Bölüm 1: Karar Kuramı
Çoktan Seçmeli · Beklenen Fayda
Soru 1
Allais paradoksunda (milyon TL; A: kesin 1; B: %10 → 5, %89 → 1, %1 → 0; C: %11 → 1, %89 → 0; D: %10 → 5, %90 → 0) çoğu kişinin 1. seçimde A'yı, 2. seçimde D'yi seçmesi neden beklenen fayda kuramıyla çelişir?
Doğru cevap D. E[u(A)] − E[u(B)] = 0,11·u(1) − 0,10·u(5) − 0,01·u(0); C ve D, ortak %89 “1 milyon” parçası “0” yapılarak elde edildiğinden E[u(C)] − E[u(D)] de aynıdır. Yani A ≻ B ise C ≻ D olmalıdır: “A ve D” seçimi hiçbir u ile açıklanamaz. İhlal edilen aksiyom geçişlilik (B) değil bağımsızlıktır; içbükeylik sorunu çözmez (A); beklenen değerler (1; 1,39; 0,11; 0,5) eşit değildir (C).
Çoktan Seçmeli · Beklenen Değer
Soru 2
Bir piyango %40 olasılıkla 100 TL, %60 olasılıkla 0 TL veriyor. Piyangonun beklenen değeri kaç TL'dir?
Doğru cevap B. 0,4 · 100 + 0,6 · 0 = 40 TL.
Çoktan Seçmeli · Kesinlik Eşdeğeri
Soru 3
Dışbükey fayda fonksiyonlu (risk seven) karar verici için hangisi doğrudur?
Doğru cevap C. Dışbükey bir u için E[u(X)] > u(E[X]) olur (Jensen); KE = u⁻¹(E[u(X)]) ve u artan olduğundan KE > E[X] çıkar. Risk primi E[X] − KE bu yüzden negatiftir: kişi riski taşımak için para ödemeye razıdır (piyango bileti alan kişi). A şıkkı içbükey (riskten kaçınan), B doğrusal (risk nötr) duruma aittir. D ise tam tersidir: risk seven, beklenen değerleri eşit olduğunda piyangoyu kesin tutara tercih eder.
Çoktan Seçmeli · Risk Tutumu
Soru 4
Bir kişi, %50 olasılıkla 100 TL, %50 olasılıkla 0 TL veren piyango yerine kesin 50 TL'yi tercih ediyor. Bu kişi için hangisi doğrudur?
Doğru cevap A. Piyangonun beklenen değeri 50 TL, yani kesin tutara eşittir. Risk nötr bir kişi ikisi arasında kayıtsız kalırdı; kesin tutarı tercih eden kişi riskten kaçınandır. Risk seven piyangoyu seçerdi.
Çoktan Seçmeli · Bayes Kuralı
Soru 5
Taban oranı ihmali (base-rate neglect) hangisidir?
Doğru cevap B. Taban oranı ihmali, ön olasılığı (yaygınlığı, taban oranını) hesaba katmadan testin duyarlılığını, yani P(+ | hasta)'yı, P(hasta | +) yerine koymaktır. Yaygınlık düşükken sağlıklılar çok kalabalık olduğu için pozitif sonuçların çoğu yanlış pozitiftir; ön olasılığı yok saymak son olasılığı büyük ölçüde abartır (yaygınlığı %1 olan bir hastalıkta %90 sanılan olasılık aslında %9,2). A ve C başka hatalardır; D ise hata değil, doğru ardışık Bayes güncellemesidir. Doğal sıklıklarla (“1.000 kişiden kaçı?”) düşünmek bu hatayı azaltır.
Çoktan Seçmeli · Ardışık Güncelleme ve Karar
Soru 6
bayes(ön olasılık, duyarlılık, yanlış pozitif oranı, sonuçlar) imzalı fonksiyonun bayes(0.01, 0.9, 0.09, ["+", "+"]) çağrısında ikinci testin hesabında ön olasılık olarak hangi değer kullanılır?
