Bölüm 14: Gelecek Yönelimler

Algoritmik Oyun Kuramı · Çalışma Soruları
Yapay zekâ ajanlarıÖğrenen mekanizmalarBlokzincir mekanizmalarıHesaplama ve ölçekDersin haritası
Sercan KÜLCÜ · Giresun Üniversitesi · Bilgisayar Mühendisliği

Çoktan Seçmeli · Stratejik Ajanlar

Soru 1

Kullanıcı adına pazarlık eden bir LLM ajanının kullanıcının değil başka bir hedefin peşine düşmesi riski hangi klasik sorunla modellenir?

Doğru cevap C. Kullanıcı (asil) işi ajana (vekil) devreder; vekilin hedefi asilinkinden ayrışırsa ve asil onu tam izleyemezse vekil kendi hedefine göre davranabilir: bu asil–vekil sorunudur. A bireysel çıkarın ortak çıkarla çeliştiği iki oyunculu bir oyundur, B bir olasılık hatasıdır, D ise ağa yol eklemenin dengeyi kötüleştirmesidir.

Çoktan Seçmeli · Algoritmik Danışıklılık

Soru 2

Dört firma tekel kârını (100) eşit paylaşıyor; sapan firma bir dönem 100 alıyor, sonra 0. Kinci tetik stratejisi (grim trigger) hangi δ için sürer?

Doğru cevap A. İşbirliğinde her firma her dönem 100/4 = 25 alır; bugünkü toplam değeri 25/(1 − δ). Sapan firma bir dönem 100 alır, sonra tetik stratejisi yüzünden hep 0. İşbirliği sürer ⇔ 25/(1 − δ) ≥ 100 ⇔ 1 − δ ≤ 1/4 ⇔ δ ≥ 3/4. B iki firmanın, D üç firmanın eşiğidir; C ise eşitsizliği ters çözer. Genel kural δ ≥ 1 − 1/n'dir: firma sayısı arttıkça danışıklılığı sürdürmek zorlaşır.

Çoktan Seçmeli · Algoritmik Danışıklılık

Soru 3

Calvano ve diğ. (2020) simülasyonları algoritmik fiyatlandırma hakkında ne gösterdi?

Doğru cevap D. Calvano ve diğ. (2020), Q-öğrenmesi kullanan fiyatlandırma ajanlarının birbirleriyle hiç mesajlaşmadan rekabetçi düzeyin üstünde fiyatlar öğrendiğini ve sapmaları geçici fiyat savaşlarıyla cezalandırdığını gösterdi. Bu yüzden B yanlıştır: danışıklılık için açık iletişim gerekmez. A sonucun tam tersidir; C ise simülasyonlarda gözlenmeyen bir davranıştır. Düzenleme sorusu buradan doğar: açık anlaşma yoksa danışıklılık var mıdır?

Çoktan Seçmeli · Veriden Fiyat Öğrenme

Soru 4

Sunumdaki örnekte değerler U[0, 1]'den çekilen n = 8 alıcıdan gelir; deneysel geliri en büyük fiyat p = 0,47'dir. Bu fiyatın deneysel geliri (0,294) gerçek gelirinden (p(1 − p) ≈ 0,249) neden yüksektir?

Doğru cevap C. Fiyat, deneysel geliri maksimize edecek şekilde aynı örnek üzerinde seçilir ve başarısı da yine o örnekte ölçülür; örnekteki şanslı dalgalanmalar seçilen fiyatın lehine çalıştığı için ölçüm iyimser yanlıdır (aşırı uyum). Örnek arttıkça fark kapanır: n = 10'da 0,311'e karşı 0,224, n = 10.000'de ikisi de 0,25. A yanlıştır: gerçek gelir, değerlerin U[0, 1]'den geldiği varsayımıyla doğru hesaplanmıştır. Fark varsayımdan değil, fiyatın seçildiği veride ölçülmesinden doğar. B'de hata yoktur; D tam tersidir, yanlılık az örnekte büyür.

