Bölüm 2.1: Yazılım ve İşletim Sistemleri
Çoktan Seçmeli · Yazılım
Soru 1: Yazıcı Sürücüsü
Yeni bir yazıcının bilgisayarla çalışabilmesi için kurulan yazıcı sürücüsü hangi yazılım türüne girer?
D: Aygıt sürücüleri, işletim sistemiyle birlikte donanımı yöneten sistem yazılımıdır; yazıcı, ekran kartı gibi aygıtlarla konuşur. Web tarayıcısı ve ofis programları uygulama yazılımı, derleyici geliştirme aracıdır.
Adım Adım Çalıştırma · İşletim Sistemi
Soru 2: Bilgisayar Nasıl Açılır?
Güç düğmesine basıldıktan masaüstü gelene kadar her adımda çalışan kod nerededir, denetim kimdedir?
RAM boştur; işletim sistemi henüz diskte bekler.
İşlemci anakarttaki kalıcı bellekte duran UEFI (eski sistemlerde BIOS) ile başlar.
POST bellek, klavye, disk gibi temel donanımı denetler; hata varsa sesli uyarı ya da ileti verir. RAM modülü takılı değilse açılış burada durur.
Önyükleme sırasındaki disk seçilir; önyükleyici (Windows Boot Manager, GRUB) RAM’e yüklenir.
Önyükleyici çekirdeği RAM’e yükleyip denetimi ona verir.
Çekirdek sürücüleri yükler, ilk süreçleri ve sistem hizmetlerini başlatır.
Kimlik doğrulandıktan sonra masaüstü ve başlangıç uygulamaları açılır.
güç düğmesine basılır ürün yazılımı (UEFI/BIOS) çalışır POST: temel donanım testi önyükleyici diskten RAM'e yüklenir çekirdek RAM'e yüklenir sürücüler ve hizmetler başlatılır oturum açma → masaüstü
Çoktan Seçmeli · İşletim Sistemi
Soru 3: MBR mi, GPT mi?
3 TB’lık yeni bir diske 6 bölüm oluşturulacak ve Windows 11 kurulacak. Hangi bölümleme düzeni ve ürün yazılımı uygundur?
D: MBR en çok 2 TB’a kadar diski ve 4 birincil bölümü destekler; 3 TB’lık disk için GPT gerekir (MBR’de 6 bölüm ancak genişletilmiş bölüm içinde mantıksal bölümlerle yapılabilir). Windows 11 de UEFI + Güvenli Önyükleme ve TPM 2.0 ister.
Adım Adım Çalıştırma · Çekirdek
Soru 4: Dosyaya Yazma: Sistem Çağrısı
Editör “Kaydet”e basılınca rapor.txt dosyasına yazıyor. Adımları ve işlemcinin modunu izleyin.
Editör diske kendisi erişemez; write sistem çağrısını yapar.
İşlemci ayrıcalıklı moda geçer; artık yalnızca çekirdek kodu çalışır.
Dosyanın diskteki yeri bulunur, kullanıcının yazma izni denetlenir. İzin yoksa çağrı hata ile döner.
Yazılacak veri editörün bellek alanından çekirdeğin tamponuna alınır.
Sürücü, ortak isteği o diske özgü komuta çevirir.
Disk işini bitirince kesme ile işlemciye haber verir.
Çağrı döner, işlemci kullanıcı moduna geçer. Editör donanımı hiç doğrudan görmedi.
editör: write(rapor.txt, veri) CPU: kullanıcı modu → çekirdek modu dosya sistemi: yeri bul, yazma izni? çekirdek: veriyi editörün belleğinden al disk sürücüsü: diske yaz komutu disk: iş bitti → kesme (interrupt) dönüş: CPU → kullanıcı modu
Çoktan Seçmeli · Çekirdek
Soru 5: Çekirdek Türleri
Çekirdekte yalnızca temel işlerin bulunduğu; aygıt sürücüleri ve dosya sisteminin kullanıcı modunda çalıştığı tasarım hangisidir?
B: Mikro çekirdekte bir sürücünün çökmesi tüm sistemi düşürmez; yalıtım güçlüdür ama mod geçişleri daha fazladır. Monolitik çekirdekte (Linux) her şey tek ayrıcalıklı çekirdektedir; hibrit tasarım hız için bazı hizmetleri çekirdekte tutar.
Çoktan Seçmeli · Süreç Yönetimi
Soru 6: Program, Süreç, İş Parçacığı
hesap.exe programı iki kez çalıştırılıyor; birinci pencere iki iş parçacığı kullanıyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
D: Program diskte duran pasif dosyadır; her çalıştırma ayrı bellek alanı olan yeni bir süreçtir. İş parçacıkları ise aynı süreç içinde belleği paylaşan yürütme akışlarıdır.
