Sayısal Sinyal İşleme

Yapay Zekâ ve Veri Dersleri Rehberi · Kısım III: Sinyal, Görüntü ve Ses
ÖrneklemeDoğrusal sistemlerFourier ve FFTSüzgeç tasarımıSpektral analizKomşu dersler
Sercan KÜLCÜ · Giresun Üniversitesi · Bilgisayar Mühendisliği

Giriş

Ders Hangi Soruyu Sorar?

Örneklenmiş sinyaller nasıl çözümlenir, süzülür ve dönüştürülür?

Sayısal sinyal işleme, belirli aralıklarla örneklenmiş ses, titreşim, EKG ya da radyo sinyallerini matematiksel dönüşümlerle çözümler, süzer ve dönüştürür. Ders öğrenmeye değil kesin matematiğe dayanır; ses, görüntü ve haberleşme derslerinin ortak temelidir.

Bir bakışta

Yaklaşım

matematiksel dönüşüm ve süzgeç

Girdi

örneklenmiş sinyal

Çıktı

süzülmüş sinyal, spektrum

Başarı ölçütü

sinyal-gürültü oranı, frekans yanıtı

Matematik yükü

yüksek: karmaşık sayı, Fourier

Veri ihtiyacı

öğrenme yok; sinyal yeter

Giriş

Kısa Tarihçe

1822

Fourier, ısı üzerine kitabında fonksiyonları sinüslerin toplamı olarak yazmayı önerir.

1949

Shannon örnekleme kuramını yayımlar: bant sınırlı sinyal, yeterli hızla örneklenirse tam geri kazanılır.

1965

Cooley ve Tukey hızlı Fourier dönüşümünü (FFT) yayımlar; spektrum hesabı pratik hâle gelir.

1974

Ahmed, Natarajan ve Rao ayrık kosinüs dönüşümünü (DCT) tanıtır; JPEG ve MP3 bunun üzerine kurulur.

1975

Oppenheim ve Schafer'in Digital Signal Processing kitabı çıkar; alan bir ders olarak yerleşir.

1978

Texas Instruments'ın Speak & Spell oyuncağı, tek yongada sayısal konuşma sentezini evlere taşır.

Ders

Temel Kavramlar

Örnekleme

Sürekli sinyali eşit aralıklarla ölçüp sayı dizisine çevirmek.

Nyquist ölçütü

En yüksek frekansın iki katından hızlı örnekle.

Örtüşme (aliasing)

Yetersiz örneklemede yüksek frekansın alçak görünmesi.

Nicemleme

Genliği sınırlı sayıda düzeye yuvarlamak; bit derinliği.

Evrişim

Doğrusal, zamanla değişmeyen sistemin girdiye yanıtı.

Fourier ve FFT

Sinyali frekans bileşenlerine ayırmanın hızlı yolu.

FIR ve IIR süzgeç

Alçak, yüksek ve bant geçiren sayısal süzgeçler.

z-dönüşümü

Süzgecin kutup ve sıfırları; kararlılık çözümlemesi.

Ders

Tipik İş Akışı

ÖrnekleADC, örneklemehızıDönüştürFFT,spektrumSüzFIR / IIRsüzgeçÇözümletepe, enerji,öznitelikGeridönüştürDAC ya dasonraki adım
Örnek: Bir EKG cihazı kalp sinyalini saniyede 360 kez örnekler. Spektrumda 50 Hz şebeke gürültüsü görülür; bir çentik süzgeci yalnız bu frekansı bastırır. Temizlenen sinyalde R tepeleri bulunur ve aralarındaki süreden kalp hızı hesaplanır. Hiçbir adımda öğrenme yoktur.

Dene

Gürültülü Nabzı Temizlemek

Göğüse takılan EKG bandı 200 Hz ile örnekliyor; kayda şebekenin 50 Hz uğultusu ve kas gürültüsü karışmış. Hareketli ortalamanın pencere boyunu değiştirin; sinyali hem zamanda hem frekansta izleyin.