Çoktan Seçmeli · Otomatik Tasarım ve Mahremiyet

Soru 5

Sinir ağıyla açık artırma öğrenen otomatik mekanizma tasarımında teşvik uyumluluğu (IC) kısıtı nasıl ele alınır?

Doğru cevap D. Dütting ve diğ. (2019) açık artırmayı bir sinir ağıyla temsil eder; bir teklifçinin yalan söyleyerek elde edebileceği en büyük ek fayda “pişmanlık” olarak ölçülür ve eğitimde ceza olarak eklenir. Eğitim pişmanlığı sıfıra yaklaştırır ama tamamen sıfırlamayabilir; sonuç yaklaşık teşvik uyumludur. A IC'yi tamamen bırakır; B klasik, elle tasarım yoludur; C'deki Myerson çözümü tek nesneli yapılı durumda bilinir, otomatik tasarım ise tam da optimumun bilinmediği çok nesneli durumlar içindir.

Çoktan Seçmeli · MEV ve Sandviç

Soru 6

Kullanıcının sandviç saldırısına karşı en basit koruması hangisidir?

Doğru cevap D. Kullanıcı “en az şu kadar B almalıyım” diye bir kayma sınırı (min_out) koyarsa, saldırganın öne geçişi fiyatı bu sınırın altına ittiğinde işlem iptal olur ve saldırı kâr getirmez. sandvic() örneğinde min_out = 82 iken a = 80'lik öne geçiş kullanıcıya yalnızca 78,47 B bırakacağı için işlem iptal olur; saldırgan öne geçişini küçük tutmak zorunda kalır. B tersidir: gevşek tolerans saldırgana alan açar. A sıralamayı garanti etmez (saldırgan daha yüksek öder), C ise fiyatı daha çok kaydırıp saldırıyı daha kârlı yapar.

Çoktan Seçmeli · Blokzincir Mekanizmaları

Soru 7

Akıllı sözleşme, mekanizma tasarımının hangi varsayımını kodla sağlar?

Doğru cevap A. Mekanizma tasarımı, tasarımcının ilan ettiği kurala sonradan sadık kalacağını (taahhüt) varsayar; örneğin Vickrey açık artırmasında satıcı sonradan birinci fiyatı isteyemez. Akıllı sözleşmenin kodu herkese açıktır ve zincirde otomatik yürütülür; kural sonradan değiştirilemez, yani taahhüt kodla sağlanır. B yanlıştır: dürüstlük varsayılmaz, teşviklerle sağlanmaya çalışılır. C tam tersidir (bekleyen işlemler herkese görünür ve MEV buradan doğar); D de yanlıştır, blok alanı kıt olduğu için açık artırma gerekir.

Çoktan Seçmeli · Hesaplama ve Ölçek

Soru 8

Kombinatoryal açık artırmada m = 12 nesne varsa bir teklifçinin değer bildirebileceği boş olmayan paket sayısı kaçtır?

Doğru cevap B. m nesnenin her biri pakette ya vardır ya yoktur, bu yüzden alt küme sayısı 2m'dir; boş paket çıkarılınca 212 − 1 = 4.096 − 1 = 4.095. A boş kümeyi de sayar; C (12² = 144) ve D (2·12 = 24) büyümeyi polinom sanır. m = 30'da paket sayısı bir milyarı geçer: girdi üstel büyüdüğü için teklif dili ve yaklaşık algoritmalar gerekir.

Çoktan Seçmeli · Hesaplama ve Ölçek

Soru 9

Büyük oyunlarda Nash dengesi bulmanın zor olabilmesi (PPAD) karşısında hangi yaklaşım kullanılır?

Doğru cevap A. Genel oyunlarda Nash dengesi bulmak PPAD-tam olduğu için büyük oyunlarda kesin denge yerine yaklaşık denge ve öğrenme dinamikleri kullanılır. Pişmanlığı en aza indiren algoritmalar tekrarlı oyunda ortalama davranışı (kaba) korelasyonlu dengeye götürür; çok oyunculu pokerdeki insan üstü sonuç bu yolla ve aramayla elde edildi (Brown ve Sandholm, 2019). B gereksizdir, denge hâlâ hedef kavramdır; C yanlıştır, saf strateji dengesi hiç olmayabilir; D ise sistematik bir yöntem değildir.

