Bölüm 4.2: Akış Diyagramları

Bilgisayar ve Programlamaya Giriş

SimgelerSıralı akışKararDöngüDoğrulama

Sercan KÜLCÜ · Giresun Üniversitesi

Giriş

Öğrenme Çıktıları

Simgeler

Temel akış diyagramı simgelerini tanımak.

Akış

Oklarla işlem sırasını kurmak.

Kontrol

Karar ve döngü yapılarını göstermek.

Dönüşüm

Diyagramı sözde kod ve programa çevirmek.

Temeller

Akış Diyagramı Nedir?

Bir algoritmanın işlem sırasını grafiksel olarak gösterir.
Karmaşık mantığı koddan bağımsız biçimde tartışmayı sağlar.
Simgeler adımın türünü; oklar yürütme yönünü gösterir.

Yandaki örnek: günlük bir işin (kapı şifresi) algoritması. Karar kutusundan iki yol çıkar ve yollar yeniden birleşir.

Simgeler

Temel Simgeler

Simgenin biçimi adımın türünü söyler; içine yalnızca o adımın kısa ifadesi yazılır.

Simgeler

Simge ve Görev

Simge	Görev	Örnek
Oval	Başlangıç veya bitiş	Başla
Dikdörtgen	İşlem (hesaplama, atama)	toplam = a + b
Eşkenar dörtgen	Karar (koşul)	a > b ?
Paralelkenar	Giriş / çıkış	a değerini oku
Ok	Yürütme yönü	sonraki adıma geç

Karar simgesinin içine soru (a > b ?), işlem simgesine emir (toplam = a + b) yazılır.

Simgeler

Ek Simgeler

Simge	Görev	Örnek
Sayfa dışı bağlayıcı	Diyagram başka sayfada sürer; içine sayfa ve nokta yazılır.	2-A
Önceden tanımlı işlem	Ayrıca çizilmiş bir alt süreci çağırır.	Ortalama hesapla
Hazırlık	Döngü sayacının başlangıcını ve sınırını tek simgede verir.	i = 1 → n
Belge	Yazdırılan çıktı ya da rapor.	Not çizelgesi
Veri deposu	Diskte ya da veri tabanında saklanan veri.	Öğrenci kayıtları
Açıklama	Kesikli çizgiyle bir simgeye not ekler; akışa katılmaz.	not 0–100 arası

Bu simgeler ISO 5807 ve yaygın çizim araçlarında bulunur. Küçük bir algoritma için beş temel simge yeter; ek simgeler diyagram büyüyüp sayfalara bölündüğünde ya da dosya ve rapor gibi dış ortamlar gösterilmek istendiğinde kullanılır.

Tasarım · Adım adım

Diyagram Oluşturma: İki Sayının Büyüğü

Problem: iki sayının büyüğünü yazmak. Girdi a ve b (paralelkenar: oku), çıktı büyük olan sayı (paralelkenar: yaz).

Başla ve Bitir eklenir; adımlar yukarıdan aşağıya sıralanır: önce oku, en son yaz.

Hangi sayının yazılacağı bir soruya bağlı: a > b ? karar kutusu eklenir; çıktı iki kutuya ayrılır.

Oklar yürütme yönünü verir. Karar çıkışları Evet/Hayır diye etiketlenir, yollar bir bağlayıcıda birleşir.

Örnekle izle: a = 4, b = 9 → 4 > 9 yanlış → Hayır yolu → "b yaz" → çıktı 9. Turuncu yol izlenen yoldur.

Tasarım

Okunabilirlik Kuralları

✗ Kesişen oklar, etiketsiz karar, bir kutuda üç işlem

✓ Yukarıdan aşağı, Evet/Hayır etiketli, tek işlem

Akış mümkün olduğunca yukarıdan aşağıya ve soldan sağa ilerlemelidir.
Karar çıkışları Evet/Hayır gibi anlamlı etiketler taşımalıdır; kesişen oklar azaltılmalıdır.
Bir simgeye bir temel işlem yazılmalı; büyük diyagramlar alt süreçlere bölünmelidir.

Tasarım

Akış Diyagramı mı, Sözde Kod mu?

	Akış diyagramı	Sözde kod
Biçim	Simgeler ve oklar	Girintili kısa cümleler
Güçlü yanı	Dallanma ve döngü bir bakışta görülür	Hızlı yazılır, koda çok yakındır
Zayıf yanı	Büyüyünce sayfaya sığmaz, değiştirmek zahmetli	Akışın yapısı girintiye bağlıdır
Uygun olduğu yer	Öğrenme, sunum, iş süreçleri	Uzun algoritmalar, kodlamadan hemen önce

İkisi aynı algoritmayı anlatır; biri diğerine satır satır çevrilebilir. Sözde kodun bir standardı yoktur, yeter ki her adım açık olsun.

oku x
eğer x < 0 ise
    x = −x
yaz x

Tasarım

Yapısal Programlamanın Üç Yapısı

Böhm ve Jacopini (1966): her algoritma yalnızca sıra, seçim ve tekrar yapılarıyla yazılabilir.
Her yapının tek girişi ve tek çıkışı vardır; bu yüzden bir yapı, başka bir yapının içindeki kutunun yerine konabilir (iç içe yapılar).
Okları diyagramın rastgele bir noktasına atlatan çizimler (spagetti akış) okunması ve test edilmesi zor diyagramlar üretir. Java'da goto ayrılmış bir sözcüktür ama kullanılamaz.

