Bölüm 1: Giriş
Giriş
Öğrenme Çıktıları
Algoritmanın tanımını ve özelliklerini (girdi, çıktı, açıklık, sonluluk, etkinlik) açıklamak; günlük bir işi algoritma olarak yazmak.
Çalışma süresini girdi boyutu n'nin fonksiyonu T(n) olarak ifade etmek; büyüme tablosundan n büyürken sürenin nasıl değiştiğini okumak.
Kısa kodların işlem sayısını sayarak karmaşıklık sınıfını (1, n, √n, n³, n!, 2ⁿ) bulmak; belleklemenin üstel süreyi nasıl düşürdüğünü görmek.
EBOB hesabını adım adım izlemek; algoritmanın doğruluğunu ve O(log min(a, b)) süresini gerekçelendirmek.
Algoritma Kavramı
Algoritma Nedir?
- Bir problemi çözmek veya bir görevi yerine getirmek için izlenen adım adım yönergeler dizisidir.
- Girdi verileri alınır, işlemler yapılır, çıktı elde edilir.
- Her adım belirli, açık ve anlaşılır olmalı; algoritma sınırlı sayıda adımda sonlanmalıdır.
Algoritma Kavramı
Günlük Hayattan: Çay Hazırlama Algoritması
Girdi: su, çay yaprakları, şeker (isteğe bağlı), süt (isteğe bağlı)
Çıktı: çay
- Suyu kaynat.
- Kaynamış suyu demliğe koy.
- Demliğin içine çay yapraklarını ekle.
- Çayın demlenmesini bekle.
- Demlenen çayı fincana süzerek koy.
- İsteğe bağlı olarak şeker ve süt ekle.
Algoritma Kavramı
Ortalama Bulma: Algoritmadan Koda
1. Toplam = Sayı1 + Sayı2 + Sayı3
2. Ortalama = Toplam / 3
3. Ortalama değerini ekrana yazdır.
Python
def ortalama_hesapla(sayi1, sayi2, sayi3): ortalama = (sayi1 + sayi2 + sayi3) / 3 return ortalama sayi1 = float(input("Birinci sayıyı girin: ")) sayi2 = float(input("İkinci sayıyı girin: ")) sayi3 = float(input("Üçüncü sayıyı girin: ")) ort = ortalama_hesapla(sayi1, sayi2, sayi3) print("Girilen sayıların ortalaması:", ort)
Java
public static void main(String[] args) { Scanner giris = new Scanner(System.in); System.out.println("Birinci sayıyı girin: "); double sayi1 = giris.nextDouble(); System.out.println("İkinci sayıyı girin: "); double sayi2 = giris.nextDouble(); System.out.println("Üçüncü sayıyı girin: "); double sayi3 = giris.nextDouble(); double ortalama = (sayi1 + sayi2 + sayi3) / 3; System.out.println("Sayıların ortalaması: " + ortalama); }
Aynı algoritma farklı dillerde yazılabilir: algoritma dilden bağımsızdır, program onun bir gerçeklemesidir.
Algoritma Kavramı
Algoritmalar Nerede? Başlıca Türler
Algoritma Analizi
Zaman Karmaşıklığı
- Algoritma analizi, işlemci zamanı ve bellek gibi kaynakların kullanımını değerlendirir; aynı problemi çözen algoritmalar arasında seçim yapmayı sağlar.
- Çalışma süresi girdi boyutu n ile ilişkilendirilir: T(n). Saniye değil, temel işlem sayısı sayılır: saniye bilgisayara ve dile göre değişir, işlem sayısı değişmez.