Hesaplama Sorusu · Ajanlar Arası Pazarlık

Soru 10: Dört Turluk Pazarlık

İki ajan 100 TL'yi paylaşacak. A tek (1, 3), B çift (2, 4) turlarda önerir; her gecikme değeri %20 azaltır (δ = 0,8). Tur 4 son tur: reddedilirse ikisi de 0 alır. Geriye doğru çıkarımla alt oyun mükemmel dengede her turdaki paylaşımı bulun. Sonsuz ufukta (Rubinstein) A'nın payı kaçtır?

Cevabı göster
turönerenkarşı tarafın bekleme değeriAB
4B0 (red → ikisi de 0)0100
3AB: 0,8·100 = 802080
2BA: 0,8·20 = 161684
1AB: 0,8·84 = 67,232,867,2

Dengede A 1. turda B'ye 67,2 önerir ve B hemen kabul eder: A 32,8, B 67,2. Son söz B'de olduğu için B güçlüdür.

Sonsuz ufuk: A'nın payı 100/(1 + δ) = 100/1,8 ≈ 55,6; ilk öneren olmak avantajdır, avantaj δ büyüdükçe küçülür.

Hesaplama Sorusu · Algoritmik Danışıklılık

Soru 11: Tetik Stratejisi Eşiği

İki fiyatlandırma algoritması tekel fiyatında her dönem 50'şer kâr ediyor. Fiyat kıran bir dönem 100 alıyor; ardından kinci tetik stratejisi gereği sonsuza dek rekabet ediliyor ve bu kez her firma her dönem 10 kazanıyor. İşbirliğinin sürmesi için gereken en küçük δ nedir? δ = 0,5 ve δ = 0,6 için iki seçeneğin değerini karşılaştırın.

Cevabı göster

İşbirliği: 50/(1 − δ). Sapma: 100 + δ·10/(1 − δ).

50/(1 − δ) ≥ 100 + 10δ/(1 − δ) ⇔ 50 ≥ 100(1 − δ) + 10δ ⇔ 90δ ≥ 50 ⇔ δ ≥ 5/9 ≈ 0,556.

δişbirliğisapmasürer mi?
0,5100100 + 10 = 110hayır
0,6125100 + 15 = 115evet

Ceza (rekabet kârı 0 yerine 10) yumuşadıkça gereken sabır artar: ceza 0 iken 1/2 olan eşik 5/9'a çıkar.

Hesaplama Sorusu · Veriden Fiyat Öğrenme

Soru 12: Veriden Rezerv Fiyatı

Geçmişte gözlenen 6 alıcı değeri: 0,95; 0,70; 0,64; 0,40; 0,35; 0,10. Fiyat p'de değeri ≥ p olanlar alır; deneysel gelir g(p) = p·k/n. (a) Deneysel geliri maksimize eden fiyat ve gelir nedir? (b) Değerler gerçekte U[0, 1] ise bu fiyatın gerçek geliri p(1 − p) kaçtır; gerçek en iyiyle karşılaştırın.

Cevabı göster
kpg = p·k/6
10,950,158
20,700,233
30,640,320
40,400,267
50,350,292
60,100,100

(a) p = 0,64, deneysel gelir 1,92/6 = 0,32.

(b) Gerçek gelir 0,64·0,36 = 0,2304; gerçek en iyi p = 0,5'te 0,25. Deneysel gelir (0,32) gerçeği abartır: az örnekte aşırı uyum (iyimser yanlılık).

Hesaplama Sorusu · Diferansiyel Mahremiyet

Soru 13: Üstel Mekanizma

Gözlenen 6 alıcı değeri: 0,95; 0,70; 0,64; 0,40; 0,35; 0,10. Aday fiyatlar 0,2; 0,4; 0,6; 0,8. Puan R = p·(değeri ≥ p olan alıcı sayısı), ε = 2, Δ = 1, ağırlık w = exp(ε·R/2Δ) = eR. (a) Seçim olasılıklarını bulun. (b) 0,64 değerli alıcı veriden çıkarılırsa olasılıklar en çok kaç kat değişir; bu eε sınırına uyar mı?

