yerel adresler)Dizüstü192.168.1.10Telefon192.168.1.11Tablet192.168.1.12Yönlendiriciiç: 192.168.1.1dış: 203.0.113.7İnternetSunucu198.51.100.20kaynak: 198.51.100.20hedef: 192.168.1.10NAT tablosu192.168.1.10:50000 ↔ 203.0.113.7:61000

Yönlendirici NAT tablosuna bakar: yanıt 192.168.1.10 adresli dizüstüne aittir. Hedefi değiştirip paketi iletir.

Adresleme

Alan Adı ve DNS

www.ornek.edu.tr
DNS sorgusu
203.0.113.10
Web sunucusu

Alan adı insanlar için okunabilir bir addır. DNS, bu adı bağlantı kurulabilecek IP adresine çevirir.

Adresleme

DNS Çözümlemesi Adım Adım

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10

1. Kullanıcı adres çubuğuna www.ornek.edu.tr yazar. Bağlanmak için bu adın IP adresi gerekir.

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10önbellekte yok

2. Tarayıcı ve işletim sistemi önce kendi önbelleklerine bakar: kayıt yok.

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10www.ornek.edu.tr?

3. Soru, ağ ayarlarındaki DNS çözümleyicisine gönderilir (genellikle İSS’nin sunucusu).

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10→ .tr’ye sor

4. Çözümleyici en tepeden başlar: kök sunucu adı bilmez ama “.tr sunucularına sor” der.

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10→ ornek.edu.tr’ye sor

5. .tr sunucusu da tam adresi bilmez: “ornek.edu.tr’nin yetkili sunucusuna sor” der.

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10203.0.113.10

6. Yetkili sunucu kaydı bilir ve yanıtlar: 203.0.113.10.

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10203.0.113.10

7. Çözümleyici yanıtı tarayıcıya iletir ve bir süre (TTL) önbelleğinde saklar; sonraki soru hemen yanıtlanır.

Tarayıcıönbellek + işletim sistemiÇözümleyiciİSS veya kurum DNS’iKök (.)kök sunucu.tr sunucusuüst düzey alan (TLD)ornek.edu.tryetkili sunucuWeb sunucusu203.0.113.10bağlan: 203.0.113.10

8. Tarayıcı artık IP adresini bildiği için 203.0.113.10 adresindeki web sunucusuna bağlanır.

Adresleme · Adım adım

DNS Çözümleyicisi ve Önbellek Adım Adım

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:boş

Tarayıcı www.ornek.edu.tr adını çözümleyiciye sorar. Çözümleyicinin önbelleği boş (yeni açılmış).

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:boş

Önbellekte yok; bilinen bir sunucu da yok → kök sunucuya sorulur.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliyönlendirme: .tr’ye sorçözümleyici önbelleği:.tr → sunucu

Kök adı bilmez, .tr sunucularını gösterir. Bu bilgi önbelleğe yazılır.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:.tr → sunucu

.tr sunucusuna sorulur.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliyönlendirme: yetkiliye sorçözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkili

.tr, ornek.edu.tr’nin yetkili sunucusunu gösterir; o da önbelleğe yazılır.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkili

Yetkili sunucuya sorulur.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliyanıt: 203.0.113.10, TTL 3600 sçözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkiliwww → 203.0.113.10203.0.113.10

Yetkili sunucu kaydı bilir: 203.0.113.10. Kayıt TTL süresiyle (burada 1 saat) önbelleğe yazılır ve tarayıcıya iletilir. 3 sorgu.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkiliwww → 203.0.113.10

Aynı dakika içinde başka bir sayfa ogrenci.ornek.edu.tr adını sorar.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkiliwww → 203.0.113.10

Ad önbellekte yok, ama ornek.edu.tr’nin yetkili sunucusu biliniyor: kök ve .tr atlanır, doğrudan yetkiliye sorulur.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliyanıt: 203.0.113.20çözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkiliwww → 203.0.113.10ogrenci → 203.0.113.20203.0.113.20

Yanıt 203.0.113.20; yalnız 1 sorgu.

tarayıcıçözümleyicikök.trornek.edu.tr yetkiliçözümleyici önbelleği:.tr → sunucuornek.edu.tr → yetkiliwww → 203.0.113.10ogrenci → 203.0.113.20203.0.113.10

Bir başka kullanıcı www.ornek.edu.tr sorar: kayıt önbellekte → 0 sorgu, yanıt hemen döner. TTL dolunca kayıt silinir ve bir sonraki soru yeniden yetkiliye gider; adres değişikliği bu yüzden herkese hemen yansımaz.

önbellekte ad var mı?  Evet → yanıtla, bitir
sunucu = en yakın bilinen (yoksa kök)
sunucuya adı sor
yönlendirme: önbelleğe yaz, ona sor
IP gelirse önbelleğe yaz (TTL), yanıtla

Adresleme

Alan Adının Bölümleri

www.giresun.edu.tr
. (kök)trülke kodu (ccTLD)comedukuruluş türügovgiresunkurumwwwalt alan / sunucu
  • Ad sağdan sola okunur: genelden özele.
  • tr: ülke kodlu üst düzey alan.
  • edu: kuruluş türü (eğitim).
  • giresun: kurumun alan adı.
  • www: alt alan adı veya sunucu adı.
  • DNS sorgusu bu ağacı kökten aşağı izler.