Doğru cevap A. bayes() döngüsünde her testten sonra p = pay / payda atanır; böylece bir testin son olasılığı bir sonrakinin ön olasılığı olur. İlk test: 0,9·0,01 / (0,009 + 0,09·0,99) = 0,009 / 0,0981 ≈ 0,0917. İkinci test bu değerle başlar: 0,9·0,0917 / (0,0826 + 0,09·0,9083) ≈ 0,5025. B her testi baştan değerlendirir ve iki pozitifin birikimli kanıtını kaybeder; C duyarlılığı, D ise bilgisiz bir 0,5'i ön olasılık sanır.
Çoktan Seçmeli · Karar Ağaçları
Soru 7
Karar ağacında geriye doğru çıkarımın kuralı hangisidir?
Doğru cevap D. Şans düğümünde seçimi doğa yapar ve karar verici bunu kontrol edemez; bu yüzden dalların olasılıkla ağırlıklı ortalaması alınır. Karar düğümünde ise seçimi karar verici yapar ve en büyük değerli dalı seçer; deger() fonksiyonunun sum(p * deger(c) …) ve max(…) satırları tam olarak budur. B iki kuralı ters çevirir; A doğa da bizim lehimize seçiyormuş gibi aşırı iyimserdir; C ise olasılığı düşük ama büyük sonuçları yok sayar.
Çoktan Seçmeli · Bilginin Değeri
Soru 8
Sunumdaki ürün lansmanı örneğinde araştırmasız en iyi karar “sür”, beklenen değeri 80; araştırma ücretsiz olsaydı en iyi strateji 148 bin TL getirirdi. EVSI = 68, EVPI = 120. Pazar araştırması 75 bin TL olsaydı ne yapılmalıydı?
Doğru cevap B. Kusurlu araştırmanın değeri EVSI = 148 − 80 = 68 bin TL; araştırma ancak maliyeti 68'den küçükse yapılır. 75 > 68 olduğundan: doğrudan sür, beklenen 80 (araştırmalı yol 148 − 75 = 73 olurdu). A'daki EVPI = 120 yalnızca bir üst sınırdır; kusurlu rapor bu kadar değerli değildir. C'deki 128 maliyet 20 iken hesaplanmıştır; D kârlı (80) ürünü reddeder.
Hesaplama Sorusu · Beklenen Fayda
Soru 9: Kesinlik Eşdeğeri
Piyango L: %25 olasılıkla 3.600 TL, %75 olasılıkla 400 TL. Karar vericinin fayda fonksiyonu u(x) = √x.
(a) E[L] ve E[u(L)] kaçtır? (b) Kesinlik eşdeğeri (KE) ve risk primi nedir? (c) Kesin 1.000 TL ile L arasında bu kişi ve risk nötr bir kişi neyi seçer?
Cevabı göster
(a) E[L] = 0,25·3.600 + 0,75·400 = 900 + 300 = 1.200 TL. E[u] = 0,25·√3.600 + 0,75·√400 = 0,25·60 + 0,75·20 = 15 + 15 = 30.
(b) √KE = 30 ⇒ KE = 900 TL. Risk primi = E[L] − KE = 1.200 − 900 = 300 TL > 0 (içbükey fayda → riskten kaçınan).
(c) u(1.000) = √1.000 ≈ 31,6 > 30 ⇒ √x'li kişi kesin 1.000 TL'yi seçer (1.000 > KE = 900). Risk nötr kişi yalnızca beklenen değere bakar: 1.200 > 1.000 ⇒ L'yi seçer.
Hesaplama Sorusu · Risk Tutumları
Soru 10: Sigorta Primi
Servet 1.600 (bin TL); %20 olasılıkla 1.200'lük kayıp (geriye 400 kalır). Fayda u(x) = √x. Kişinin tam sigorta için ödemeye razı olduğu en yüksek prim kaçtır? Risk nötr bir sigortacı en az ne ister? Hangi primler iki taraf için de kazançlıdır?