Cevabı göster
pRw = eRqR′q′
0,20,2·5 = 1,02,720,1700,80,201
0,40,4·4 = 1,64,950,3111,20,299
0,60,6·3 = 1,86,050,3791,20,299
0,80,8·1 = 0,82,230,1400,80,201

(a) W ≈ 15,95; en olası fiyat 0,6 (%37,9) ama öteki fiyatların da şansı kalır.

(b) Çıkarınca W′ ≈ 11,09. Oranlar q′/q ≈ 1,18; 0,96; 0,79; 1,44 → en çok ≈ 1,44 kat (p = 0,8) ≤ e² ≈ 7,39. Tek kişinin verisi sonucu az etkiler.

Hesaplama Sorusu · Taban Ücret

Soru 14: Taban Ücret Güncellemesi

Kural (EIP-1559'un ilk parametreleri): rt+1 = rt·(1 + ⅛·(gt − ghedef)/ghedef), ghedef = kapasitenin yarısı. Başlangıç r = 80. Sıradaki dört blok kapasitenin %100, %75, %50 ve %0'ı kadar dolu. Her bloktan sonraki taban ücreti bulun.

Cevabı göster
blokdoluluk(g − ghedef)/ghedefdeğişimr
1%100+1+%12,580·1,125 = 90
2%75+0,5+%6,2590·1,0625 = 95,625
3%500±%095,625
4%0−1−%12,595,625·0,875 ≈ 83,67
80 90 95,6 95,6 83,7 başl.1234

Bir blokta ücret en çok %12,5 değişir; dolu bloklar artırır, hedefteki blok sabit bırakır, boş blok düşürür.

Hesaplama Sorusu · İşlem Ücreti Açık Artırması

Soru 15: Taban Ücret ve Bahşiş

Bekleyen beş işlemin değerleri 12, 9, 8, 6, 3; blok kapasitesi 3 işlem. (a) Birinci fiyat tasarımında herkes dürüst teklif verse üreticiye ne ödenir? (b) Taban ücret r = 6, bahşiş 1: kimler girer, ne kadar yakılır, üretici ne alır, kullanıcıların net faydası nedir? (c) r = 4 olsaydı ne olurdu?

Cevabı göster

(a) En yüksek üç teklif: 12 + 9 + 8 = 29. Ama dürüst teklif en iyi tepki değildir; kullanıcılar teklif kırpar.

(b) Değeri ≥ r + bahşiş = 7 olanlar: 12, 9, 8 (3 işlem, blok tam dolar ama talep kapasiteyi aşmaz). Yakılan 3·6 = 18, üreticiye bahşiş 3·1 = 3. Net faydalar 12 − 7 = 5, 9 − 7 = 2, 8 − 7 = 1.

(c) r + 1 = 5 ≤ değer olan dört işlem (12, 9, 8, 6) yer ister, kapasite 3: blok dolar ve bahşiş yarışı başlar (birinci fiyat davranışı geri gelir). Dolu blok taban ücreti %12,5 artırır: r = 4·1,125 = 4,5; ücret talebi kapasiteye indirene kadar yükselir.

Hesaplama Sorusu · MEV

Soru 16: Sandviç Saldırısı

Sabit çarpımlı havuz (1000 A; 1000 B), x·y = 1.000.000. Kullanıcı 200 A satacak, en az 150 B istiyor (kayma sınırı). (a) Tek başına kaç B alırdı? (b) Saldırgan önce 50 A satar, kullanıcının işleminden sonra aldığı B'yi geri satarsa kullanıcı kaç B alır, saldırganın kârı kaç A'dır? (c) Saldırgan 100 A ile öne geçseydi ne olurdu?

Cevabı göster

(a) Yeni B = 106/1200 ≈ 833,33 → kullanıcı 166,67 B alırdı.