Çıktı Sorusu · Süreç Yönetimi
Soru 7: Süreç Hangi Durumda?
Tek çekirdekli bir sistemde bir sürecin başına sırayla aşağıdakiler geliyor. Her olaydan sonra süreç hangi durumdadır?
1 kullanıcı programı başlattı 2 İS süreci kabul etti 3 zamanlayıcı süreci seçti 4 klavyeden girdi beklemeye başladı 5 kullanıcı tuşa bastı 6 zamanlayıcı yeniden seçti 7 zaman dilimi doldu (kesme) 8 zamanlayıcı yeniden seçti 9 süreç işini bitirdi
Cevabı göster
1 Yeni · 2 Hazır · 3 Çalışıyor · 4 Bekliyor · 5 Hazır · 6 Çalışıyor · 7 Hazır · 8 Çalışıyor · 9 Sonlandı
Tuşa basılınca süreç hemen çalışmaz; önce Hazır kuyruğuna döner, sırası gelince seçilir.
Adım Adım Çalıştırma · Süreç Yönetimi
Soru 8: Döner Sıralı Çizelgeleme (q = 2)
Üç süreç t = 0’da hazır: P1 = 4 ms, P2 = 2 ms, P3 = 3 ms. Döner sıralı çizelgeleme, zaman dilimi 2 ms. Gantt çizelgesini oluşturun; her süreç ne zaman biter?
Her süreç sırayla en çok 2 ms alır.
t = 0–2: P1 çalıştı, 2 ms kaldı → kuyruğun sonuna.
t = 2–4: P2’nin 2 ms’i bitti; sistemden çıkar.
t = 4–6: P3 çalıştı, 1 ms kaldı → sona.
t = 6–8: P1 kalan 2 ms’i tamamladı.
t = 8–9: P3 son 1 ms’ini kullandı; dilimin tamamını beklemez.
Kuyruk boş → bitti. Bitişler: P2 = 4, P1 = 8, P3 = 9 ms.
hazır kuyruğu: P1(4) P2(2) P3(3)
q = 2
while kuyruk boş değil
P = kuyruğun başından al
P'yi en çok q ms çalıştır
eğer P'nin işi kaldıysa
P'yi kuyruğun sonuna ekle
aksi halde
bitiş(P) = şimdiki zamanÇıktı Sorusu · Süreç Yönetimi
Soru 9: Zaman Dilimi Değişirse
Sunumdaki örnek: P1 = 5, P2 = 3, P3 = 2 ms; zaman dilimi 2 ms iken bitişler P3 = 6, P2 = 9, P1 = 10. Zaman dilimi 3 ms olursa Gantt çizelgesi ve bitiş zamanları ne olur? Kaç bağlam değiştirme yapılır?
Cevabı göster
q = 3: P2 = 6, P3 = 8, P1 = 10.
- P1 3 ms çalışıp sona gider (kalan 2); P2 3 ms’de, P3 2 ms’de biter; P1 kalan 2 ms’i bitirir.
- Bağlam değiştirme: q = 3’te 3, q = 2’de 5. Dilim büyüdükçe geçiş azalır ama süreçler sıralarını daha uzun bekler.
Çoktan Seçmeli · Süreç Yönetimi
Soru 10: Kilitlenmeyi Önlemek
Tüm süreçler kaynakları aynı sırayla (önce Yazıcı, sonra Dosya) istemek zorunda olursa kilitlenmenin dört koşulundan hangisi oluşamaz?
B: Herkes kaynakları aynı sırayla isterse “A Dosya’yı bekliyor, B Yazıcı’yı bekliyor” biçiminde halka kurulamaz. Dört koşulun hepsi gerektiği için biri kırılınca kilitlenme olmaz. Yazıcı yine tek sahiplidir (karşılıklı dışlama sürer).
Çıktı Sorusu · Süreç Yönetimi
Soru 11: Kilitlenme Var mı?
Her durumda kilitlenme olup olmadığını belirleyin.
(a) A Yazıcı’yı tutuyor, Dosya’yı istiyor. B Dosya’yı tutuyor, Tarayıcı’yı istiyor. C Tarayıcı’yı tutuyor, başka bir şey istemiyor.
(b) (a)’ya ek olarak C, Tarayıcı’yı bırakmadan Yazıcı’yı istiyor.