Cevabı göster
Sigortasız: E[u] = 0,8·√1.600 + 0,2·√400 = 0,8·40 + 0,2·20 = 32 + 4 = 36.
Kesinlik eşdeğeri: 36² = 1.296. Kişi riskli servet yerine kesin 1.296'ya razıdır ⇒ en yüksek prim = 1.600 − 1.296 = 304.
Beklenen kayıp: 0,2·1.200 = 240; risk nötr sigortacı en az bunu ister.
240 < prim < 304 aralığındaki her prim ikisini de kazançlı kılar: sigortalı riskten kurtulup faydasını artırır, sigortacı beklenen kârı alır. Aradaki 64, kişinin risk primidir: beklenen servet 1.360 − kesinlik eşdeğeri 1.296 = 64.
Hesaplama Sorusu · Belirsizlik Altında Karar
Soru 11: Belirsizlik Ölçütleri
Olasılıklar bilinmiyor. Dört eylemin üç durumdaki kazançları aşağıda. Maksimin, maksimaks, Laplace ve Savage (minimaks pişmanlık) ölçütleri hangi eylemi seçer?
| İyi | Orta | Kötü | |
|---|---|---|---|
| A | 150 | 40 | −80 |
| B | 80 | 70 | −10 |
| C | 40 | 30 | 20 |
| D | 120 | 40 | −30 |
Cevabı göster
| min | max | ortalama | pişmanlıklar | en büyük p. | |
|---|---|---|---|---|---|
| A | −80 | 150 | 36,7 | 0, 30, 100 | 100 |
| B | −10 | 80 | 46,7 | 70, 0, 30 | 70 |
| C | 20 | 40 | 30,0 | 110, 40, 0 | 110 |
| D | −30 | 120 | 43,3 | 30, 30, 50 | 50 |
Durum başına en iyi sonuçlar: 150, 70, 20; pişmanlık = en iyi − elde edilen.
Maksimin → C; maksimaks → A; Laplace → B (140/3); Savage → D (en büyük pişmanlığı 50). Dört ölçüt dört farklı karar verir: seçim, karar vericinin karamsarlık derecesine bağlıdır.
Çoktan Seçmeli · Belirsizlik Ölçütleri
Soru 12
Olasılıklar bilinmiyor. Üç eylemin iki durumdaki kazançları (bin TL) aşağıdadır. Maksimin ölçütü hangi eylemi seçer?
| Eylem | İyi durum | Kötü durum |
|---|---|---|
| A | 80 | −30 |
| B | 50 | 10 |
| C | 20 | 15 |
Doğru cevap C. Satır minimumları −30, 10 ve 15; en büyüğü 15 olduğundan maksimin C'yi seçer. Maksimaks ölçütü en büyük kazancı (80) veren A'yı seçerdi.
Hesaplama Sorusu · Bayes Kuralı
Soru 13: Bayes ve Karar Kuralı
Yaygınlık %5, test duyarlılığı %80, yanlış pozitif oranı %10. (a) 2.000 kişilik toplulukta doğal sıklıklarla P(hasta | +) kaçtır? (b) Bağımsız ikinci test de pozitif çıkarsa son olasılık kaç olur? (c) Kayıplar: sağlıklıya gereksiz tedavi 50, hastayı tedavi etmemek 100. Tedavi eşiği nedir; her testten sonra karar ne olur?
Cevabı göster
(a) 100 hasta → 80 pozitif; 1.900 sağlıklı → 190 pozitif. P(hasta | +) = 80/(80 + 190) = 80/270 = 8/27 ≈ %29,6.
(b) Yeni ön olasılık 8/27: pay = 0,8·8/27, payda = pay + 0,1·19/27 ⇒ p = 6,4/(6,4 + 1,9) = 64/83 ≈ %77,1.