(b) Saldırgan: B = 106/1050 ≈ 952,38 → 47,62 B alır. Kullanıcı: 106/1250 = 800 → 952,38 − 800 = 152,38 B (≥ 150, işlem geçer; 14,29 B kaybı). Havuz (1250; 800). Saldırgan 47,62 B satar: B = 847,62, A = 106/847,62 ≈ 1179,78 → 70,22 A alır; kâr ≈ 20,22 A.

(c) Saldırgan 90,91 B alır, havuz (1100; 909,09); kullanıcı 909,09 − 106/1300 ≈ 139,86 B < 150 alacağı için işlem geri çevrilir. Kayma sınırı saldırının büyüklüğünü sınırlar: sıkı sınır daha az MEV demektir.

Hesaplama Sorusu · Kazanan Belirleme

Soru 17: Açgözlü Kazanan Belirleme

Dört paket teklifi: t1 = ({a, d}, 9), t2 = ({a}, 5), t3 = ({c}, 4), t4 = ({a, b, c}, 11). (a) Değere göre açgözlü seçim hangi teklifleri alır, toplam kaç? (b) Nesne başına değere göre açgözlü seçim? (c) Optimum nedir?

Cevabı göster

(a) Sıra t4 (11), t1 (9), t2 (5), t3 (4). t4 alınır; a, b, c doldu. t1 (a), t2 (a) ve t3 (c) çakışır. Toplam 11.

(b) Nesne başına: t2 5, t1 4,5, t3 4, t4 ≈ 3,67. t2 alınır (a); t1 a yüzünden atlanır; t3 alınır (c); t4 çakışır. Toplam 9.

(c) Çakışmayan çiftler: {t1, t3} = 13, {t2, t3} = 9; t4 tek başına 11. Optimum {t1, t3} = 13. İki sıralama da optimumu kaçırır: değer büyük paketlere, nesne başı değer küçük paketlere aldanır.

Hesaplama Sorusu · Otomatik Mekanizma Tasarımı

Soru 18: İki Tipli Otomatik Tasarım

Tek alıcı, tek nesne: tip L (değer 1) olasılığı qL = 0,6, tip H (değer 3). L'ye satış olasılığı xL, H'ye her zaman satılır; pL = xL·1 (L'nin katılım kısıtı sıkı), pH = pL + 3(1 − xL) (H'nin doğruluk kısıtı sıkı). (a) xL = 0; 0,5; 1 için beklenen gelir? (b) En iyi xL? (c) qL hangi değerin üstündeyse “herkese 1'den sat” daha iyidir?

Cevabı göster

(a) gelir = 0,6·xL + 0,4·(3 − 2xL) = 1,2 − 0,2·xL: xL = 0 → 1,2; 0,5 → 1,1; 1 → 1,0.

(b) Gelir xL'de azalan doğrusal: en iyisi xL = 0, yani yalnız H'ye 3'ten sat (gelir 0,4·3 = 1,2).

(c) Genel qL için gelir = qL·x + (1 − qL)(3 − 2x); x'in katsayısı 3qL − 2. Bu pozitifse xL = 1 en iyisidir: qL > 2/3. Optimum hep bir uçtadır (doğrusal programın köşesi).

Çoktan Seçmeli · Dersin Haritası

Soru 19

Dersin haritasına göre Çevrim İçi Platformlar bölümündeki GSP reklam yuvası açık artırması hangi bölümün fikrinin genellemesidir?

Doğru cevap B. Haritada Çevrim İçi Platformlar, Açık Artırmalar'dan türer: GSP'de her yuva sahibi bir alttaki teklifi öder; bu, ikinci fiyat (Vickrey) açık artırmasının “bir sonraki teklifi öde” fikrinin çok yuvalı genellemesidir. Açık Artırmalar da Mekanizma Tasarımı'ndan gelir: VCG'nin tek nesneli hâli Vickrey'dir. A, Oylama'dan Adalet ve Etik'e giden kolun başıdır. C, Ağ Tasarımı'ndan türeyen bölümdür. D, Nash Dengesi'nden türer ve denge bulmayı anlatır.

Son

Bölüm 14: Gelecek Yönelimler · Çalışma Soruları
Konu anlatımı: Bölüm 14 sunumu · Terim sözlüğü
1 / 1 Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.