Adresleme

URL’nin Yapısı

httpsprotokol://www.ornek.edu.tralan adı/duyurularyol?id=42sorgu#detayparça (bölüm)
httpsHangi kurallarla iletişim kurulacağı (şifreli HTTP)
www.ornek.edu.trSunucunun alan adı; DNS ile IP’ye çevrilir
/duyurularSunucudaki kaynağın yolu
?id=42Sunucuya giden ek bilgi (ad=değer)
#detaySayfa içi bölüm; sunucuya gönderilmez, tarayıcı o bölüme kayar

Adresleme

Port Kavramı: IP Bina, Port Daire

IP adresi bir bina, port numarası o binadaki daire gibidir. Sık portlar: 80 HTTP, 443 HTTPS, 22 SSH, 53 DNS.

İstemci(tarayıcı)Sunucu: IP 203.0.113.10:22 SSH:53 DNS:443 HTTPS:80 HTTP:8080 Yerel uygulama (örn. test sunucusu)IP: 203.0.113.10port: 443paket etiketi

1. Tarayıcı https://ornek.edu.tr adresini açar. DNS IP’yi verir; HTTPS için varsayılan port 443’tür. Pakete hedef olarak IP:port yazılır.

İstemci(tarayıcı)Sunucu: IP 203.0.113.10:22 SSH:53 DNS:443 HTTPS:80 HTTP:8080 Yerel uygulama (örn. test sunucusu)internet üzerinden

2. Paket, yönlendiriciler aracılığıyla önce IP adresine (binaya) ulaşır. IP yalnızca hangi bilgisayara gidileceğini belirler.

İstemci(tarayıcı)Sunucu: IP 203.0.113.10:22 SSH:53 DNS:443 HTTPS:80 HTTP:8080 Yerel uygulama (örn. test sunucusu)port 443?

3. Sunucunun işletim sistemi port numarasına (daireye) bakar ve paketi o portu dinleyen hizmete, burada HTTPS web sunucusuna, teslim eder. :80 başka, :22 başka hizmete gider.

İstemci(tarayıcı)Sunucu: IP 203.0.113.10:22 SSH:53 DNS:443 HTTPS:80 HTTP:8080 Yerel uygulama (örn. test sunucusu)…:8080 adresi

4. URL’ye port yazılırsa varsayılan port yerine o kullanılır: http://203.0.113.10:8080 paketi :8080’i dinleyen başka bir uygulamaya gider. Aynı IP’de birçok hizmet farklı portlarda çalışabilir.

Adresleme · Adım adım

TCP: Üçlü El Sıkışma, Veri ve Kapanış

istemcisunucu :443SYN-SENTSYN-RECEIVEDSYN seq=1000

İstemci bağlantı ister: SYN bölütü, başlangıç sıra numarası 1000 (gerçekte rastgele seçilir). Sunucu 443. portta dinliyordu.

istemcisunucu :443SYN-SENTSYN-RECEIVEDSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001

Sunucu kabul eder: kendi sıra numarası 5000 ve ack = 1001, yani “1000’i aldım, 1001’i bekliyorum”. SYN bir sıra numarası harcar.

istemcisunucu :443ESTABLISHEDESTABLISHEDSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001

İstemci ACK ile onaylar (ack = 5001). Üç bölütle bağlantı kuruldu: üçlü el sıkışma. Henüz hiç veri gönderilmedi.

istemcisunucu :443ESTABLISHEDESTABLISHEDSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001veri (100 bayt) seq=1001

İstemci 100 baytlık HTTP isteğini yollar: baytlar 1001–1100. HTTPS’te önce bu kanal üzerinden TLS anlaşması da yapılır.

istemcisunucu :443ESTABLISHEDESTABLISHEDSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001veri (100 bayt) seq=1001ACK ack=1101

Sunucu ack = 1101 ile 100 baytın hepsini aldığını bildirir. Onay gelmeseydi istemci bir süre sonra aynı baytları yeniden gönderirdi.

istemcisunucu :443FIN-WAITCLOSE-WAITSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001veri (100 bayt) seq=1001ACK ack=1101FIN seq=1101

İş bitti; istemci FIN ile kendi yönünü kapatır.

istemcisunucu :443FIN-WAITCLOSE-WAITSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001veri (100 bayt) seq=1001ACK ack=1101FIN seq=1101ACK ack=1102

Sunucu FIN’i onaylar (ack = 1102). Sunucunun göndereceği veri kaldıysa hâlâ yollayabilir.

istemcisunucu :443TIME-WAITLAST-ACKSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001veri (100 bayt) seq=1001ACK ack=1101FIN seq=1101ACK ack=1102FIN seq=5001

Sunucu da FIN gönderir.

istemcisunucu :443TIME-WAITCLOSEDSYN seq=1000SYN + ACK seq=5000, ack=1001ACK seq=1001, ack=5001veri (100 bayt) seq=1001ACK ack=1101FIN seq=1101ACK ack=1102FIN seq=5001ACK ack=5002

İstemci son ACK’i yollar; bağlantı iki yönde de kapandı. Kurmak 3, kapatmak 4 bölüt sürdü. UDP’de bu adımların hiçbiri yoktur.

istemci → SYN
sunucu → SYN + ACK
istemci → ACK        // bağlantı kuruldu
istemci → veri (HTTP isteği)
sunucu → ACK
istemci → FIN;  sunucu → ACK
sunucu → FIN;  istemci → ACK  // kapandı

Adresleme

HTTP ve HTTPS: Şifreleme Neyi Değiştirir?