Cevabı göster
(a) Kilitlenme yok. C bekleyen bir şey olmadığı için işini bitirip Tarayıcı’yı bırakır → B devam eder ve Dosya’yı bırakır → A devam eder.
(b) Kilitlenme var: A → Dosya → B → Tarayıcı → C → Yazıcı → A dairesel beklemesi oluşur; kimse bırakmadığı için üçü de sonsuza dek bekler.
Adım Adım Çalıştırma · Bellek Yönetimi
Soru 12: Taban ve Limit ile Koruma
A: taban 100, limit 200; B: taban 300, limit 150 (KB). Sırayla gelen bellek erişimlerinde donanım ne yapar?
Her süreç kendi bölgesini görür; bölgeler çakışmaz.
150 < 200 → geçerli: 100 + 150 = 250.
199 < 200 → geçerli; A’nın son adresi (299).
Süreç değişince İS, B’nin taban/limit yazmaçlarını yükler: 300 + 120 = 420.
150 < 150 yanlış → ihlal! Geçerli adresler 0–149’dur; 450 artık B’nin dışındadır.
250 ≥ 200 → ihlal. İzin verilseydi 350 ile B’nin alanına yazılırdı.
İhlalde donanım kesme üretir, İS süreci sonlandırır (“erişim ihlali / segmentation fault”).
A: taban=100, limit=200
B: taban=300, limit=150
her erişim (süreç, adres) için
eğer adres < limit ise
fiziksel = taban + adres
aksi halde
ihlal → kesme, süreç sonlanır
erişimler: A 150, A 199, B 120,
B 150, A 250Çıktı Sorusu · Bellek Yönetimi
Soru 13: Takas ile Yer Açmak
RAM 1024 KB. İS 0–128, Süreç A 128–448, Süreç B 448–704 arasında; geri kalanı boş. B beklemede. Yeni süreç C 400 KB istiyor. (a) C hemen yüklenebilir mi? (b) Takastan sonra C’nin taban ve limiti ve kalan boş alan ne olur?
Cevabı göster
(a) Hayır: bitişik boş alan 1024 − 704 = 320 KB < 400 KB.
(b) Beklemedeki B diske yazılır (swap out); 448–1024 arası 576 KB boşalır. C: taban = 448, limit = 400 → 448–848. Kalan boş: 176 KB.
B yeniden çalışacağı zaman RAM’e geri alınır (swap in). Disk RAM’den çok yavaştır.
Çoktan Seçmeli · Bellek Yönetimi
Soru 14: Sanal Belleğin Getirdiği
Sanal bellek ve sayfalama için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A: Sayfa tablosu her sanal sayfanın hangi çerçevede olduğunu tutar; az kullanılan sayfa diske çıkarılabilir. Her sürecin kendi tablosu vardır (C yanlış). Sayfa hatası çoğunlukla olağandır: İS sayfayı diskten yükler ve komut yeniden çalışır (D yanlış).
Çoktan Seçmeli · Bellek Yönetimi
Soru 15: RAM Dolunca
RAM tamamen doluyken yeni bir uygulama açılıyor. İşletim sistemi ne yapar ve bunun bedeli nedir?
A: Sanal bellek kapasiteyi artırır ama hız bedeliyle: RAM ~50–100 ns, SSD ~0,1 ms. Çok fazla takas olursa bilgisayar belirgin biçimde yavaşlar veya donar. Depolama boş olsa bile yetersiz RAM bu yüzden yavaşlığa yol açar.
Adım Adım Çalıştırma · Bellek Yönetimi
Soru 16: Sanal Adresi Çevirmek
Sayfa boyutu 4096 bayt. Süreç A’nın sayfa tablosu: 0 → çerçeve 4, 1 → 5, 2 → diskte, 3 → 1. Çerçeve 3 boş. Sanal adres 12300 ve sonra 9000 okunuyor.
12300 = 3 × 4096 + 12 (3 × 4096 = 12288).
Tablo: sayfa 3 → çerçeve 1 (RAM’de).
Fiziksel = 1 × 4096 + 12 = 4108. Bağıl konum aynen korunur.
9000 = 2 × 4096 + 808 (2 × 4096 = 8192).
Sayfa 2 RAM’de değil → sayfa hatası (page fault).
İS sayfayı diskten boş çerçeve 3’e yükler, tabloyu günceller; komut yeniden çalışır.
Fiziksel = 3 × 4096 + 808 = 13096.
sayfa = adres div 4096 uzaklık = adres mod 4096 çerçeve = sayfaTablosu[sayfa] eğer sayfa RAM'de değilse sayfa hatası: İS sayfayı diskten boş çerçeveye yükler, tabloyu günceller fiziksel = çerçeve * 4096 + uzaklık
Çıktı Sorusu · Dosya Sistemi
Soru 17: Hangi Dosya Sistemine Sığar?