Tasarım

Akış Diyagramı Çizim Araçları

Kâğıt ve kalem

İlk taslak için en hızlısı; silip yeniden çizmek kolaydır. Sınavda da diyagram elle çizilir.

Word ve PowerPoint

Ekle → Şekiller menüsündeki Akış Çizelgesi grubu; bağlayıcı oklar kutu taşınınca birlikte kayar.

draw.io (diagrams.net)

Ücretsiz, tarayıcıda çalışır; hazır akış diyagramı şekilleri ve dışa aktarma (PNG, SVG, PDF) sunar.

Microsoft Visio

Kurumsal süreç ve iş akışı diyagramları için ticari araç.

Flowgorithm

Diyagramı çalıştırır, değişkenleri adım adım gösterir ve Java dahil birçok dile koda çevirir.

Mermaid

Diyagram metinle tanımlanır, araç çizer; belgeler ve kod depoları içinde sık kullanılır.

Araç ne olursa olsun simgelerin anlamı ve okunabilirlik kuralları aynıdır.

Akış Türleri

Sıralı Akış

Başla
  a değerini oku
  b değerini oku
  toplam = a + b
  toplamı yaz
Bitir

Her adım bir önceki tamamlandıktan sonra çalışır.
Dallanma veya tekrar bulunmaz: tek giriş, tek çıkış.
Oklar hep aşağı doğrudur.
Sıra önemlidir: toplam, a ve b okunmadan hesaplanamaz.

Akış Türleri · Diyagramı yürüt

Sıralı Akış Adım Adım (a = 4, b = 7)

Yürütme Başla kutusundan başlar. Henüz hiçbir değişken yok.

Giriş kutusu: kullanıcı 4 girer → a = 4.

Okun gösterdiği sonraki kutu: b = 7 okunur.

İşlem kutusu: toplam = 4 + 7 = 11.

Çıkış kutusu: ekrana 11 yazılır.

Bitir kutusuna ulaşıldı. Her kutu tam bir kez çalıştı: sıralı akışın özelliği.

Başla
  a değerini oku
  b değerini oku
  toplam = a + b
  toplamı yaz
Bitir

Akış Türleri

Koşullu Akış

Başla
  not değerini oku
  not >= 60 ?
    Evet → "Geçti" yaz
    Hayır → "Kaldı" yaz
Bitir

Karar simgesinden iki yol çıkar; her çalıştırmada yalnızca biri izlenir.
Yollar alttaki bağlayıcıda (●) yeniden birleşir.
Sınır değeri ayrıca denenir: not = 60 iken >= “Geçti”, > ise “Kaldı” verir.

Akış Türleri · Diyagramı yürüt

Koşullu Akış Adım Adım (not = 72, sonra 45)

1. çalıştırma (not = 72): yürütme Başla kutusundan başlar.

Kullanıcı 72 girer → not = 72.

Karar: 72 >= 60 → doğru. Akış Evet okundan devam eder.

"Geçti" yazılır. Hayır dalındaki kutu bu çalıştırmada hiç çalışmaz.

İki yol bağlayıcıda birleşir ve Bitir'e ulaşılır. Şimdi diğer dalı görmek için not = 45 ile yeniden çalıştıralım.

2. çalıştırma (not = 45): yürütme Başla kutusundan başlar.

Kullanıcı 45 girer → not = 45.

Karar: 45 >= 60 → yanlış. Akış Hayır okundan devam eder.

"Kaldı" yazılır. Evet dalındaki kutu bu çalıştırmada hiç çalışmaz.

İki yol bağlayıcıda birleşir ve Bitir'e ulaşılır. İki farklı girdiyle iki dalın da çalıştığını gördük.

Başla
  not değerini oku
  not >= 60 ?
    Evet → "Geçti" yaz
    Hayır → "Kaldı" yaz
Bitir

Akış Türleri · Diyagramı yürüt

Üç Sayının En Büyüğü Adım Adım

1. çalıştırma (4, 9, 7): Başla.

Üç sayı okunur: a = 4, b = 9, c = 7.

İlk aday en büyük: enb = a = 4.

Karar: 9 > 4 → doğru → Evet.

enb = b = 9. Yol aşağıda birleşir.

Karar: 7 > 9 → yanlış → Hayır.

9 yazılır.

Bitir. Şimdi en büyüğün c olduğu bir girdiyle deneyelim.