TarayıcıSunucuornek.edu.trkullanici=ali parola=Gizli123Dinleyen saldırgangörür: parolayı ✗

HTTP: Halka açık Wi-Fi’de HTTP ile giriş yapılırsa, aynı ağdaki biri paketleri okuyup parolayı düz metin olarak görebilir.

TarayıcıSunucuornek.edu.tr7f3a 9c1e b24d 0e88 …kilit: TLS ile şifreliDinleyen saldırgangörür: anlamsız veri ✓

HTTPS: HTTPS’te veri TLS ile şifrelenir: araya giren yalnızca anlamsız baytlar görür. Tarayıcının adres çubuğundaki “bağlantı güvenli” göstergesi bunu belirtir (eski sürümlerde kilit simgesi).

TarayıcıSunucuornek.edu.tr7f3a 9c1e b24d 0e88 …kilit: TLS ile şifreliDinleyen saldırgangörür: anlamsız veri ✓sertifika: ornek.edu.trgüvenilir kuruluş imzalı

Sertifika: Tarayıcı ayrıca sunucunun sertifikasını denetler: ornek.edu.tr’ye gerçekten o kurumla mı bağlandığınızı doğrular. Kilit, sitenin dürüst olduğu anlamına gelmez; oltalama siteleri de HTTPS kullanabilir.

Adresleme

Şifreleme Temelleri

Simetrik: aynı anahtartestx7#QptestKKşifreleçözAsimetrik: anahtar çiftitestx7#QptestaçıközelşifreleçözÖzet: tek yönlütest9f86d081…SHA-256✗ geri çözülemez
Simetrik şifreleme

Şifreleme ve çözme için aynı anahtar kullanılır. Hızlıdır; sorun, anahtarın karşı tarafa güvenle ulaştırılmasıdır. Örnek: AES.

Asimetrik şifreleme

Açık anahtar herkese verilir (şifreler/doğrular), özel anahtar gizli kalır (çözer/imzalar). Daha yavaştır; anahtar dağıtım sorununu çözer. Örnek: RSA, eliptik eğri.

Özet (hash)

Veriden sabit uzunlukta bir parmak izi üretir. Şifreleme değildir: geri çözülmez; parola saklama ve bütünlük denetiminde kullanılır. Örnek: SHA-256.

HTTPS ikisini birlikte kullanır: asimetrik yöntem anahtar anlaşması için, simetrik yöntem asıl veri için. Hash şifreleme yerine geçmez; “şifrelenmiş” ile “özetlenmiş” ayrı kavramlardır.

Adresleme · Adım adım

HTTPS’te Şifreleme Birlikte Çalışır

TarayıcıSunucusertifika + açık anahtarözel anahtar (gizli)

1. Sunucu, tarayıcıya sertifikasını ve açık anahtarını gönderir. Özel anahtar sunucuda gizli kalır.

TarayıcıSunucuoturum anahtarı KK (açık anahtarla şifreli)özel anahtar (gizli)

2. Tarayıcı rastgele bir oturum anahtarı (K) üretir ve sunucunun açık anahtarıyla şifreleyerek yollar (asimetrik adım). Yolda dinleyen K’yi çözemez. Modern TLS 1.3 K’yi doğrudan göndermez, Diffie–Hellman türü anahtar anlaşması kullanır; sonuç aynıdır.

TarayıcıSunucuKKiki tarafta aynı gizli anahtar

3. Sunucu K’yi özel anahtarıyla çözer. Artık iki tarafta da aynı gizli anahtar vardır; asimetrik şifreleme işini bitirmiştir.

TarayıcıSunucuveri: K ile simetrik şifreli(hızlı, iki yönlü)KK

4. Asıl veri (sayfa, form, parola) K ile simetrik şifrelenerek iki yönde akar: simetrik yöntem hızlıdır, asimetrik yöntem yalnızca anahtarı güvenle ulaştırmak için kullanılır.

Web

İnternet ve Web

WebHTTP/HTTPSE-postaSMTP, IMAPDosya aktarımıFTP, SFTPGörüntülü aramaRTPÇevrim içi oyunUDPİnternet (altyapı)kablolar, fiber, radyo bağlantıları, yönlendiriciler ve TCP/IP protokolleri
Web, internetin tamamı değildir. İnternet altyapıdır; Web ise bu altyapı üzerindeki hizmetlerden biridir (bağlantılı sayfalar ve web uygulamaları).

Web

HTML ve Web Tarayıcısı

  • HTML, sayfanın yapısını tanımlar.
  • CSS, görünümü düzenler.
  • JavaScript, etkileşim ve davranış ekler.
  • Tarayıcı bu kaynakları yorumlayıp ekranda gösterir.
kaynak (HTML)<h1>Merhaba</h1><p>İlk web sayfam.</p>Tarayıcıyorumlarornek.edu.trMerhabaİlk web sayfam.

Web

Bir Web İsteğinin Yolculuğu

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılır

1. Kullanıcı https://www.ornek.edu.tr/duyurular yazıp Enter’a basar; tarayıcı URL’yi parçalarına ayırır.

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?

2. Tarayıcı alan adının IP adresini sorar (DNS çözümlemesi).

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10

3. Yanıt gelir: sunucu 203.0.113.10 adresindedir.

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10TCP bağlantısı + TLS

4. Tarayıcı sunucuyla TCP bağlantısı kurar; HTTPS olduğu için TLS ile şifreleme anahtarları üzerinde anlaşılır.

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10TCP bağlantısı + TLSGET /duyurular

5. Şifreli kanal üzerinden HTTP isteği gönderilir: “/duyurular kaynağını ver”.