Örnek: n öğeli dizinin toplamı, satır satır sayım
int toplam = 0; // 1 kez for (int i = 0; i < n; i++) // n+1 karşılaştırma toplam += dizi[i]; // n kez return toplam; // 1 kez
Algoritma Analizi
Büyüme Tablosu: n Büyürken
| f(n) | n = 10 | n = 100 | n = 1000 | n = 10⁶ | süre (n = 10⁶) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 ns |
| log₂ n | 3,3 | 6,6 | 10,0 | 19,9 | 19,9 ns |
| √n | 3,2 | 10 | 31,6 | 1.000 | 1 µs |
| n | 10 | 100 | 1.000 | 1.000.000 | 1 ms |
| n log₂ n | 33,2 | 664,4 | 9.966 | 2,0 · 10⁷ | 19,9 ms |
| n² | 100 | 10.000 | 1.000.000 | 1,0 · 10¹² | 16,7 dk |
| n³ | 1.000 | 1.000.000 | 1,0 · 10⁹ | 1,0 · 10¹⁸ | ≈ 32 yıl |
| 2ⁿ | 1.024 | 1,3 · 10³⁰ | ≈ 1,1 · 10³⁰¹ | ≈ 10³⁰¹⁰³⁰ | evrenin yaşından çok |
| n! | 3.628.800 | 9,3 · 10¹⁵⁷ | ≈ 10²⁵⁶⁷ | ≈ 10⁵⁵⁶⁵⁷⁰⁸ | evrenin yaşından çok |
Karmaşıklık Örnekleri
Sabit ve Doğrusal Zaman: O(1), O(n)
İlk öğeyi yazdırma T(n) = O(1)
void ilkElemaniYazdir(int[] dizi) { if (dizi.length > 0) System.out.println("İlk eleman: " + dizi[0]); else System.out.println("Dizi boş"); }
Dizi 10 öğeli de olsa 10 milyon öğeli de olsa tek karşılaştırma ve tek erişim yapılır: süre n'den bağımsızdır.
En büyük öğeyi bulma T(n) = O(n)
Integer enBuyukBul(int[] dizi) { if (dizi.length == 0) return null; // dizi boşsa int enBuyuk = dizi[0]; for (int eleman : dizi) if (eleman > enBuyuk) enBuyuk = eleman; return enBuyuk; }
Her öğe bir kez incelenir: n karşılaştırma. Ek bellek O(1). Örnek: [5, 8, 12, 4] → 12.
Karmaşıklık Örnekleri
Asal Sayı Kontrolü: O(√n)
boolean asalMi(int n) { if (n <= 1) return false; else if (n == 2) return true; else if (n % 2 == 0) return false; int kokN = (int) Math.sqrt(n) + 1; for (int i = 3; i < kokN; i += 2) if (n % i == 0) return false; return true; }
n = 97: i = 3, 5, 7, 9 → 4 bölme (2'den 96'ya denense 95).
n = 1.000.000.007: 15.810 bölme.
Not: burada girdi boyutu n sayısının değeridir. Sayının bit uzunluğu b ise √n = 2b/2: bu yöntem bit sayısına göre üstel büyür.
Karmaşıklık Örnekleri · Kodu adım adım çalıştır
asalMi(97): Adım Adım
n = 97: 1'den büyük, 2'ye eşit değil ve tek. İlk üç kontrolün hiçbiri sonuç döndürmez; 2'nin katları baştan elenmiş olur.
kokN = (int) √97 + 1 = 9 + 1 = 10. Yalnızca 10'dan küçük tek sayılar denenecek: 3, 5, 7, 9.
i = 3: 97 % 3 = 1 ≠ 0 → 3, 97'yi bölmez. i += 2.
i = 5: 97 % 5 = 2 ≠ 0 → 5, 97'yi bölmez. i += 2.
i = 7: 97 % 7 = 6 ≠ 0 → 7, 97'yi bölmez. i += 2.
i = 9: 97 % 9 = 7 ≠ 0 → 9, 97'yi bölmez. i += 2. Sıradaki aday i = 11.
i = 11 < 10 sağlanmaz, döngü biter. √97'ye kadar hiçbir tek sayı 97'yi bölmedi.
return true: 97 asaldır. Yalnızca 4 bölme yetti; 2'den 96'ya kadar her sayı denenseydi 95 bölme gerekirdi.
boolean asalMi(int n) { if (n <= 1) return false; else if (n == 2) return true; else if (n % 2 == 0) return false; int kokN = (int) Math.sqrt(n) + 1; for (int i = 3; i < kokN; i += 2) if (n % i == 0) return false; return true; }
Karmaşıklık Örnekleri
Kübik Zaman: Matris Çarpımı, Θ(n³)
int[][] matrisCarp(int[][] A, int[][] B) { int n = A.length, m = B[0].length, p = B.length; int[][] sonuc = new int[n][m]; for (int i = 0; i < n; i++) for (int j = 0; j < m; j++) { int eleman = 0; for (int k = 0; k < p; k++) eleman += A[i][k] * B[k][j]; sonuc[i][j] = eleman; } return sonuc; }
Girdi: A = [aᵢⱼ], B = [bᵢⱼ] (n × n). Çıktı: C = [cᵢⱼ] = A · B, i, j = 1, 2, …, n.