2. çalıştırma (3, 2, 8): Başla.

Üç sayı okunur: a = 3, b = 2, c = 8.

İlk aday en büyük: enb = a = 3.

Karar: 2 > 3 → yanlış → Hayır, enb değişmez.

Karar: 8 > 3 → doğru → Evet.

enb = c = 8.

8 yazılır.

Bitir. Her karar yalnızca bir kez sorulur; sayı sayısı artsa da yöntem aynı kalır.

Başla
  a, b, c değerlerini oku
  enb = a
  b > enb ?  Evet → enb = b
  c > enb ?  Evet → enb = c
  enb değerini yaz
Bitir

Akış Türleri

Çok Yollu Karar: Karar Zinciri

Seçenek sayısı ikiden fazlaysa kararlar zincir biçiminde dizilir: her karar bir öncekinin Hayır dalındadır.
İlk doğru koşulun dalı çalışır, sonraki kararlar hiç sorulmaz. s = 18 için üç karar sorulur: 18 < 0 ve 18 < 15 yanlış, 18 < 25 doğru → Ilık.
Her karar yalnızca üst sınırı denetler; alt sınır zaten bilinir (s < 15 sorulurken s ≥ 0 olduğu kesindir).
Sıra önemlidir: s < 25 en başta sorulsaydı s = −5 için de “Ilık” yazılırdı.
n seçenek için n − 1 karar gerekir. Java karşılığı if … else if … else zinciridir.

Akış Türleri

Bileşik Koşul: VE / VEYA

Bileşik koşul tek bir karar kutusuna da yazılabilir: yaş >= 18 VE ehliyet var ?. Diyagramda ayrıntı gerekirse iki karara açılır.
VE: ilk karar Hayır ise ikinci karar hiç sorulmaz, sonuç zaten Hayır’dır. VEYA: ilk karar Evet ise ikinciye gerek kalmaz. Java’daki && ve || da böyle çalışır: kısa devre değerlendirme.
Test için her kararın iki çıkışı da denenir: VE örneğinde (20, var), (20, yok) ve (16, —) üç farklı yolu çalıştırır.

Akış Türleri · Diyagramı yürüt

Artık Yıl Adım Adım (2024, 1900, 2000)

Artık yıl kuralı: 4’e bölünen yıllar artıktır; ama 100’e bölünenler değildir, 400’e bölünenler yine artıktır. Üç kararlı bir zincir. 1. çalıştırma: 2024.

yıl = 2024 okunur.

2024 % 400 = 24 → yanlış → Hayır.

2024 % 100 = 24 → yanlış → Hayır.

2024 % 4 = 0 → doğru → Evet.

“Artık” yazılır. 2024 artık yıldır (Şubat 29 gün).

Bitir. 2. çalıştırma: 1900.

yıl = 1900 okunur.

1900 % 400 = 300 → yanlış → Hayır.

1900 % 100 = 0 → doğru → Evet. Üçüncü karar hiç sorulmaz.

“Değil” yazılır. 1900 4’e bölünse de artık yıl değildir; yalnız % 4’e bakan bir diyagram burada yanılırdı.

Bitir. 3. çalıştırma: 2000.

yıl = 2000 okunur.

2000 % 400 = 0 → doğru → Evet. Kalan iki karar sorulmaz.

“Artık” yazılır. 2000, 100’e bölündüğü hâlde 400’e de bölündüğü için artık yıldır.

Bitir. Üç girdi dört çıkıştan üçünü çalıştırdı; 2023 gibi bir yıl son Hayır dalını dener. Kararların sırası kuralın istisnalarını doğru yakalar.

Başla
  yıl değerini oku
  yıl % 400 == 0 ?  Evet → "Artık" yaz
  yıl % 100 == 0 ?  Evet → "Değil" yaz
  yıl % 4 == 0 ?    Evet → "Artık" yaz
  Hayır → "Değil" yaz
Bitir

Akış Türleri

Tekrarlı Akış

Başla
  i = 1
  i <= 5 ?
    Evet → i değerini yaz
            i = i + 1
            karara dön
    Hayır → Bitir

Geri dönen ok (tekrar) döngüyü oluşturur; koşul gövdeden önce sorulur (ön koşullu döngü) ve yanlış olunca döngü sona erer.
Tekrar yolunda koşulu değiştiren bir işlem (i = i + 1) bulunmalıdır.

Akış Türleri · Diyagramı yürüt

Tekrarlı Akış Adım Adım

Başla.

Sayaç ilk değerini alır: i = 1.

Karar: 1 <= 5 → doğru → Evet, döngü gövdesine gir.

1 yazılır.

i = 1 + 1 = 2. Geri dönen ok yeniden karara götürür.

Karar: 2 <= 5 → doğru → Evet, döngü gövdesine gir.

2 yazılır.

i = 2 + 1 = 3. Geri dönen ok yeniden karara götürür.

Karar: 3 <= 5 → doğru → Evet, döngü gövdesine gir.