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10TCP bağlantısı + TLSGET /duyurularsayfa hazırlanır

6. Sunucu isteği işler: dosyayı okur veya veri tabanından duyuruları çekip HTML üretir.

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10TCP bağlantısı + TLSGET /duyurularsayfa hazırlanır200 OK + HTML

7. Yanıt döner: durum kodu 200 OK (başarılı) ve sayfanın HTML içeriği. (Bulunamazsa 404.)

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10TCP bağlantısı + TLSGET /duyurularsayfa hazırlanır200 OK + HTMLGET stil.css, logo.png…

8. Tarayıcı HTML’i okurken gereken CSS, JavaScript ve resimleri ayrı isteklerle alır.

TarayıcıDNS çözümleyiciWeb sunucusuURL yazılırwww.ornek.edu.tr ?203.0.113.10TCP bağlantısı + TLSGET /duyurularsayfa hazırlanır200 OK + HTMLGET stil.css, logo.png…sayfa çizilir

9. Tarayıcı HTML yapısını, CSS görünümünü ve JavaScript davranışını birleştirip sayfayı ekrana çizer.

Web

Arama Motoru Nasıl Çalışır?

Ajava döngü örnekBjava kahve çeşitleriCdöngü ve dizitaramadizindiziCdöngüA, CjavaA, BkahveBçeşitleriBörnekAsorgu: java döngüsonuç: sayfa A
  • Web robotları bağlantıları izleyerek sayfaları keşfeder.
  • İçerik arama dizinine kaydedilir.
  • Sorgu, dizinde kelimelerin geçtiği sayfalar kesiştirilerek yanıtlanır (tüm Web taranmaz).
  • Sonuçlar ilgi, güncellik, bağlantılar gibi ölçütlerle sıralanır.

Web · Adım adım

Arama Motoru: Tara, Dizinle, Sırala

1. Tara2. Dizinle3. Sırala4. Sonuç

Arama yaptığınızda Web o anda gezilmez; yanıt, önceden hazırlanmış bir dizinden gelir. Dört aşama: tara, dizinle, sırala, sonuç.

1. Tara2. Dizinle3. Sırala4. SonuçWeb robotuBaşlangıç sayfasıSayfa 2Sayfa 3Sayfa 4Sayfa 5Sayfa 6Sayfa 7Sayfa 8bağlantıyı izleBulunan her bağlantı kuyruğa eklenir, sayfa içeriği indirilir.

Tara: web robotu başlangıç sayfalarından bağlantıları izleyerek yeni sayfaları keşfeder ve içeriklerini indirir. Tüm Web taranmaz, yalnızca ulaşılabilen ve izin verilen sayfalar taranır.

1. Tara2. Dizinle3. Sırala4. Sonuçtaranan sayfalarters dizin (sözcük → sayfa)Sayfa 1: kedi mamaSayfa 2: kedi bakımSayfa 3: köpek mamaSayfa 4: kedi mama fiyatkedi → sayfa 1, 2, 4mama → sayfa 1, 3, 4bakım → sayfa 2köpek → sayfa 3fiyat → sayfa 4“kedi mama”: {1, 2, 4} ∩ {1, 3, 4} = {1, 4}; kesişimde iki aday sayfa kalır.

Dizinle: sayfalardaki sözcükler ters dizine (sözcük → sayfalar) yazılır. Sorgu sırasında sayfalar tek tek okunmaz, listelere bakılır.

1. Tara2. Dizinle3. Sırala4. SonuçSorgu: kedi mamaKesişimdeki aday sayfalar ve örnek puanlar1Sayfa 1: kedi mama0,922Sayfa 4: kedi mama fiyat0,78Sıralama ölçütleri• sözcük eşleşmesi (ilgi)• güncellik• gelen bağlantılar• yükleme hızı, mobil uyum

Sırala: iki sözcüğü birden içeren aday sayfalar (kesişim: Sayfa 1 ve Sayfa 4) ilgi, güncellik, gelen bağlantılar gibi ölçütlerle puanlanır ve sıralanır (puanlar yalnızca örnektir).

1. Tara2. Dizinle3. Sırala4. Sonuçkedi mamaAra1.Kedi maması nasıl seçilir?kedi-mama.example2.Kedi maması fiyatları karşılaştırmasıkedi-mama-fiyat.example

Sonuç: puanı en yüksek sayfalar başlık, adres ve özetle listelenir. Bu işlem genellikle saniyenin kesirlerinde tamamlanır.

Web

Etkili Arama

YöntemÖrnekAmaç
Tam ifade"hesaplamalı düşünme"Sözcükleri birlikte ara
Hariç tutmajava -kahveİstenmeyen anlamı çıkar
Site sınırısite:gov.tr bursBelirli alanlarda ara
Dosya türüfiletype:pdf ağ güvenliğiBelge biçimini sınırla

Web

Kaynak Değerlendirme ve Yapay Zekâ Çıktıları

SoruNeye bakılır?
YazarKim yazmış? Konuda uzman veya sorumlu bir kurum mu?
TarihNe zaman yayımlanmış veya güncellenmiş? Konu için güncel mi?
KaynakBilgi nereden alınmış? Alıntı ve bağlantılar verilmiş mi?
DoğrulamaVeriler ve iddialar kanıtlanabiliyor mu?
Çapraz kontrolAynı bilgiyi birbirinden bağımsız başka güvenilir kaynaklar da veriyor mu?
Yapay zekâ çıktıları da yanılabilir: akıcı ve kendinden emin görünen metin yanlış veya var olmayan bilgi (ve kaynak) içerebilir. Önemli bilgileri yukarıdaki ölçütlerle doğrulayın.