| 1 | 2 |
| 3 | 4 |
| 5 | 6 |
| 7 | 8 |
| 19 | 22 |
| 43 | 50 |
c₁₁ = 1·5 + 2·7 = 19. Her cᵢⱼ için n çarpma, n² öğe → n³ çarpma: T(n) = Θ(n³).
Karmaşıklık Örnekleri · Kodu adım adım çalıştır
matrisCarp: 2 × 2 Matrisler Adım Adım
A ve B 2 × 2: n = m = p = 2. sonuc 2 × 2 sıfır matrisi olarak oluşturulur.
i = 0, j = 0: eleman = 0. k = 0: A[0][0] · B[0][0] = 1 · 5 = 5 eklenir.
k = 1: A[0][1] · B[1][0] = 2 · 7 → eleman = 5 + 14 = 19. İç döngü biter: sonuc[0][0] = 19.
i = 0, j = 1: eleman = 0. k = 0: A[0][0] · B[0][1] = 1 · 6 = 6 eklenir.
k = 1: A[0][1] · B[1][1] = 2 · 8 → eleman = 6 + 16 = 22. İç döngü biter: sonuc[0][1] = 22.
i = 1, j = 0: eleman = 0. k = 0: A[1][0] · B[0][0] = 3 · 5 = 15 eklenir.
k = 1: A[1][1] · B[1][0] = 4 · 7 → eleman = 15 + 28 = 43. İç döngü biter: sonuc[1][0] = 43.
i = 1, j = 1: eleman = 0. k = 0: A[1][0] · B[0][1] = 3 · 6 = 18 eklenir.
k = 1: A[1][1] · B[1][1] = 4 · 8 → eleman = 18 + 32 = 50. İç döngü biter: sonuc[1][1] = 50.
sonuc = [[19, 22], [43, 50]] döner. 8 = 2³ çarpma: n² öğenin her biri için n çarpma → n³.
int[][] matrisCarp(int[][] A, int[][] B) { int n = A.length, m = B[0].length, p = B.length; int[][] sonuc = new int[n][m]; for (int i = 0; i < n; i++) for (int j = 0; j < m; j++) { int eleman = 0; for (int k = 0; k < p; k++) eleman += A[i][k] * B[k][j]; sonuc[i][j] = eleman; } return sonuc; }
Karmaşıklık Örnekleri
Faktöriyel Zaman: Tüm Permütasyonları Üretme
void permutasyon(int[] dizi, int k) { if (k == dizi.length) { // bir permütasyon hazır System.out.println(Arrays.toString(dizi)); return; } for (int i = k; i < dizi.length; i++) { takas(dizi, k, i); // i. elemanı k. konuma al permutasyon(dizi, k + 1); // geri kalanları diz takas(dizi, k, i); // eski hâline getir } }
[1, 2, 3] → 123, 132, 213, 231, 321, 312. İlk konum için n, ikinci için n−1, … seçenek: n · (n−1) · … · 1 = n! permütasyon.
| n | n! |
|---|---|
| 3 | 6 |
| 5 | 120 |
| 10 | 3.628.800 |
| 15 | 1,3 · 10¹² |
| 20 | 2,4 · 10¹⁸ |
Her permütasyonu yazmak n adım sürer: toplam Θ(n · n!), kısaca "O(n!) sınıfı". n = 20 bile pratikte imkânsızdır.
Karmaşıklık Örnekleri
Üstel Zaman: Fibonacci Serisi
long fib(int n) { // saf özyineleme if (n <= 1) return n; return fib(n - 1) + fib(n - 2); } long[] bellek = new long[N + 1]; // 0: yok long fibBellek(int n) { // bellekleme if (n <= 1) return n; if (bellek[n] == 0) bellek[n] = fibBellek(n - 1) + fibBellek(n - 2); return bellek[n]; }
F(0) = 0, F(1) = 1, F(n) = F(n−1) + F(n−2).
fib: her çağrı iki çağrı doğurur → O(2ⁿ) (kesin olarak Θ(1,618ⁿ)); fib(30) 2.692.537 çağrı yapar.
fibBellek: her F(k) bir kez hesaplanır, 2n − 1 çağrı → O(n); n = 30 için 59 çağrı.