Kesik çizgi süzgecin frekans yanıtı: M = 4 iken sıfırı tam 50 Hz’e düşer. M büyüdükçe gürültü azalır ama sivri R tepesi de ezilir.
Gürültüyü ayırmak için önce frekansına bakmak gerekir. Ders, süzgeci rastgele değil, frekans yanıtına göre tasarlamayı ve korumak istediğimiz bileşeni bozmamayı öğretir.

Konum

Ön Koşullar

Bu dersten önce bilinmesi yararlı olan dersler ve neden gerektikleri.

DersNeden gerekir
Analiz (Kalkülüs)integral, seriler ve karmaşık sayılar: Fourier dönüşümünün dili
Diferansiyel Denklemlerdoğrusal sistemlerin davranışı ve kararlılığı
C ile Programlamagerçek zamanlı süzgeçleri gömülü cihazlarda yazmak için

Konum

Dersin Komşuları

alt alantemel alıryöntem paylaşıruygulama

Örtüşme

Örtüştüğü Dersler

İlişkiDersOrtak konu
temel alırGörüntü İşleme bu dersi temel alıriki boyutlu sinyal, evrişim, Fourier dönüşümü
temel alırKonuşma Tanıma ve Ses İşleme bu dersi temel alırspektrogram, MFCC, süzgeçler
yöntem paylaşırZaman Serisi Analizi ve Tahmin ile yöntem paylaşırfrekans analizi, süzgeçleme
yöntem paylaşırBilgi Kuramı ile yöntem paylaşırsıkıştırma, örnekleme, kanal

Ayrışma

Ayrıştığı Noktalar (1/2)

ÖlçütSayısal Sinyal İşlemeGörüntü İşlemeKonuşma ve Ses İşleme
Temel soruÖrneklenmiş sinyaller nasıl çözümlenir, süzülür ve dönüştürülür?Bir görüntü nasıl iyileştirilir, dönüştürülür ve parçalara ayrılır?Ses dalgasından sözcükler, konuşmacı ve olaylar nasıl çıkarılır?
Yaklaşımmatematiksel dönüşüm ve süzgeçpiksel düzeyinde dönüşümakustik sinyal ve dil modeli
Girdiörneklenmiş sinyalgörüntüses dalgası
Çıktısüzülmüş sinyal, spektrumişlenmiş görüntü ya da bölgelermetin, konuşmacı, ses olayı
Başarı ölçütüsinyal-gürültü oranı, frekans yanıtıgörsel kalite, PSNRsözcük hata oranı (WER)
Matematik yüküyüksek: karmaşık sayı, Fourierorta: evrişim, Fourierorta-yüksek
Veri ihtiyacıöğrenme yok; sinyal yeteraz; öğrenme şart değilçok saatlik kayıt
  • Görüntü İşleme: Sinyal işleme bir boyutlu, zamana bağlı sinyalle çalışır; görüntü işleme aynı araçları iki boyutlu piksel ızgarasına taşır.
  • Konuşma ve Ses İşleme: Sinyal işleme genel araçları verir; konuşma tanıma bunları dil modeli ve öğrenmeyle birleştirip sözcük çıkarır.

Ayrışma

Ayrıştığı Noktalar (2/2)

ÖlçütSayısal Sinyal İşlemeZaman SerisiBilgi Kuramı
Temel soruÖrneklenmiş sinyaller nasıl çözümlenir, süzülür ve dönüştürülür?Zamana bağlı ölçümlerden yapı nasıl çıkarılır ve gelecek nasıl tahmin edilir?Bilgi nasıl ölçülür, en az kayıpla nasıl sıkıştırılır ve iletilir?
Yaklaşımmatematiksel dönüşüm ve süzgeçzamana bağlı istatistiksel modelolasılıkla bilgi ölçümü
Girdiörneklenmiş sinyalzaman damgalı ölçümlerkaynak ve kanal modeli
Çıktısüzülmüş sinyal, spektrumtahmin, eğilim, mevsimselliksınır, kod, sıkıştırma oranı
Başarı ölçütüsinyal-gürültü oranı, frekans yanıtıtahmin hatası (MAE, RMSE)bit, kanal kapasitesi
Matematik yüküyüksek: karmaşık sayı, Fourierorta-yüksekyüksek: olasılık
Veri ihtiyacıöğrenme yok; sinyal yeteruzun geçmişgerekmez
  • Zaman Serisi: İkisi de zamana bağlı veriye bakar; zaman serisi analizi tahmin ve istatistik, sinyal işleme frekans ve süzgeç ister.
  • Bilgi Kuramı: Bilgi kuramı bilginin ölçüsünü ve sıkıştırmanın sınırını, sinyal işleme sinyali somut olarak işleyen algoritmaları verir.