Dijital Hizmetler

Çevrim İçi Hizmetler

Kamu

E-Devlet, sağlık, vergi ve eğitim hizmetleri.

İletişim

Sosyal ağlar, anlık mesajlaşma ve topluluk platformları.

Medya

Video, müzik ve dijital yayın hizmetleri.

Ticaret

Mağazalar, pazar yerleri ve ödeme sistemleri.

Bulut

Dosya saklama, ortak çalışma ve uygulamalar.

Yapay zekâ

Metin, görüntü ve karar desteği sunan araçlar.

Dijital Hizmetler

Bulut Hizmet Modelleri

KatmanYerindeIaaSPaaSSaaS
UygulamaSizSizSizSağlayıcı
VeriSizSizSizSiz (içerik)
Çalışma zamanıSizSizSağlayıcıSağlayıcı
İşletim sistemiSizSizSağlayıcıSağlayıcı
Sunucu ve ağ donanımıSizSağlayıcıSağlayıcıSağlayıcı
ÖrnekKendi sunucu odasıSanal sunucu kiralamaUygulama barındırma platformuE-posta, çevrim içi ofis
CDN (içerik dağıtım ağı): aynı içeriğin kopyalarını dünyanın çeşitli yerlerindeki sunucularda tutar ve kullanıcıya yakın olandan sunar; gecikmeyi azaltır.

Dijital Hizmetler

Elektronik Ticaret

Alıcı →Tüketici (C)İşletme (B)Satıcı ↓İşletme(B)Tüketici(C)B2Cçevrim içimağazaB2Btoptancı →marketC2Cikinci elilanıC2Bserbest çalışan→ şirket
B2C

İşletmeden tüketiciye satış.

B2B

İşletmeler arası ticaret.

C2C

Tüketiciler arası satış.

C2B

Bireyin işletmeye ürün veya hizmet sunması.

Satıcı bilgisi, fiyat, teslimat, iade koşulları ve ödeme güvenliği işlemden önce kontrol edilmelidir.

Dijital Hizmetler

E-Posta Adresi

sercan.kulcu@giresun.edu.tr
Kullanıcı adı

Posta kutusunu tanımlar.

@ işareti

Kullanıcı ile alan adını ayırır.

Alan adı

Posta hizmetini yöneten kurumu gösterir.

Dijital Hizmetler

E-Posta Bileşenleri

Yeni iletiKime:ali@ornek.edu.trBilgi:ayse@ornek.edu.trGizli:mehmet@ornek.edu.trKonu:Ödev 1 teslimi(diğerleri görmez)Merhaba Hocam,Ödevim ektedir. İyi çalışmalar.Ek: odev1.pdfGönder
Kime (To)

İletinin asıl alıcısı.

Bilgi (Cc)

İletiyi bilgi amacıyla alan kişiler.

Gizli (Bcc)

Diğer alıcıların göremediği alıcılar.

Konu

İletinin kısa ve açıklayıcı başlığı.

Ek

İletiyle gönderilen dosya.

Yanıtla / Yönlendir

İletiye yanıt verme veya başkasına iletme.

Dijital Hizmetler

Bir E-Posta Nasıl Ulaşır?

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…

1. Ali, ayse@ornek.com.tr adresine ileti yazar ve Gönder’e basar.

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…SMTP

2. İstemci iletiyi SMTP ile kendi kurumunun giden posta sunucusuna teslim eder.

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…ornek.com.tr MX?

3. Sunucu, @ işaretinden sonraki alan adının posta sunucusunu DNS’te sorar (MX kaydı).

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…mx.ornek.com.tr

4. DNS yanıtlar: ornek.com.tr adresine gelen postaları mx.ornek.com.tr kabul eder.

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…SMTP

5. İleti SMTP ile alıcının posta sunucusuna aktarılır.

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…filtre

6. Alıcı sunucu iletiyi spam/virüs filtresinden geçirip Ayşe’nin posta kutusuna kaydeder.

Ali’nin istemcisismtp.ornek.edu.trDNSmx.ornek.com.trPosta kutusuAyşe’nin telefonuali@ornek.edu.trayse@…IMAP

7. Ayşe iletiyi IMAP ile okur. İleti sunucuda kaldığı için telefon ve bilgisayarda aynı görünür.

Güvenlik

Bilgi Güvenliğinin Üç Hedefi (CIA)

BilgigüvenliğiGizlilikşifreleme, parolaBütünlüközet (hash), dijital imzaErişilebilirlikyedek, yedekli sistem
Gizlilik (Confidentiality)

Yalnızca yetkililer erişir. Tehdit: parolanın çalınması.

Bütünlük (Integrity)

Bilgi izinsiz değiştirilmez. Tehdit: not kaydının değiştirilmesi.

Erişilebilirlik (Availability)

Gerektiğinde ulaşılabilir. Tehdit: fidye yazılımı, sunucu çökmesi.

Güvenlik

Kişisel Veri ve Dijital Ayak İzi

SenEtkin iz: bilerek paylaşılanEdilgen iz: farkında olmadanGönderi, fotoğrafKonum kaydıYorum, beğeniÇerezlerForm, üyelikIP ve arama geçmişi
Kişisel veri

Kimliği belirli veya belirlenebilir kişiyle ilgili bilgi.