3 yazılır.

i = 3 + 1 = 4. Geri dönen ok yeniden karara götürür.

Karar: 4 <= 5 → doğru → Evet, döngü gövdesine gir.

4 yazılır.

i = 4 + 1 = 5. Geri dönen ok yeniden karara götürür.

Karar: 5 <= 5 → doğru → Evet, döngü gövdesine gir.

5 yazılır.

i = 5 + 1 = 6. Geri dönen ok yeniden karara götürür.

Karar: 6 <= 5 → yanlış → Hayır, döngüden çık.

Bitir. Gövde 5 kez çalıştı; koşul 6 kez denendi (son deneme yanlış, i = 6).

Başla
  i = 1
  i <= 5 ?
    Evet → i değerini yaz
            i = i + 1
            karara dön
    Hayır → Bitir

Döngüler

Sayaç ve Biriktirici

Sayaç kaç tekrar yapıldığını izler: her turda 1 artar.
Biriktirici kısmi sonucu tutar: her turda yeni değer eklenir.
Başlangıç değeri işleme uygun seçilir: toplam için 0, çarpım için 1.

Girdiler 4, 7, 2 için tur tur değerler:

An	x	sayac	toplam
başlangıç	—	0	0
1. tur	4	1	4
2. tur	7	2	11
3. tur	2	3	13

Döngüler · Diyagramı yürüt

Sayaç ve Biriktirici Adım Adım (4, 7, 2)

Başla. Üç sayı okunup toplanacak; girdiler sırasıyla 4, 7, 2.

Sayaç ve biriktirici 0 ile başlar.

Karar: 0 < 3 → doğru → Evet.

x = 4 okunur.

Biriktirici: toplam = 0 + 4 = 4.

Sayaç: sayac = 0 + 1 = 1. Geri dön.

Karar: 1 < 3 → doğru → Evet.

x = 7 okunur.

Biriktirici: toplam = 4 + 7 = 11.

Sayaç: sayac = 1 + 1 = 2. Geri dön.

Karar: 2 < 3 → doğru → Evet.

x = 2 okunur.

Biriktirici: toplam = 11 + 2 = 13.

Sayaç: sayac = 2 + 1 = 3. Geri dön.

Karar: 3 < 3 → yanlış → Hayır, döngü biter.

Toplam yazılır: 13.

Bitir. Sayaç döngünün kaç kez döndüğünü, biriktirici sonucu tuttu.

Başla
  sayac = 0, toplam = 0
  sayac < 3 ?
    Evet → x değerini oku
            toplam = toplam + x
            sayac = sayac + 1
            karara dön
    Hayır → toplamı yaz
Bitir

Döngüler

Örnek: 1’den n’e Toplam

Başla
  n değerini oku
  toplam = 0, i = 1
  i <= n ?
    Evet → toplam = toplam + i
            i = i + 1
            karara dön
    Hayır → toplamı yaz
Bitir

i sayaç, toplam biriktiricidir.
n = 0 girilirse koşul ilk denemede yanlış olur, 0 yazılır.

Döngüler · Diyagramı yürüt

1’den n’e Toplam Adım Adım (n = 4)

Başla. Girdi: n = 4. Beklenen sonuç 1 + 2 + 3 + 4 = 10.

n = 4 okunur.

Biriktirici toplam = 0, sayaç i = 1.

Karar: 1 <= 4 → doğru → Evet.

toplam = 0 + 1 = 1.

i = 2; karara dön.

Karar: 2 <= 4 → doğru → Evet.

toplam = 1 + 2 = 3.

i = 3; karara dön.

Karar: 3 <= 4 → doğru → Evet.

toplam = 3 + 3 = 6.

i = 4; karara dön.

Karar: 4 <= 4 → doğru → Evet.

toplam = 6 + 4 = 10.

i = 5; karara dön.

Karar: 5 <= 4 → yanlış → Hayır, döngüden çık.

10 yazılır.

Bitir. Gövde n = 4 kez çalıştı; sonuç formülle de doğrulanır: n(n+1)/2 = 10.

Başla
  n değerini oku
  toplam = 0, i = 1
  i <= n ?
    Evet → toplam = toplam + i
            i = i + 1
            karara dön
    Hayır → toplamı yaz
Bitir

Döngüler

Sayaçlı ve Bekçi Değerli Döngü

	Sayaçla denetlenen	Bekçi değerle denetlenen
Tekrar sayısı	Önceden bilinir (n kez)	Bilinmez; özel bir değer gelince durur
Karar	i <= n ?	x == −1 ? (bekçi geldi mi?)
Örnek	Sınıftaki 30 öğrencinin notunu oku	Kasada okutulan ürünler; “bitti” tuşuna kadar
Java’da çoğunlukla	`for`	`while`

Bekçi değer, gerçek veride görülemeyecek bir değer seçilir: notlar 0–100 arasındaysa −1 uygundur, 0 uygun değildir.
Bekçi değer veriye katılmamalıdır: karar, toplama ve sayma işlemlerinden önce sorulur; geri dönen ok yeniden oku kutusuna gider.
İlk girdi bekçi değerse döngü gövdesi hiç çalışmaz ve sayaç 0 kalır; ortalama alınacaksa bölmeden önce sayac > 0 ? diye sorulmalıdır.