(c) Tedavi ⇔ (1 − p)·50 < p·100 ⇔ p > 50/150 = 1/3.
| durum | p | E[kayıp | tedavi] | E[kayıp | bekle] | karar |
|---|---|---|---|---|
| 1 pozitif | 0,296 | 35,2 | 29,6 | bekle, yeniden test |
| 2 pozitif | 0,771 | 11,4 | 77,1 | tedavi |
Hesaplama Sorusu · Karar Ağacı
Soru 14: Karar Ağacı ve EVPI
Firma yeni ürünü piyasaya sürüp sürmemeye karar verecek. Pazar iyi (olasılık 0,3) ise +400, kötü (0,7) ise −100 bin TL; sürmezse 0. (a) Bilgi olmadan en iyi karar ve beklenen değeri? (b) Mükemmel bilginin beklenen değeri (EVPI) kaçtır?
Cevabı göster
(a) Şans düğümü: 0,3·400 + 0,7·(−100) = 120 − 70 = 50. Karar düğümü: max(Sür 50, Sürme 0) ⇒ Sür, beklenen değer 50.
(b) Kâhin pazarı önceden söylerse: iyi → sür (400), kötü → sürme (0). Beklenen 0,3·400 + 0,7·0 = 120.
EVPI = 120 − 50 = 70. Hiçbir pazar araştırması 70 bin TL'den fazla etmez: mükemmel bilgi, kusurlu bilginin değeri için üst sınırdır. Kazanç yalnızca kötü pazarda sürmekten kaçınmaktan gelir: 0,7·100 = 70.
Hesaplama Sorusu · Bilginin Değeri
Soru 15: Örnek Bilginin Değeri
Bir firma yeni ürünü piyasaya sürüp sürmemeye karar verecek: pazar iyi (olasılık 0,3) ise +400, kötü (0,7) ise −100 bin TL; sürmezse 0. Araştırmasız en iyi karar “sür”, beklenen değeri 50 bin TL. Firma 10 bin TL'ye pazar araştırması yaptırabilir: P(olumlu | iyi) = 0,9, P(olumlu | kötü) = 0,2. Geriye doğru çıkarımla en iyi stratejiyi bulun; EVSI kaçtır ve araştırmaya en çok ne ödenmelidir?
Cevabı göster
P(olumlu) = 0,3·0,9 + 0,7·0,2 = 0,27 + 0,14 = 0,41. P(iyi | olumlu) = 0,27/0,41 = 27/41; P(iyi | olumsuz) = 0,03/0,59 = 3/59.
Olumlu raporda sür (net, −10 dahil): 27/41·390 + 14/41·(−110) ≈ 219,3 > −10 ⇒ Sür.
Olumsuz raporda sür: 3/59·390 + 56/59·(−110) ≈ −84,6 < −10 ⇒ Sürme.
Araştır düğümü: 0,41·219,3 + 0,59·(−10) = 84 > 50 (araştırmasız) ⇒ en iyi strateji: araştır; olumluysa sür, olumsuzsa sürme.
EVSI = (84 + 10) − 50 = 44: araştırmaya en çok 44 bin TL ödenir (EVSI ≤ EVPI = 70).
Çoktan Seçmeli · Fayda Ölçeğinin Tekliği
Soru 16
u(x) = √x faydalı karar verici, ½ olasılıkla 900 TL / ½ olasılıkla 0 TL piyangosu yerine kesin 400 TL'yi seçiyor. Aşağıdaki fonksiyonlardan hangisi aynı piyango tercihlerini temsil etmez?
Doğru cevap D. vNM faydası yalnızca pozitif afin dönüşüme (a·u + b, a > 0) kadar tektir: A, B ve C bu biçimdedir ve beklenen fayda sıralamasını korur (ör. 10√x ile piyango 150, kesin 200). (√x)² = x de artandır ama afin değildir; piyangoyu 450, kesin tutarı 400 değerlendirir ve kararı değiştirir. Kesin sonuçlar arasındaki sıralamayı her artan dönüşüm korur; piyangolar arasındakini yalnız afin dönüşümler korur.