Dijital ayak izi

Çevrim içi etkinliklerin bıraktığı kayıtlar.

Mahremiyet

Bilginin kimlerle, hangi amaçla ve ne kadar süre paylaşıldığını denetleme.

Bir bilgi paylaşılmadan önce gerekli olup olmadığı, kimlerin görebileceği ve daha sonra silinip silinemeyeceği düşünülmelidir.

Güvenlik

KVKK ve e-Devlet Güvenliği

KVKK

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, kişisel verilerin işlenmesinde kişilerin haklarını korur. Veri sorumluları, verinin hangi amaçla işlendiğini açıklamak ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür.

e-Devlet

Kamu hizmetleri kimlik doğrulamasıyla sunulur. Güçlü bir parola belirleyin, başka hesaplarda kullanmayın ve iki adımlı doğrulamayı açın. Parolanızı kimseyle paylaşmayın.

Kimlik bilgileriniz için gelen e-posta ve SMS bağlantılarına tıklamak yerine adresi tarayıcıya kendiniz yazın.

Güvenlik

Kötü Amaçlı Yazılımlar

TürTemel davranış
VirüsDosyalara bulaşarak kullanıcı eylemiyle yayılır.
SolucanAğ üzerinden kendi kendine yayılabilir.
Truva atıYararlı görünerek zararlı işlev gizler.
Fidye yazılımıDosyaları erişilemez hale getirip ödeme ister.
Casus yazılımKullanıcı etkinliklerini gizlice izler.
Virüs: kullanıcı eylemiyleSolucan: kendi kendineBulaşmış dosyaDiğer dosyalarkullanıcı açarveya paylaşırPC 1PC 2PC 3ağ üzerinden

Güvenlik

Sosyal Mühendislik ve Oltalama

Acil veya cazip ileti
Sahte bağlantı
Bilgi girişi
Hesabın ele geçirilmesi
  • Gönderen adresini ve alan adını dikkatle kontrol edin.
  • Bağlantıyı açmadan önce hedef adresi inceleyin.
  • Parola, kart bilgisi veya doğrulama kodunu iletiyle paylaşmayın.
  • Şüpheli isteği ayrı bir kanaldan doğrulayın.

Güvenlik · Adım adım

Oltalama Saldırı Zinciri ve Korunma

Sahte e-postaSahte sayfaParola girişiHesap ele geçirmeKimden: destek@hesap-dogrulama.exampleKonu: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı, parolanızı doğrulamak için tıklayın.Hesabımı doğrulaAmaç: aciliyet ve korku ile düşünmeden tıklatmak.

Sahte e-posta: saldırgan resmî görünen, acil ve tehditkâr bir ileti gönderir. Gönderen alan adı kurumunki değildir.

Sahte e-postaSahte sayfaParola girişiHesap ele geçirmehttps://giresun-giris.example/oturumAlan adı kurumunki değil: giresun.edu.tr olmalıydı.Kullanıcı adıParolaGiriş yap

Sahte sayfa: bağlantı, gerçeğine çok benzeyen bir giriş sayfasına götürür. Alan adı farklıdır; adres çubuğundaki https/kilit yalnızca bağlantının şifreli olduğunu gösterir, sitenin güvenilir olduğunu değil.

Sahte e-postaSahte sayfaParola girişiHesap ele geçirmeKullanıcı adıogrenci123Parola••••••••••Giriş yapgönderilirSaldırganın sunucusubilgiler kaydedilirKurban çoğunlukla sonra gerçek siteye yönlendirilir.

Parola girişi: kullanıcı bilgilerini yazdığında bunlar doğrudan saldırganın sunucusuna gider. Kurban çoğu zaman sonra gerçek siteye yönlendirilir ve olanı fark etmez.

Sahte e-postaSahte sayfaParola girişiHesap ele geçirmeSaldırgan hesaptaE-postaları okur, veri çalarParolayı değiştirir,sahibini dışarıda bırakırAynı parolayı başka hesaplarda denerRehberdekilere yeni oltalama gönderir

Hesap ele geçirme: saldırgan hesaba girer, parolayı değiştirerek sahibini dışarıda bırakabilir, aynı parolayı başka hesaplarda dener ve rehberdekilere yeni oltalama gönderir.

Sahte e-postaSahte sayfaParola girişiHesap ele geçirmeGönderen alan adınıdoğrula; tıklama,şüpheliyi bildirAdresi elle yaz;parola yöneticisi sahtealanı doldurmazParola girmeden öncekurumu ayrı kanaldandoğrulaÇok faktörlü doğrulamaaçık olsun; parolayıdeğiştir, bildirHer halka bir kırma noktasıdır:zincir bir yerden koparsa saldırı başarısız olur.Şüphede kaldığınızda bağlantıya değil, kurumun bilinen adresine gidin.

Korunma: zincirin her halkasında bir kırma noktası vardır. Tek bir halka kırılırsa saldırı başarısız olur; çok faktörlü doğrulama, parola çalınsa bile hesabı korur.