Saf özyineleme: 15 çağrı. f3 iki kez, f2 üç kez, f1 beş kez hesaplanır; ağaç her düzeyde yaklaşık ikiye katlanır → üstel büyüme.
Belleklemeli: 9 çağrı. Turuncu kesikli düğümler (f2, f3) bellek dizisinden hazır döner, alt ağaçları hiç açılmaz → O(n).
Öklid Algoritması
Öklid Algoritması (EBOB)
- En büyük ortak böleni (EBOB, gcd) bulur.
- Bilinen en eski algoritmalardan biridir (Öklid, MÖ ~300); en basit EBOB yöntemi.
- Temel fikir: ebob(a, b) = ebob(b, a mod b), ebob(a, 0) = a.
- Adım 1: büyük sayıyı küçüğe böl, kalanı al.
- Adım 2: kalan sıfır olana kadar (bölen, kalan) çiftiyle tekrarla.
- Adım 3: kalan sıfır olduğunda son bölen EBOB'dur.
int ebob(int a, int b) { if (b == 0) return a; return ebob(b, a % b); }
Öklid Algoritması · Kodu adım adım çalıştır
ebob(1599, 650): Adım Adım
1599 = 2 · 650 + 299. 1599×650 dikdörtgenden 2 kare kesilir, kalan şerit 650×299 → ebob(650, 299).
650 = 2 · 299 + 52. 650×299 dikdörtgenden 2 kare kesilir, kalan şerit 299×52 → ebob(299, 52).
299 = 5 · 52 + 39. 299×52 dikdörtgenden 5 kare kesilir, kalan şerit 52×39 → ebob(52, 39).
52 = 1 · 39 + 13. 52×39 dikdörtgenden 1 kare kesilir, kalan şerit 39×13 → ebob(39, 13).
39 = 3 · 13 + 0. 39×13 dikdörtgenden 3 kare kesilir, kalan şerit 13×0 → ebob(13, 0).
b == 0 → return 13. 13, 1599 ile 650'yi tam bölen en büyük sayıdır.
Dönüş değeri 13 tüm çağrılardan aynen geri döner: ebob(1599, 650) = 13. 5 bölme yetti. 13 × 13'lük kareler 1599 × 650'yi tam döşer.
int ebob(int a, int b) { if (b == 0) return a; return ebob(b, a % b); }
Öklid Algoritması
Öklid Algoritması: Neden Hızlı?
- Verimli ve hızlı çalışır: her iki adımda büyük sayı en az yarıya iner (a mod b < a/2).
- Bu yüzden adım sayısı en fazla ≈ 2 log₂ min(a, b): O(log min(a, b)).
- En kötü senaryo ardışık Fibonacci sayılarıyla oluşur: her bölümde q = 1 çıkar, sayılar en yavaş küçülür (Lamé teoremi).
- Karşılaştırma: 1'den min(a, b)'ye kadar tüm bölenleri denemek O(min(a, b)) sürer.
34 = 1 · 21 + 13
21 = 1 · 13 + 8
13 = 1 · 8 + 5
8 = 1 · 5 + 3
5 = 1 · 3 + 2
3 = 1 · 2 + 1
2 = 2 · 1 + 0
8 bölme, EBOB = 1. ebob(1599, 650) ise yalnızca 5 bölme yapar.