Döngüler · Diyagramı yürüt

Bekçi Değerli Döngü Adım Adım (80, 64, 90, −1)

Başla. Kullanıcı notları girecek, bitince −1 yazacak. Girdiler: 80, 64, 90, −1.

Biriktirici ve sayaç 0 ile başlar.

x = 80 okunur.

80 == −1 → yanlış → Hayır: bu gerçek bir not.

toplam = 0 + 80 = 80.

sayac = 1.

x = 64 okunur. Geri dönen ok yeniden oku kutusuna geldi.

64 == −1 → yanlış → Hayır: bu gerçek bir not.

toplam = 80 + 64 = 144.

sayac = 2.

x = 90 okunur. Geri dönen ok yeniden oku kutusuna geldi.

90 == −1 → yanlış → Hayır: bu gerçek bir not.

toplam = 144 + 90 = 234.

sayac = 3.

x = −1 okunur.

−1 == −1 → doğru → Evet: bekçi geldi, döngü biter. −1 toplama da sayaca da katılmadı.

ort = 234 / 3 = 78.

Ortalama yazılır.

Bitir. Gövde 3 kez, karar 4 kez çalıştı. Kaç not girileceği önceden bilinmiyordu; döngüyü veri durdurdu.

Başla
  toplam = 0, sayac = 0
  x değerini oku
  x == -1 ?  Evet → 7. satıra git
  toplam = toplam + x
  sayac = sayac + 1;  3. satıra dön
  ort = toplam / sayac
  ort değerini yaz
Bitir

Döngüler

İç İçe Yapılar

Bir kararın dalında başka karar bulunabilir.
Bir döngünün içinde ikinci döngü yer alabilir: dış döngünün her turunda iç döngü baştan sona çalışır.
Her yapının giriş ve çıkış noktaları görsel olarak ayırt edilmelidir.

3 × 3 = 9 hücre: iç döngü gövdesi 9 kez çalışır. Turuncu satır: i = 2 iken j'nin üç turu.

Çok sayıda iç içe yapı, algoritmayı alt süreçlere ayırma gereksinimini gösterebilir.

Döngüler · Diyagramı yürüt

İç İçe Döngü Adım Adım (i = 1)

Başla. Dış döngü i = 1, 2; iç döngü j = 1, 2. Her satıra i × j yazılacak.

i = 1: dış sayaç başlar.

Dış karar: 1 <= 2 → doğru → iç döngüye gir.

j = 1: iç sayaç her dış turda yeniden 1 olur.

İç karar: 1 <= 2 → doğru

1 × 1 = 1 yazılır.

j = 2; iç karara dön.

İç karar: 2 <= 2 → doğru

1 × 2 = 2 yazılır.

j = 3; iç karara dön.

İç karar: 3 <= 2 → yanlış → Hayır, iç döngü biter.

Satır tamamlandı: println() satır sonunu yazar (imleç alt satıra geçer). Sonra i = 2; dış karara dön.

Başla
  i = 1
  i <= 2 ?  (Hayır → Bitir)
    j = 1
    j <= 2 ?  (Hayır → i = i + 1)
      i × j yaz
      j = j + 1, iç karara dön
    satır sonu (println), i = i + 1, dış karara dön
Bitir

Döngüler · Diyagramı yürüt

İç İçe Döngü Adım Adım (devam: i = 2)

Dış karar: 2 <= 2 → doğru → iç döngüye gir.

j = 1: iç sayaç her dış turda yeniden 1 olur.

İç karar: 1 <= 2 → doğru

2 × 1 = 2 yazılır.

j = 2; iç karara dön.

İç karar: 2 <= 2 → doğru

2 × 2 = 4 yazılır.

j = 3; iç karara dön.

İç karar: 3 <= 2 → yanlış → Hayır, iç döngü biter.

Satır tamamlandı: println() satır sonunu yazar. Sonra i = 3; dış karara dön.

Dış karar: 3 <= 2 → yanlış → Hayır, Bitir'e git.

Bitir. İç gövde 2 × 2 = 4 kez çalıştı; çıktı küçük bir çarpım tablosu.

Başla
  i = 1
  i <= 2 ?  (Hayır → Bitir)
    j = 1
    j <= 2 ?  (Hayır → i = i + 1)
      i × j yaz
      j = j + 1, iç karara dön
    satır sonu (println), i = i + 1, dış karara dön
Bitir

Döngüler · Diyagramı yürüt

Sayı Tahmin Oyunu Adım Adım (gizli = 37)

Başla. Gizli sayı (normalde rastgele seçilir) 37; oyuncunun tahminleri 50, 25, 37.