Güvenlik

Oltalama E-postası: İşaretli Örnek

Kimden:“Giresun Üni. Bilgi İşlem” <destek@destek-bilgi.example>Konu:ACİL: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı,Posta kutunuz kotayı aştı. Hesabınızın kapanmaması içinparolanızı aşağıdaki bağlantıdan hemen doğrulayın.Hesabımı DoğrulaEk:Kota_Raporu.pdf.exe1

1. Gönderen adresi: görünen ad resmî ama alan adı destek-bilgi.example; gerçek alan adı giresun.edu.tr olmalı.

Kimden:“Giresun Üni. Bilgi İşlem” <destek@destek-bilgi.example>Konu:ACİL: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı,Posta kutunuz kotayı aştı. Hesabınızın kapanmaması içinparolanızı aşağıdaki bağlantıdan hemen doğrulayın.Hesabımı DoğrulaEk:Kota_Raporu.pdf.exe12

2. Konu aciliyet ve tehdit içeriyor: “24 saat içinde kapatılacak”. Amaç düşünmeden tıklatmak.

Kimden:“Giresun Üni. Bilgi İşlem” <destek@destek-bilgi.example>Konu:ACİL: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı,Posta kutunuz kotayı aştı. Hesabınızın kapanmaması içinparolanızı aşağıdaki bağlantıdan hemen doğrulayın.Hesabımı DoğrulaEk:Kota_Raporu.pdf.exe123

3. Genel hitap (“Sayın kullanıcı”): kurum sizi adınızla tanır.

Kimden:“Giresun Üni. Bilgi İşlem” <destek@destek-bilgi.example>Konu:ACİL: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı,Posta kutunuz kotayı aştı. Hesabınızın kapanmaması içinparolanızı aşağıdaki bağlantıdan hemen doğrulayın.Hesabımı DoğrulaEk:Kota_Raporu.pdf.exe1234

4. Parola doğrulama isteği: gerçek kurumlar parolanızı e-postayla veya bir bağlantıyla istemez.

Kimden:“Giresun Üni. Bilgi İşlem” <destek@destek-bilgi.example>Konu:ACİL: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı,Posta kutunuz kotayı aştı. Hesabınızın kapanmaması içinparolanızı aşağıdaki bağlantıdan hemen doğrulayın.Hesabımı Doğrulahttp://destek-hesap-giris.example/loginEk:Kota_Raporu.pdf.exe12345

5. Düğmenin üzerine gelince (tıklamadan) görünen gerçek adres bambaşka bir alan adına gidiyor.

Kimden:“Giresun Üni. Bilgi İşlem” <destek@destek-bilgi.example>Konu:ACİL: Hesabınız 24 saat içinde kapatılacak!Sayın kullanıcı,Posta kutunuz kotayı aştı. Hesabınızın kapanmaması içinparolanızı aşağıdaki bağlantıdan hemen doğrulayın.Hesabımı Doğrulahttp://destek-hesap-giris.example/loginEk:Kota_Raporu.pdf.exe123456

6. Ek dosya çift uzantılı: .pdf.exe aslında çalıştırılabilir program, belge değil.

Güvenlik

Güvenli Kullanım Alışkanlıkları

Güncelleme

İşletim sistemi ve uygulamaları güncel tutun.

Parola

Her hesapta uzun ve benzersiz parola kullanın.

Çok faktörlü doğrulama

Parola çalınsa bile ikinci bir doğrulama katmanı sağlayın.

Yedekleme

Önemli dosyaları ayrı ve güvenilir konumda yedekleyin.

İndirme

Yazılımları güvenilir kaynaktan edinin.

Bağlantı

Ortak ağlarda hassas işlemlerde dikkatli olun.

Güvenlik

Parola Gücü: Uzunluk Neden Önemli?

8 küçük harf26^8 ≈ 2,1×10^11≈ 21 saniye8 karakter (harf, rakam, simge)94^8 ≈ 6,1×10^15≈ 7 gün16 küçük harf (parola cümlesi)26^16 ≈ 4,4×10^22≈ 1,4×10^5 yılsüre: saniyede 10 milyar deneme yapan saldırgan için en kötü durum (logaritmik ölçek)
  • Her karakter eklemek olasılık sayısını çarpar; uzunluk, simge eklemekten daha etkilidir.
  • Sözlükte olan, kişisel bilgi içeren veya başka sitede kullanılan parola bu hesabın dışında kalır: kolay tahmin edilir.
  • Parola yöneticisi her hesap için uzun, benzersiz parola üretip saklar.

Güvenlik

Çok Faktörlü Doğrulama Adım Adım

KullanıcıTelefonSunucuparola

1. Kullanıcı kullanıcı adı ve parolasını girer (1. faktör: bildiği bir şey).

KullanıcıTelefonSunucukod: 482 913

2. Parola doğruysa sunucu ikinci bir kanıt ister: telefondaki doğrulama uygulaması 30 saniyede bir değişen kod üretir (2. faktör: sahip olduğu şey).

KullanıcıTelefonSunucu482 913

3. Kullanıcı kodu girer; sunucu kodu doğrular ve oturum açılır.

KullanıcıTelefonSunucuSaldırgan✗ reddedildiçalıntı parola

4. Parolası sızdırılmış olsa bile saldırganın telefonu olmadığı için giriş çoğunlukla reddedilir. Gerçek zamanlı oltalama ve SIM değiştirme gibi saldırılar yine de mümkündür; en dayanıklı yöntemler FIDO2/geçiş anahtarı (passkey) ve donanım anahtarıdır.

Güvenlik

VPN: Ne Yapar, Ne Yapmaz?

Cihazınşifreli tünelVPN sunucusuWeb sitesiKafe Wi-Fi ve İSS: yalnızca şifreli veri görürSağlayıcı: gidilen siteyi görebilirVPN’in IP’sini görür
VPN yapar

Cihazınızla VPN sunucusu arasında şifreli bir tünel kurar. Halka açık Wi-Fi’de yerel dinlemeyi zorlaştırır; sitelere sizin IP’niz yerine VPN sunucusunun IP’sini gösterir; kurumsal ağa uzaktan güvenli erişim sağlar.