Uygulama

Uygulama Alanları

Ses ve müzik

Ekolayzer, gürültü bastırma, MP3 sıkıştırma.

Haberleşme

Modem, Wi-Fi, 4G/5G modülasyonu.

Biyomedikal

EKG, EEG süzme ve tepe bulma.

Radar ve sonar

Yankıdan mesafe ve hız ölçmek.

Titreşim izleme

Makinelerde arızayı spektrumdan sezmek.

Görüntü ve video

JPEG ve video kodlamadaki dönüşümler.

Uygulama

Araçlar ve Örnek Veriler

Araçlar ve kütüphaneler

MATLABGNU OctaveNumPySciPy (scipy.signal)librosaGNU Radio

Örnek sinyaller ve veri setleri

MIT-BIH Aritmi (EKG)PhysioNetTIMIT (konuşma)CWRU yatak titreşim verisiSentetik sinüs ve gürültü
Derste çoğu zaman sentetik sinyal yeterlidir: bilinen frekansları toplayıp gürültü eklemek, süzgecin ne yaptığını açıkça gösterir.

Uygulama

Sık Karıştırılanlar

Yaygın düşünceDoğrusu
Örnekleme hızı arttıkça hep daha iyi olur.Nyquist sınırını aşınca bilgi artmaz; yalnız veri ve hesap yükü artar.
FFT, Fourier dönüşümünden farklı bir dönüşümdür.FFT, ayrık Fourier dönüşümünü (DFT) hızlı hesaplayan bir algoritmadır; sonuç aynıdır.
Süzgeç gürültüyü sinyalden ayırt edip siler.Süzgeç frekansa göre ayırır; gürültü sinyalle aynı bantta ise süzgeç onu ayıramaz.
Derin öğrenme geldi, sinyal işleme eskidi.Ses ve sensör modellerinin girdisi çoğu zaman spektrogram ya da süzülmüş sinyaldir.

Sonrası

Bu Dersten Sonra

Bu dersi temel alan ya da genişleten dersler

İlgili meslekler

DSP mühendisiSes yazılım mühendisiHaberleşme mühendisiGömülü sistem mühendisiBiyomedikal mühendisi
Sayısal sinyal işleme üçüncü kısmın kapısıdır: iki boyuta genişleyince görüntü işleme, dil modeliyle birleşince konuşma tanıma olur. Zaman serisi analizi ve bilgi kuramı da onun araçlarını kullanır. Donanım tarafında gömülü yapay zekâ ve haberleşmeye geçilebilir.

Sonrası

Kaynaklar

  • Oppenheim ve Schafer, Discrete-Time Signal Processing, 3. baskı, Pearson, 2010.
  • Proakis ve Manolakis, Digital Signal Processing: Principles, Algorithms, and Applications, 4. baskı, Pearson, 2007.
  • Smith, The Scientist and Engineer's Guide to Digital Signal Processing, California Technical Publishing, 1997.
  • Cooley ve Tukey, "An Algorithm for the Machine Calculation of Complex Fourier Series", Mathematics of Computation 19(90), 1965.

Son

Bölüm 16: Sayısal Sinyal İşleme
← Önceki bölüm · Alanın haritası · Sonraki bölüm →
1 / 1 Sercan KÜLCÜ, Tüm hakları saklıdır.