Gizli sayı belirlenir, deneme sayacı 0.

Oyuncu 50 girer.

deneme = 1.

Karar: 50 == 37 → yanlış → Hayır, ipucu verilecek.

Karar: 50 < 37 → yanlış.

"Daha küçük" yazılır; ok yeniden oku kutusuna döner.

Oyuncu 25 girer.

deneme = 2.

Karar: 25 == 37 → yanlış → Hayır, ipucu verilecek.

Karar: 25 < 37 → doğru.

"Daha büyük" yazılır; ok yeniden oku kutusuna döner.

Oyuncu 37 girer.

deneme = 3.

Karar: 37 == 37 → doğru → Evet.

Doğru tahmin! Deneme sayısı 3 ile birlikte yazılır.

Bitir. Döngü, koşul (tahmin == gizli) doğru olunca sona erdi; kaç tur döneceği önceden bilinmez.

Başla
  gizli = 37, deneme = 0
  tahmin değerini oku
  deneme = deneme + 1
  tahmin == gizli ?
    Evet → "Bildin (" deneme ". deneme)" yaz, Bitir
  tahmin < gizli ?
    Evet → "Daha büyük" yaz
    Hayır → "Daha küçük" yaz
  3. satıra (oku) dön
Bitir

Döngüler · Diyagramı yürüt

do-while Akış Diyagramı Adım Adım (girdiler: 7, 0, 3)

Başla. Girdi listesi sırayla verilecek: 7, 0, 3. Önce gövde çalışır (oku), koşul sonda sorulur: son koşullu döngü.

Önce gövde: sayı = 7 okunur. Koşul henüz hiç sorulmadı.

Karar: 1 ≤ 7 ≤ 5 ? 7 > 5 olduğundan yanlış → Hayır.

"Geçersiz" yazılır.

Ok oku kutusuna döner: sayı = 0 okunur.

Karar: 1 ≤ 0 ≤ 5 ? 0 < 1 olduğundan yanlış → Hayır.

"Geçersiz" yeniden yazılır.

Yeniden oku: sayı = 3.

Karar: 1 ≤ 3 ≤ 5 → doğru → Evet.

Geçerli sayı yazılır: 3.

Bitir. Gövde 3 kez çalıştı. Koşul gövdeden sonra sorulduğu için gövde en az 1 kez çalışır. Java karşılığı: do { … } while (sayı < 1 || sayı > 5);

Başla
  sayı değerini oku
  1 <= sayı <= 5 ?
    Hayır → "Geçersiz" yaz, oku'ya dön
    Evet → sayıyı yaz
Bitir

Döngüler

`for` Döngüsünün Akış Diyagramı

for (i = 1; i <= n; i++) {
    toplam = toplam + i;
}

Başlangıç (i = 1): döngüye girerken bir kez çalışır.
Koşul (i <= n): her turdan önce sorulur; for ön koşullu bir döngüdür.
Gövde: koşul doğruysa çalışır.
Güncelleme (i++): gövdeden sonra çalışır, ok koşula döner.

Diyagram aynı while diyagramıdır; for yalnızca 1, 2 ve 4’ü tek satırda toplar. Bazı kaynaklar 1, 2 ve 4’ü tek bir hazırlık simgesinde (altıgen, “i = 1 → n”) gösterir.

Döngüler

Döngüden Erken Çıkış ve Bayrak

İlk negatif sayıyı arama: a = [4, 7, −2, 5, −8]

Aranan bulununca kalan turlar gereksizdir. Gövdenin içinden döngü dışına giden ikinci ok erken çıkıştır; Java’da break (çık).
Örnekte i = 3’te −2 bulunur ve yazılır; 5 ve −8’e hiç bakılmaz. Hiç negatif yoksa döngü koşuldan çıkar ve “Yok” yazılır.
Döngünün iki çıkışı olur. Tek çıkış isteniyorsa bayrak kullanılır: bulundu = yanlış ile başlanır, bulununca doğru yapılır ve koşul i <= n VE bulundu değil ? olur. Döngüden sonra bayrağa bakılarak sonuç yazılır.
Atla (continue) ise döngüden çıkmaz: o turun kalanını atlayıp güncellemeye ve koşula döner.

Koda Çeviri

Diyagramdan Java Koduna

public static void main(String[] args) {
    int n = 3;
    int toplam = 0, i = 1;
    while (i <= n) {
        toplam = toplam + i;
        i = i + 1;
    }
    System.out.println(toplam);
}

Başla / Bitir → metodun başı ve sonu.
Girdi → değişken (burada sabit değer).
İşlem → atama deyimi.
Karar + geri dönen ok → while koşulu ve gövdesi.
Çıktı → println.

Koda Çeviri · Simge ↔ kod satırı

Diyagramdan Java Koduna Adım Adım (n = 3)

Başla simgesi metodun başlangıcıdır: main açılır.