Çoktan Seçmeli · Belirsizlikten Kaçınma
Soru 17
Ellsberg torbasında 30 kırmızı ve sayıları bilinmeyen toplam 60 siyah ve sarı top var. Çoğu kişi “kırmızı”yı “siyah”a, “siyah ya da sarı”yı “kırmızı ya da sarı”ya tercih ediyor (kazanan her bahis 100 TL öder). Bu tercihler için hangisi doğrudur?
Doğru cevap A. Siyah sayısı s ise 1. tercih 30 > s, 2. tercih 60 > 30 + (60 − s), yani s > 30 demektir; ikisi aynı anda sağlanamaz. Kişiler her iki bahiste de kazanma olasılığı bilinen seçeneği seçer: belirsizlikten kaçınma (Ellsberg, 1961). B yalnız 1. tercihi açıklar; C yanlıştır: kazanç her seçenekte 100 TL'dir, fayda eğriliği olasılık algısını değiştirmez; D, beklenen kazancın s'ye bağlı olduğunu unutur.
Hesaplama Sorusu · Bayesçi Oyunlar
Soru 18: Rakibin Tipini Güncellemek
Bir kart oyununda rakip %30 olasılıkla blöfçü, %70 dürüst. Blöfçü bir elde %80, dürüst %25 olasılıkla yükseltir (eller bağımsız). Yükseltmeyi görmek blöfçüye karşı +40, dürüste karşı −60 getirir; çekilmek 0. (a) Bir yükseltmeden sonra P(blöfçü) ve görmenin beklenen değeri? (b) İki ayrı elde iki yükseltmeden sonra? (c) Görmek hangi P(blöfçü) eşiğinin üstünde kârlıdır?
Cevabı göster
(a) P = 0,3·0,8 / (0,24 + 0,7·0,25) = 0,24 / 0,415 ≈ 0,578. E[gör] = 0,578·40 − 0,422·60 ≈ −2,2 < 0 ⇒ çekil.
(b) 0,578 yeni ön olasılık: 0,578·0,8 / (0,578·0,8 + 0,422·0,25) ≈ 0,814 (doğrudan: 0,3·0,64 / (0,192 + 0,7·0,0625) aynı sonucu verir). E[gör] = 0,814·40 − 0,186·60 ≈ +21,4 ⇒ gör.
(c) p·40 − (1 − p)·60 > 0 ⟺ p > 0,6. Tek yükseltme inancı eşiğin hemen altına, ikincisi üstüne taşır; karar kanıt biriktikçe değişir.
Hesaplama Sorusu · Belirsizlik Altında Karar
Soru 19: Hurwicz Ölçütü
Olasılıklar bilinmiyor. Hurwicz ölçütü her eylemi α·(satır maks.) + (1 − α)·(satır min.) ile değerlendirir; α iyimserlik katsayısıdır.
| İyi | Orta | Kötü | |
|---|---|---|---|
| X | 100 | 30 | −40 |
| Y | 60 | 40 | 10 |
| Z | 20 | 20 | 20 |
(a) α = 0,3 ve α = 0,7 için hangi eylem seçilir? (b) α'nın hangi aralığında hangi eylem seçilir? (c) α = 0 ve α = 1 hangi ölçütlere denk gelir?
Cevabı göster
HX = 100α − 40(1 − α) = 140α − 40; HY = 60α + 10(1 − α) = 50α + 10; HZ = 20.
(a) α = 0,3: X 2, Y 25, Z 20 ⇒ Y. α = 0,7: X 58, Y 45, Z 20 ⇒ X.
(b) Y = Z ⇔ 50α + 10 = 20 ⇔ α = 0,2; X = Y ⇔ 90α = 50 ⇔ α = 5/9 ≈ 0,56. α < 0,2 ⇒ Z; 0,2 < α < 5/9 ⇒ Y; α > 5/9 ⇒ X.