Özet
Özet
| Konu | Hatırlanacaklar |
|---|---|
| Algoritma | girdi → açık, sonlu, etkin adımlar → çıktı; dilden bağımsızdır |
| Analiz | T(n): girdi boyutuna göre temel işlem sayısı; zaman ve bellek |
| Büyüme | 1 < log n < √n < n < n log n < n² < n³ < 2ⁿ < n!; daha iyi algoritma büyüme hızını değiştirir |
| Örnekler | ilk öğe O(1), en büyük öğe O(n), asallık O(√n), matris çarpımı Θ(n³), permütasyonlar O(n!), saf Fibonacci O(2ⁿ) |
| Bellekleme | aynı alt problemi saklamak Fibonacci'yi O(2ⁿ)'den O(n)'ye indirir |
| Öklid | ebob(a, b) = ebob(b, a mod b); O(log min(a, b)); en kötü: ardışık Fibonacci |
Özet
Etkileşimli Simülatörler
Özet
Sık Yapılan Hatalar
i < (int) Math.sqrt(n) yazılırsa √n'nin kendisi denenmez: 9, 25, 49 gibi kare sayılar asal çıkar.takas unutulursa dizi bozulur: [1, 2, 3] için aynı permütasyonlar tekrarlanır, bazıları hiç üretilmez.Özet
Örnek Problemler
asalMi(221)çağrısında döngüde hangi i değerleri denenir, kaç bölme yapılır, sonuç nedir?- T(n) = 5n² + 100n log₂ n + 7 için Θ sınıfını yazın. n = 1000'de hangi terim baskındır?
- İki 3 × 3 matris
matrisCarpile çarpılırken kaç çarpma yapılır? n = 100 için? permutasyon([1, 2, 3, 4], 0)kaç satır yazdırır? İlk iki satır nedir?- ebob(252, 105)'i Öklid algoritmasıyla bulun.
Cevapları göster
- (int) √221 = 14 → kokN = 15; i = 3, 5, 7, 9, 11, 13. 221 % 13 = 0 → false, 6 bölme (221 = 13 · 17).
- Θ(n²). n = 1000: 5n² = 5.000.000, 100n log₂ n ≈ 996.578 → 5n² baskın.
- Her cᵢⱼ için 3 çarpma, 9 öğe → 27 çarpma (n³). n = 100 → 10⁶ çarpma.
- 4! = 24 satır; ilk ikisi [1, 2, 3, 4] ve [1, 2, 4, 3].
- 252 = 2·105 + 42; 105 = 2·42 + 21; 42 = 2·21 + 0 → EBOB = 21.
Özet
Alıştırmalar
- Bir dizide verilen bir sayının kaç kez geçtiğini bulan algoritmayı yazın; zaman ve alan karmaşıklığını verin.
- İç içe döngüler:
for i in 0..n-1: for j in i..n-1: işlemkaç kez çalışır? Sınıfı nedir? enBuyukBul'u dizinin hem en küçük hem en büyük öğesini döndürecek biçimde değiştirin. Kaç karşılaştırma yapar?- Öklid algoritmasını döngüyle (özyinelemesiz) yazın.
- Saniyede 10⁹ işlemle 1 saniyede çözülebilecek en büyük n: f(n) = n² ve f(n) = 2ⁿ için bulun.
while (n > 1) n = n / 2;döngüsü kaç kez döner?
Cevaplar / ipuçları
- Tek geçiş, sayaç: zaman Θ(n), ek bellek O(1).
- n + (n−1) + … + 1 = n(n+1)/2 → Θ(n²).
- Her öğe iki kez karşılaştırılırsa 2(n − 1); öğeler çiftler hâlinde işlenirse (önce çift kendi içinde, sonra küçüğü en küçükle, büyüğü en büyükle) ≈ 3n/2. İkisi de Θ(n).
while (b != 0) { int r = a % b; a = b; b = r; } return a;- n² ≤ 10⁹ → n ≈ 31.622; 2ⁿ ≤ 10⁹ → n = 29.
- ⌊log₂ n⌋ kez → Θ(log n).
Özet
Kaynaklar
- Cormen, Leiserson, Rivest ve Stein, Introduction to Algorithms, 4. baskı, MIT Press, 2022 (Bölüm 1–3).
- Sedgewick ve Wayne, Algorithms, 4. baskı, Addison-Wesley, 2011 (Bölüm 1.4: Analysis of Algorithms).
- D. E. Knuth, The Art of Computer Programming, Vol. 1: Fundamental Algorithms, 3. baskı, 1997 (algoritmanın özellikleri; Öklid).
- J. Kleinberg ve É. Tardos, Algorithm Design, Pearson, 2005 (Bölüm 2: Basics of Algorithm Analysis).