Girdi simgesi → int n = 3; (girdi sabit alındı).

İşlem simgesi → iki değişkenin başlangıç değeri.

Karar simgesi → while (i <= n): 1 <= 3 doğru.

Evet yolu = döngü gövdesi: toplam = 0 + 1 = 1.

i = i + 1 → i = 2. Sonraki ok karara geri döner.

Geri dönen ok = döngü bloğunun sonundan koşula dönüş: 2 <= 3 doğru.

toplam = 1 + 2 = 3.

i = 3.

3 <= 3 doğru.

toplam = 3 + 3 = 6.

i = 4.

4 <= 3 yanlış → Hayır yolu, döngü bloğunun dışına çıkılır.

Çıktı simgesi → println(toplam): 6 yazılır.

Bitir → metodun kapanışı. Her simgenin bir kod karşılığı var.

public static void main(String[] args) {
    int n = 3;
    int toplam = 0, i = 1;
    while (i <= n) {
        toplam = toplam + i;
        i = i + 1;
    }
    System.out.println(toplam);
}

Koda Çeviri

Alt Süreçle Modüler Diyagram

Önceden tanımlı işlem simgesi ayrı çizilmiş bir diyagramı çağırır; alt süreç bitince akış ana diyagramda aynı noktadan sürer.
Alt diyagram Başla yerine adı ve parametreleriyle, Bitir yerine Döndür ile biter. a = 70, b = 85, c = 91 için t = 246, dönen değer 82.
Aynı alt süreç birçok yerden çağrılabilir, bir kez çizilir. Java’da her alt süreç bir metot olur: static int ortalama(int x, int y, int z) { return (x + y + z) / 3; }

Doğrulama

Diyagramı Test Etme

Normal girdi not = 72: Evet yolu çalışır.

Diğer dal için not = 45: Hayır yolu çalışır. Artık her kutu en az bir kez denendi.

Sınır değeri not = 60: 60 >= 60 doğru → "Geçti". > yazılsaydı hata burada yakalanırdı.

Normal bir girdide oklar adım adım izlenir.
Kararın her çıkışını çalıştıracak test değeri seçilir.
Sınır değerleri (60 gibi) ayrıca denenir.
Döngünün sıfır, bir ve çok tekrar yaptığı durumlar denenir.
Başlangıca dönmeyen veya bitişe ulaşmayan yollar aranır.

Doğrulama

İzleme Tablosuyla Elle İzleme: Öklid (48, 18)

An	a	b	k	b != 0 ?
başlangıç	48	18	—	18 != 0 doğru
1. tur	18	12	12	12 != 0 doğru
2. tur	12	6	6	6 != 0 doğru
3. tur	6	0	0	0 != 0 yanlış

Her değişken bir sütun, her tur bir satırdır; karar sonucu da yazılır. Sonuç: 6 yazılır, EBOB(48, 18) = 6.
Tablo, diyagramdaki sıranın önemini gösterir: a = b ve b = k yer değiştirseydi a, b’nin yeni değerini alırdı ve sonuç bozulurdu.
Döngü 3 tur döndü, karar 4 kez soruldu: her zamanki gibi karar, gövdeden bir fazla çalışır.

Doğrulama

Sık Hatalar

Hata	Sonuç	Düzeltme
Etiketsiz karar yolu	Hangi koşulun seçildiği belirsiz	Evet/Hayır yaz
Güncellenmeyen sayaç	Sonsuz döngü	Sayaç adımı ekle
Bağlantısız simge	Akış kopar	Okla bağla
Bir simgede çok işlem	Okunabilirlik azalır	Adımlara böl

✗ i hep 1: 1 1 1 1 … Bitir'e hiç ulaşılmaz

✓ i = i + 1 eklendi: 1 2 3, sonra Bitir

Doğrulama

Sık Hatalar (devam)

Hata	Belirti	Düzeltme
Biriktirici döngünün içinde sıfırlanıyor	4, 7, 2 için 13 yerine 2 yazılır: yalnız son değer kalır	toplam = 0 kutusunu döngüden önceye al
Geri dönen ok oku kutusunu atlıyor	Aynı x tekrar tekrar işlenir; bekçi değer hiç gelmez	Ok, oku kutusunun önüne döner
Karar kutusunda atama: x = 0 ?	Soru mu, atama mı belirsiz	Karşılaştırma yaz: x == 0 ?
Bekçi değer işlemden sonra sorgulanıyor	−1 toplama katılır, sayaç bir fazla olur	Kararı toplama ve saymadan önce sor
Karar zincirinde geniş koşul önce	Alttaki dallar hiç çalışmaz	Dar koşuldan genişe sırala
Karardan tek ok çıkıyor	Diğer durumda akış kopar	İki çıkışı da çiz, Evet/Hayır yaz
Bölmeden önce sıfır denetimi yok	Hiç veri girilmezse 0’a bölme	sayac > 0 ? kararı ekle

Özet

Bölüm Özeti

Akış diyagramı algoritmanın yürütme sırasını standart simgelerle gösterir.
Sıralı akış doğrusal, koşullu akış dallanan, tekrarlı akış geri dönen yol içerir.
Karar yolları etiketlenmeli ve her yol bir sonraki adıma ulaşmalıdır.
Diyagram, farklı test girdileriyle elle izlenerek doğrulanmalıdır.