(c) α = 0: maksimin (Z, 20). α = 1: maksimaks (X, 100). Hurwicz ikisinin arasında durur; Orta sütunu (30, 40, 20) sonucu hiç etkilemez.
Çoktan Seçmeli · St. Petersburg Paradoksu
Soru 20
St. Petersburg oyununda adil para tura gelene kadar atılır; tura k. atışta gelirse ödül 2k TL'dir. Başka serveti olmayan ve faydası u(x) = log₂ x olan bir kişi bu oyunu oynamak için en çok kaç TL öder?
Doğru cevap C. Beklenen ödül E[X] = Σ (1/2)k·2k = 1 + 1 + 1 + … = ∞; yalnız beklenen değere bakan (risk nötr) kişi her bedeli öderdi (A). Kimsenin büyük para ödememesi paradoksun kendisidir. Fayda ile: E[u] = Σ (1/2)k·k = 1/2 + 2/4 + 3/8 + … = 2. Kesinlik eşdeğeri KE = u⁻¹(2) = 2² = 4 TL. B fayda birimini TL sanır, u⁻¹'i uygulamaz; D tek bir terimi toplamın yerine koyar.
Çoktan Seçmeli · Jensen Eşitsizliği
Soru 21
Piyango L: %50 olasılıkla 0 TL, %50 olasılıkla 400 TL. Fayda u(x) = √x. Hangisi doğrudur?
Doğru cevap A. E[L] = 200 ve u(E[L]) = √200 ≈ 14,1; E[u(L)] = ½·0 + ½·20 = 10. İçbükey u için kiriş eğrinin altında kalır: E[u(X)] ≤ u(E[X]) (Jensen). KE = u⁻¹(10) = 10² = 100; risk primi = E[L] − KE = 100 > 0, yani kişi riskten kaçınır. B beklentiyi fonksiyonun içine taşır; bu yalnız doğrusal u'da (risk nötr) geçerlidir. C primi KE − E[X] diye ters hesaplar. D, u⁻¹ yerine yine u uygular.
Çoktan Seçmeli · Kod İzleme
Soru 22
Sunumdaki olcutler(U) fonksiyonu U = [[2, 7, 7], [5, 4, 6], [1, 8, 0]] ile çağrılıyor (satırlar eylem 0, 1, 2; sütunlar durumlar). print(olcutler(U)) ne yazdırır?
Doğru cevap B. Satır minimumları 2, 4, 0 ⇒ mm = 1; maksimumlar 7, 6, 8 ⇒ mx = 2; ortalamalar 16/3, 15/3, 9/3 ⇒ lp = 0. Sütun en iyileri enb = [5, 8, 7]; en büyük pişmanlıklar pis = [3, 4, 7] ⇒ en küçüğü 3, sv = 0. Çıktı (1, 2, 0, 0). A en büyük pişmanlığın indisini alır (Savage en küçüğünü ister). C pişmanlığı sütunun değil satırın kendi maksimumuna göre hesaplar (5, 2, 8). D fonksiyonun ölçüt değerlerini döndürdüğünü sanır; oysa max(A, key=…) indis döndürür.
Çoktan Seçmeli · vNM Aksiyomları
Soru 23
Hangi davranış–aksiyom eşleştirmesi doğrudur?
Doğru cevap C. Cem'in tercihleri döngü kurar: çay ≻ kahve ve kahve ≻ ayran ise çay ≻ ayran olmalıydı; böyle birine her takasta küçük bir ücret ödetilip başa dönülebilir. A geçişlidir (çay ≻ ayran tutarlı). B'deki Ece, arada kalan 50 TL'yi iki ucun (100 TL ve 0 TL) hiçbir p·100 + (1 − p)·0 karışımına denk bulmuyor: bu süreklilik ihlalidir, bağımsızlık değil. D'deki tercih (beklenen değeri 450 olan piyango, kesin 400'e karşı) risk nötr ya da risk seven bir kişiyle uyumludur; beklenen faydayı ihlal etmez.