VPN yapmaz

Mutlak anonimlik sağlamaz. VPN sağlayıcısı trafiğinizin hangi sitelere gittiğini görebilir; ona güvenmeniz gerekir. Hesabınıza giriş yaptıysanız veya çerez varsa siteler yine sizi tanır. Kötü amaçlı yazılımı ve oltalamayı da engellemez.

“Kayıt tutmuyoruz” iddiaları sağlayıcının beyanıdır. VPN, güvenilir sağlayıcı seçimi gerektirir; HTTPS’in yerini tutmaz, onu tamamlar.

Güvenlik

Güvenlik Duvarı Kural Örneği

Güvenlik duvarı (firewall) gelen ve giden bağlantıları kurallara göre izin verir veya engeller; kurallar yukarıdan aşağı sırayla denenir ve çoğunlukla IP/port bazlıdır.

SıraYönHedef portKaynakEylem
1Gelen443 (HTTPS)Herkesİzin ver (web sunucusu)
2Gelen22 (SSH)Yalnızca yönetici IP’siİzin ver
3Gelen23 (Telnet)HerkesEngelle (şifresiz, eski protokol)
4GelenDiğer tümüHerkesEngelle (varsayılan ret)
güvenlik duvarıSunucu443 ve yönetici SSH açıkziyaretçi → :443kural 1: izinyönetici IP → :22kural 2: izinbaşka IP → :22✗ kural 4: engelbaşka IP → :23✗ kural 3: engel
İyi uygulama: önce her şeyi engelle, yalnızca gerekli portlara izin ver. Güvenlik duvarı ağa girişi sınırlar; kullanıcının indirdiği zararlı dosyayı tek başına durdurmaz.

Güvenlik

Yedekleme: 3-2-1 Kuralı

BilgisayarKopya 1 (asıl veri)Harici diskKopya 2 (2. ortam)Bulut veya başka binaKopya 3 (dışarıda)3 kopya · 2 farklı ortam · 1 kopya dışarıda
3 kopya

Asıl veri ve en az iki yedek.

2 ortam

Farklı türde depolama: örn. SSD ve harici disk; ikisi aynı anda bozulmasın.

1 dışarıda

Yangın, hırsızlık veya fidye yazılımına karşı farklı konumda (bulut ya da başka bina).

Yedek ancak geri yüklenebiliyorsa işe yarar: ara sıra deneyin. Sürekli bağlı bırakılan disk fidye yazılımından etkilenebilir.

Özet

Bölüm Özeti

  • İnternet, ortak protokollerle bağlanan ağların oluşturduğu küresel altyapıdır.
  • IP adresi cihazı, alan adı insan tarafından okunabilir adı, URL ise belirli kaynağı tanımlar.
  • Web, internet üzerinde çalışan hizmetlerden biridir.
  • Arama teknikleri bilgiye erişimi hızlandırır; kaynak değerlendirmesi doğruluğu artırır.
  • Güncelleme, benzersiz parola, çok faktörlü doğrulama ve yedekleme temel güvenlik önlemleridir.

Özet

Kontrol Soruları

  1. İnternet ile Web arasındaki fark nedir?
  2. DNS olmasaydı bir web sitesine nasıl erişirdik?
  3. Yönlendirici ile switch hangi görevlerde ayrılır?
  4. Bir URL'nin protokol, alan adı ve yol bölümlerini gösterin.
  5. Oltalama iletisini fark etmek için hangi işaretlere bakarsınız?
  6. Güçlü hesap güvenliği için hangi üç önlemi birlikte kullanırsınız?

Özet

Alıştırmalar

  1. 200 Mbit/s hatta 1,5 GB’lık dosya en iyi durumda kaç saniyede iner?
  2. https://obs.ornek.edu.tr/notlar?donem=2#vize adresini protokol, alan adı, yol, sorgu ve parça olarak ayırın.
  3. 192.168.10.37 adresinin son sekizlisini 8 bitlik ikili sayı olarak yazın.
  4. Önbellekte olmayan bir alan adı için DNS adımlarını sıralayın.
  5. IP’niz 192.168.1.5 iken site sizi neden farklı bir IP ile görür?
  6. “Kargo teslim edilemedi” SMS’inin oltalama olup olmadığını anlamak için hangi üç şeye bakarsınız?
Cevaplar
  1. 1,5 GB = 1500 MB = 12 000 Mbit; 12 000 ÷ 200 = 60 s.
  2. https · obs.ornek.edu.tr · /notlar · ?donem=2 · #vize
  3. 37 = 32 + 4 + 1 → 00100101.
  4. Önbellek → çözümleyici → kök → .tr → yetkili sunucu → IP (önbelleğe alınır).
  5. Yönlendirici NAT ile yerel adresi kendi genel IP’siyle değiştirir.
  6. Bağlantının alan adı, aciliyet/ödeme baskısı, kart veya kişisel bilgi isteği.

Özet

Kaynaklar

  • Internet Society, A Brief History of the Internet.
  • IETF, Internet Standards and RFC documents.
  • W3C, Web Standards.
  • NIST, Cybersecurity and Privacy guidance.

Son

İnternet
Sonraki sunum: Hesaplama ve Hesaplamalı Düşünme · Çalışma soruları · Simülatör: Bir Web İsteğinin Yolculuğu · Terim sözlüğü
1 / 1Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.