Özet

Kontrol Soruları

İşlem ve karar simgeleri neyi temsil eder?
Karar çıkışları neden etiketlenmelidir?
Bir döngü diyagramında sonsuz tekrar nasıl oluşur?
Sayaç ve biriktirici arasındaki fark nedir?
Bir akış diyagramını test etmek için hangi girdiler seçilir?

Özet

Alıştırmalar

Girilen sayının tek mi çift mi olduğunu yazan akış diyagramını çizin (ipucu: sayi % 2 == 0 ?).
Bir sınavın 0–100 arası notunu AA / BA / … / FF harfine çeviren akış diyagramını iç içe kararlarla çizin; 85, 60, 42 için izleyin.
1'den n'e kadar sayıların çarpımını bulan diyagramı çizin; biriktiricinin başlangıç değeri ne olmalı?
Kullanıcı 0 girene kadar sayı okuyup toplamı ve kaç sayı girildiğini yazan diyagramı çizin (sayaç + biriktirici).
Sayı tahmin oyununa "en fazla 5 deneme" kuralını ekleyin: 5 denemede bilinemezse "Kaybettin" yazılsın.
Aşağıdaki hatayı bulun: i = 1, i <= 10 ? Evet → i yaz, karara dön. Nasıl düzeltilir?

İpuçları

Tek karar, iki çıkış.
Kararları büyükten küçüğe sıralayın: not >= 90 ?, not >= 85 ? …
Çarpım için 1.
Karar: sayi == 0 ?
İkinci koşul: deneme < 5 ?
i artırılmıyor → sonsuz döngü; i = i + 1 ekleyin.

Özet

Kaynaklar

ISO 5807:1985, Information processing: Documentation symbols and conventions for data, program and system flowcharts.
Deitel ve Deitel, Java: How to Program, Early Objects, 11. baskı, Pearson, 2018.
Sedgewick ve Wayne, Computer Science: An Interdisciplinary Approach, Addison-Wesley, 2016: 1.3 Conditionals and Loops.
Oracle, The Java Tutorials: Control Flow Statements.
Downey ve Mayfield, Think Java, 2. baskı, O'Reilly, 2019 (ücretsiz çevrim içi sürüm).

Son

Akış Diyagramları

Sonraki sunum: Programlamaya Giriş · Çalışma soruları · Simülatör: Akış Diyagramı Yürütücü · Terim sözlüğü

Bölüm 4.2: Akış Diyagramları

Öğrenme Çıktıları

Akış Diyagramı Nedir?

Temel Simgeler

Simge ve Görev

Ek Simgeler

Diyagram Oluşturma: İki Sayının Büyüğü

Okunabilirlik Kuralları

Akış Diyagramı mı, Sözde Kod mu?

Yapısal Programlamanın Üç Yapısı

Akış Diyagramı Çizim Araçları

Sıralı Akış

Sıralı Akış Adım Adım (a = 4, b = 7)

Koşullu Akış

Koşullu Akış Adım Adım (not = 72, sonra 45)

Üç Sayının En Büyüğü Adım Adım

Çok Yollu Karar: Karar Zinciri

Bileşik Koşul: VE / VEYA

Artık Yıl Adım Adım (2024, 1900, 2000)

Tekrarlı Akış

Tekrarlı Akış Adım Adım

Sayaç ve Biriktirici

Sayaç ve Biriktirici Adım Adım (4, 7, 2)

Örnek: 1’den n’e Toplam

1’den n’e Toplam Adım Adım (n = 4)

Sayaçlı ve Bekçi Değerli Döngü

Bekçi Değerli Döngü Adım Adım (80, 64, 90, −1)

İç İçe Yapılar

İç İçe Döngü Adım Adım (i = 1)

İç İçe Döngü Adım Adım (devam: i = 2)

Sayı Tahmin Oyunu Adım Adım (gizli = 37)

do-while Akış Diyagramı Adım Adım (girdiler: 7, 0, 3)

for Döngüsünün Akış Diyagramı

Döngüden Erken Çıkış ve Bayrak

Diyagramdan Java Koduna

Diyagramdan Java Koduna Adım Adım (n = 3)

Alt Süreçle Modüler Diyagram

Diyagramı Test Etme

İzleme Tablosuyla Elle İzleme: Öklid (48, 18)

Sık Hatalar

Sık Hatalar (devam)

Bölüm Özeti

Kontrol Soruları

Alıştırmalar

Kaynaklar

Son

`for` Döngüsünün Akış Diyagramı