Bir USB belleğe şu dosyalar kopyalanacak: 200 MB sunum, 3 GB film, 5 GB video. Bellek (a) FAT32, (b) exFAT ile biçimlendirilmişse hangileri kopyalanabilir? Bellek hem Windows hem macOS’ta yazılacaksa hangisi seçilmeli?
Cevabı göster
| dosya | FAT32 | exFAT |
|---|---|---|
| 200 MB | ✓ | ✓ |
| 3 GB | ✓ | ✓ |
| 5 GB | ✗ | ✓ |
- FAT32’de tek dosya en çok 4 GB olabilir; toplam boyut değil, tek dosyanın boyutu sınırlanır.
- Seçim: exFAT. NTFS’ye macOS yalnızca okuyabilir.
- Biçimlendirme içeriği siler: önce yedek alınmalıdır.
Adım Adım Çalıştırma · Dosya Sistemi
Soru 18: cd ve pwd Komutları
Linux’ta geçerli klasör /home/ali. Ağaç: /home/ali/{belgeler, resimler}, /home/ayse/{notlar.txt, kitap.pdf}, /tmp. Komutların çıktısı ne olur?
pwd geçerli klasörün mutlak yolunu yazar.
Göreli yol: geçerli klasörün içindeki belgeler’e iner.
“..” bir üst klasör (ali), sonra resimler.
İki kez yukarı: resimler → ali → home; sonra ayse.
ls klasör içeriğini listeler (Windows cmd’de dir).
Bir üst klasör: /home.
pwd → /home
“/” ile başlayan yol mutlaktır: nerede olursanız olun kökten başlar.
pwd → /tmp
$ pwd $ cd belgeler $ cd ../resimler $ cd ../../ayse $ ls $ cd .. $ pwd $ cd /tmp $ pwd
Çıktı Sorusu · Dosya Sistemi
Soru 19: chmod Sayıları
r = 4, w = 2, x = 1 toplanır; sıra sahip · grup · diğerleri.
(a) chmod 754 betik.sh sonrası izinler nedir?
(b) chmod 640 notlar.txt sonrası?
(c) rwxr-x--- izni hangi sayıyla verilir?
Cevabı göster
(a) rwxr-xr-- · (b) rw-r----- · (c) 750
- (a) 7 = rwx (sahip her şey), 5 = r-x (grup okur, çalıştırır), 4 = r-- (diğerleri yalnızca okur).
- (b) 6 = rw-, 4 = r--, 0 = --- (diğerleri hiçbir şey).
- (c) rwx = 7, r-x = 5, --- = 0.
Çoktan Seçmeli · Güvenlik ve Türler
Soru 20: Kimlik Doğrulama mı, Yetkilendirme mi?
Standart hesaplı bir kullanıcı parolasıyla oturum açıyor, kendi belgelerini açabiliyor ama sistem saatini değiştirmek istediğinde engelleniyor. Engel hangi aşamadadır?
C: Kimlik doğrulama (“Kim?”) başarılıdır, oturum açılmıştır. Yetkilendirme (“Ne yapabilir?”) standart hesabın sistem genelinde değişiklik yapmasına izin vermez: en az ayrıcalık ilkesi. Olay kaydına da yazılır.
Çoktan Seçmeli · Güvenlik ve Türler
Soru 21: Açık Kaynak Ücretsiz mi?
Açık kaynak yazılım için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
C: Hakları ve yükümlülükleri lisans belirler; “açık kaynak” otomatik olarak ücretsiz ya da desteksiz demek değildir. Ticari yazılımda da yazılım satın alınmaz, çoğunlukla kullanım lisansı alınır (B yanlış). Ücretsiz dağıtılan her program da açık kaynak değildir; GPL, MIT gibi açık kaynak lisanslarının da uyulması gereken koşulları vardır.
Çoktan Seçmeli · Güvenlik ve Türler
Soru 22: Sanal Makine mi, Konteyner mi?
Linux çalışan bir sunucuda hem Windows hem Linux gerektiren bir test ortamı kurulacak. Hangisi seçilmeli?
A: Konteynerler ana sistemin çekirdeğini paylaşır; Linux çekirdeği üzerinde Windows çekirdeği gerektiren yazılım çalışmaz. Sanal makine hipervizör üzerinde tam bir misafir işletim sistemi taşır: daha fazla bellek ve yavaş açılış karşılığında güçlü yalıtım sağlar.